Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 29
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe māndhāturupākhyāne 'ṣṭāviṃśo 'dhyāya
RKS adhyāya 29
mārkaṇḍeya uvāca:
kṛte yuge 'tha samprāpte balir nāma mahāsuraḥ /
tasya putro mahāvīryaḥ sahasrabhujaviśrutaḥ
divyaṃ varṣasahasraṃ tu tena cārādhito haraḥ /
tuṣṭena tena samproktaḥ prārthayasva varaṃ vara
yatkiṃcid vai varaṃ proktaṃ tad dāsyāmi na saṃśayaḥ /
bāṇāsuro vadaty evaṃ yadi tuṣṭo 'si me prabho
puraṃ bhavatu me divyamajeyaṃ sarvadaivataiḥ /
tvām eva varjayitvā tu duṣprāpyaṃ sarvadaivataiḥ
mayi tiṣṭhati yat tiṣṭhet mayi gacchati gacchatu /
kāmikaṃ bhavanaṃ deva pura bhavatu me tadā
ukto bāṇāsuras tena baliputro mahāyaśāḥ /
viṣṇunābhihitaś cāsau kiṃ tvayā prārthito haraḥ
bāṇa uvāca:
mahyaṃ dattaṃ maheśena puram puravarottamam /
ajeyaṃ sarvadevānām asurāṇāṃ ca durlabham
yadi dattaṃ maheśena puraṃ tubhyaṃ yathepsitam /
mayā 'pi te pradattaṃ ca dvitīyaṃ tādṛśaṃ puram
viṣṇunā 'pi puraṃ dattaṃ dvitīyaṃ ca manoramam /
ekībhūtau tu tau devāyūcatus tau baleḥ sutam
gaccha bāṇāsura kṣipraṃ yatrāste kamalāsanaḥ /
gatas tatra baleḥ putro yatrātiṣṭhat pitāmahaḥ
pariṣvajya svahastena pṛṣṭaś caiva svayambhuvā /
bahuvarṣasahasraṃ tu tapo ghoraṃ tvayā kṛtam
varas tu kastvayā prāptas tapasārādhya śaṅkaram /
brahmaṇo vacanaṃ śrutvā pratyuvāca mahāsuraḥ
mayā tu prārthito rudro dattas tena prasādataḥ /
kāmarūpaṃ puraṃ prāptaṃ manoramyaṃ manoramam
tādṛśaṃ tu puraṃ dattaṃ dvitīyaṃ viṣṇunā punaḥ /
bāṇāsuravacaḥ śrutvā pratyuvāca mahāsuram
tvayā tu prārthito rudro dattaṃ tena mahātmanā /
mayā 'pi te puraṃ dattaṃ tenāsau tripuraḥ smṛtaḥ /
evaṃ prāptavaro rājan mahābalaparākramaḥ
sahasrabhujavistīrṇas tvavadhyaḥ sarvadaivataiḥ /
purāṇi dānavānāṃ tu amarāṇāṃ tu yāni ca
yakṣavidyādharāṇāṃ tu gandharvāṇāṃ ca rakṣasām /
bhagnāni tāni sarvāṇi sthaṇḍilāni hṛtāni ca
bhagnāmarāvatī tena purā śakrasya bhārata /
tripuraṃ hyabhavat sarvaṃ kailāsaḥ kevalaṃ pṛthak
udvignamānasā devā harapārśvam upāyayuḥ /
varo dattas tvayā tasmai brahmaṇā viṣṇunāpi ca
tena sārdhaṃ tu saṃgrāme śaktir nāstīti kasyacit /
yas tasya puratas tiṣṭhet tam asau bhasmatāṃ nayet
evaṃ śrutvā śivo vākyaṃ paraṃ kautūhalaṃ tataḥ /
saṃpreṣitās tadā devā brahmaviṣṇupurogamāḥ
sametya gamyatāṃ devās triṃśatkoṭyo mahābalāḥ /
vināśayata yatnena tripuraṃ purasaṃsthitam
tato gatāḥ surāḥ sarve baddhavairāḥ sahasraśaḥ /
vāṇāsurapuraṃ yatra sutīkṣṇaniśitāyudhāḥ
suyuddhabalasampannāḥ sarve te balaśālinaḥ /
mārgaṃ puraṃ ca deśaṃ ca chādayanto ghanā iva
saṃkṣiptenaiva kālena manasā cintitena ca /
sarve te tripuraṃ prāptā dhanuḥ kṣiptāḥ śarā iva
draṣṭuṃ daśa diśas tena preṣitā ye ca kiṅkarāḥ /
ūcur bāṇāsuraṃ te tu niścintas tvaṃ kathaṃ prabho
uktaṃ bāṇāsureṇā 'pi varo 'dya saphalo mama /
samīhitaphalaṃ prāptaṃ kuto gacchanti te surāḥ
tena te kṣaṇamātreṇa sarve devā jitās tadā /
hṛtāni ca tato 'strāṇi pātra bhojanaṃ yathā
indrasyāpi hṛtaṃ vajraṃ cakraṃ vai keśavasya tu /
jalaṃ pitāmahasyāpi pāśaṃ ca varuṇasya ca
kubaresya gadāṃ caiva marutaścāṅkuśaṃ tathā /
yamasyāpahṛto daṇḍaḥ śaktir vaiśvānarasya ca
kāmarūpaṃ puraṃ tasya haradattaṃ prasādataḥ /
na śakyate suraiḥ sarvair brahmaviṣṇupurogamaiḥ
bādhituṃ daityarājasya samantