Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 2

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe prathamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 2
skanda uvāca:
śrotukāmā ime sarve brahmaviṣṇusurottamāḥ /
prabhāvamīdṛśaṃ yasya tīrthasyā 'sya mahat phalam

narmadāyās tathotpattiṃ saṅgamaṃ liṅgapūjanam /
parvakāle ca devānāṃ parvate 'marakaṇṭake

ākhyānasahitaṃ deva kathayasva yathārthataḥ /
tīrthayātrāphalaṃ samyagvaṃśo manvantarāṇi ca

bhaktyā yuktaṃ ca yat kiṃcit kathayasva prasādataḥ /
sūta uvāca:
śrutvā 'khyānamidaṃ puṇya purāṇaṃ skandakīrtitam

bhaviṣyabhūtatattvajñaḥ saptakalpānuvartakaḥ /
ājagāmā 'thamārkaṇḍaṛṣibhiḥ sahitastadā

sarvakāmasamṛddhātmā śreyān tvenaiva pūjitaḥ /
sapādalakṣamadhikam ṛṣīṇāṃ cogratejasām

brahmarṣayo devarṣayas tathā rājarṣayaḥ pare /
etaiḥ parivṛtaḥ śrīmān madhye 'raṇyāśramaṃ prati

tīrthayātrāphalaṃ prāpya narmadātaṭamāśritaḥ /
śrutvā mahāntaṃ mārkaṇḍaprabhāvaṃ lomaharṣaṇaḥ

ājagāma tato draṣṭumṛṣiṃ kalmaṣanāśanam /
narmadāpravāhe puṇye siddhagandharvasevite

yakṣavidyādharākīrṇe kinnarairupaśobhite /
nānādevagaṇākīrṇe nānāgaṇaniṣevite

revāvataraṇaṃ śrutvā prabhāvaṃ puṇyasaṅgatam /
nanṛtur devatās tatra siddhavidyādharā narāḥ

kahlāraiḥ śatapatraiśca punnāgair nāgacampakaiḥ /
āmrajambūkapitthaiśca dāḍimaiḥ panasaistathā

nimbajambīranāraṅgaiḥ kadalīṣaṇḍamaṇḍitaiḥ /
kumudair nāgavallyād yaiḥ śāleyaiśca tamālakaiḥ

bījapūrakakharjūrair drākṣāmadhurapāṭalaiḥ /
bilvacandanapīlvādyaiḥ kadambakuṭajaistathā

sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ phalitaṃ puṣpitaṃ bhṛśam /
haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam

kokilābarhiṇaśukair nānāpakṣivināditam /
jātismarā pakṣiṇaśca vyājahrur mānuṣīṅgiram

gandharvakinnarayutair yakṣavidyādharoragaiḥ /
krīḍate mithunaṃ divyaṃ śanairgirivarottame

divyagandharvanṛtyaiśca veṇuvīṇāsahasraśaḥ /
divyodbhavaiḥ prekṣaṇīyaiḥ śobhitairgirigahvare

gītadhvanininādena divaṃ bhūmiṃ vyanādayan /
brahmarṣayo devarṣayas tathā rājarṣayaḥ pare

vedadhvanitayajñānām agnihotraprakāśataḥ /
ṛgyajuḥsāmātharvāṇi cāturvarṇyā dvijottamāḥ

pulastyaśca vasiṣṭhaśca pulahaśca kratustathā /
bhṛguratrirmarīciśca bhāradvājo 'tha kāśyapaḥ

manuryamo 'ṅgirāścaiva śātātapaparāśarau /
āpastambo 'tha śambaśca kāvyaḥ kātyāyano muniḥ

gautamaḥ śaṅkhalikhitau dakṣaḥ kātyāyanis tathā /
jāmadagnyo yājñavalkya ṛṣyaśṛṅgo vibhāṇḍakaḥ

gargaśaunakadālbhyā vyāsa uddālakaḥ śukaḥ /
nāradaḥ parvataścaiva durvāsāścogratāpasaḥ

śākalyo gālavaścaiva jābālirmudgalastathā /
viśvāmitraḥ kauśikaśca ṛṣayo devasammatāḥ

tathā dharmaśatānandavaiśampāyanavaiṣṇavāḥ /
śākalāyanavārddhakyau juhutiś cāvasus tathā

bālakhilyā mahātmāno bhūmimaṇḍalavāsinaḥ /
brahmadaṇḍaṃ samāruhā devalokaṃ vrajanti ye

ete cānye 'vrajaṃstatra ṛṣayo dhārmikāḥ pare /
jvalantastejasā sarve nirdhūmā iva pāvakāḥ

māsopavāsina kecit kecit pakṣopavāsinaḥ /
trirātrakāḥ sāntapanā nirāhārās tathā pare

kecit puṣpaphalāhārāḥ śāntā vātāśanistathā /
kecid gomayabhakṣyāśca jalāhārāstathāpare

sāgnihotrāśca vidvāṃso mokṣavedārthacintakāḥ /
itihāsapurāṇādi śrutismṛtiviśāradāḥ

ete cānye ca bahavo mārkaṇḍeyaṃ priyayā tapasvinaḥ /
etaiśca saṃtiṣṭhan ṛkṣairiva niśākaraḥ

tīrthayātrāphalaṃ śrutvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ /
abhijñair brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ draupadyā priyayā saha

vidvadbhirvedavidbhiśca brahmiṣṭhair brahmacintakaiḥ /
narmadātīram āyāte mārkaṇḍeyāśramaṃ prati

pradakṣiṇatriḥ praṇamya sāṣṭāṅgaṃ ca punaḥ punaḥ /
upaviṣṭastadā tatra bhrātṛbhissaha dharmajaḥ

upaviṣṭaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ /
uvāca vacanaṃ devaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

kuśalaṃ nṛpaśārdūla bhrātṛbhir brāhmaṇaiḥ saha /
prahasya so 'bravīdvākyaṃ mārkaṇḍaṃ munisattamam

adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam /
kṛtakṛtyo 'bhavaṃ tvadya tvatpādāmbujadarśanāt

adya me 'ntarmalaṃ naṣṭaṃ pāpocchedananirmmalam /
dṛṣṭvā tapovanaṃ sarvaṃ jvalantaṃ sūryavarcasam

nirmuktaḥ kilbiṣādasmāt saptajanmāntarādvibho /
rantvā cottaradigbhāge devabhūmiṃ manoharām

gaṅgāṃ tripathagāṃ devīṃ yamunāṃ ca sarasvatīm /
gaṅgādvāraṃ himasthānaṃ kubjāgraṃ brahmayonikam

ugraṃ kanakhalañcaiva kedāraṃ bhairavaṃ tathā /
naimiṣaṃ ca gayātīrthaṃ kurukṣetraṃ ca puṣkaram

vārāṇasīṃ prayāgaṃ ca gaṅgāsāgarasaṅgamam /
kālañjaraṃ cāpyatīrthaṃ prabhāsaṃ śaśibhūṣaṇam

puṇyānyetāni cānyāni tyaktvā kṣetrāṇi suvrata /
sevyate kena kārvyeṇa narmadaiva mahānadī

bhaviṣyabhūtatattvajña trikālajña trivedika /
śrotukāmā ime sarve kathayasva prasādataḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
śṛṇu rājan mahābāho brāhmaṇair bhrātṛbhiḥ saha /
tatte 'haṃ kathayiṣyāmi purāṇaṃ skandakīrtitam

svāyambhuve 'tha munaya ādikalpe kṛte yuge /
devānāṃ saṅgame tatra kailāse ca śivālaye

kārtikyāṃ devadeveśaṃ haraṃ draṣṭuṃ samāyayuḥ /
prāk pṛṣṭaṃ kārttikeyena dharmādharmanidarśanam

śivena kathitaṃ pūrvaṃ pārvatyāḥ ṣaṇmukhasya ca /
viṣṇubrahmādidevānāṃ śṛṇvatāṃ yakṣarakṣasām

aṣṭalakṣāṇi sārddhāni śivaloke ca gīyate /
tadarddhaṃ vaiṣṇave loke cārddhārddhaṃ brahmaṇaḥ pure

caturaśītisahasrāṇi martyaloke ca gīyate /
ārādhitaḥ śivaḥ pūrvaṃ brahmādyaiśca surāsuraiḥ

tatastuṣṭaḥ sureśāno varaṃ dātuṃ yathepsitam /
devā ūcuḥ:
yadi tuṣṭo 'si deveśa devānāṃ varado bhava

saptadvīpā vasumatī vasudhā karmmabhāginī /
navamadvīpaparyyantaṃ jambūdvīpaṃ pracakṣate

vāpī kūpasahasrāṇi navārṇaḥ sarito nahi /
na sṛtāścāpagāḥ śarvapitṛghorāvatāriṇīḥ

tilodakapradānena pitṝn pātuṃ hi sāmpratam /
tāriṇī sarvalokānām avatāraya narmadām

īśvara uvāca:
duṣprāpyaṃ tridaśaiḥ sarvair ayācyaṃ yācyate surāḥ /
vegaṃ śaknoti kaḥ soḍhuṃ tattoyabhramaṇasya ca

toyaṃ bhūtaṃ jagatsarvaṃ nipatiṣyajjavena tu /
yācadhvamanyāṃ saritaṃ sukhasādhyāntaraṅgiṇīm

devā ūcuḥ:
kā 'nyā tārayituṃ śaktā puṇyā soḍhuṃ saridvarā /
muktvā trinayaneśānīṃ narmadāṃ śokatāriṇīm

devānāṃ vacanaṃ śrutvā samāhūtā saridvarā /
āgatā ca tato devī sarvābharaṇabhūṣitā

pratyakṣā makarārūḍhā devadevasya cājñayā /
deva me dehi vaktavyaṃ kartavyā tu kṛpā mayi

niśamya tad vacasaumyaṃ narmadāyās trilocanaḥ /
uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ martyaloke 'dya gamyatām

lokānāṃ ca hitārthāya martyānāṃ ca viśeṣataḥ /
narmadovāca:
tavājñāṃ ca kariṣye 'haṃ nirādhārā kathaṃ vibho

ko māṃ dhartuṃ ca śaknoti mahī yāsyati viplavam /
ādideśa tataḥ sarvān parvatān parameśvaraḥ

ādiśyaitāṃśca tān sarvāṃs tato devaḥ svayaṃ śivaḥ /
parvatā ūcuḥ:
na śaknumo vayaṃ sarve dhartuṃ vegaṃ ca nārmadam

bhedamāpnoti vai pṛthvī śatadhā yānti bhūbhṛtaḥ /
ṛkṣavānabravīddevaṃ dehyājñā tridaśeśvara

dhārayāmi ca satyena tvatprasādādumāpate /
tato 'vatāritā devī jambūdvīpe narādhipa

dārayitvā mahīṃ sarvāṃ saśailavanakānanām /
tato devagaṇair uktā maryādāṃ vaha suvrate

ekaviṃśatsahasrāṇi yojanānāṃ pramāṇataḥ /
sabhittvā saptapātālān rasātalatalaṃ yayau

devalokaṃ jagāmā 'tha pralaye samupasthite /
prathamā kathitā rājannavatārasya kalpanā

svārociṣe dvitīye tu ādikalpe yuge 'nagha /
na sāgarā na sarito na tīrthāni na saṅgamaḥ

tretāyuge 'vatīrṇā tu purā bhāgīrathī sarit /
jahnunā culukenaiva hṛdi madhye vyavasthitā

sā kathaṃ sevyate rājastyaktvā caiva tu kalpagām /
ajñānatamasāchannā viṣṇumāyāvimohitāḥ

tyaktvā vai narmadāṃ rājan sevante 'nyāṃ nadīṃ surāḥ /
yāvṛśaṃ sūryadevānāṃ maṇiratnaprabhāsu ca

antaraṃ tādṛśaṃ rājannarmadā 'nyāpagāsu ca /
śrutvākhyānam idaṃ puṇyaṃ śaṅkarasya prabhāvataḥ

sevyate saptagā tatra purāṇaṃ skandakīrtitam /
etatte kathitaṃ rājan yathādṛṣṭaṃ yathā śrutam

kṛtakṛtyaḥ sarvakāmān brāhmaṇair vedapāragaiḥ /
prāpnoṣi paramaṃ sthānaṃ vaṃśakṣayavivarjitam

śrutvākhyānam idaṃ puṇyaṃ pavitramaghanāśanam /
ye śṛṇvanti sadā nityaṃ gohatyā ca praṇaśyati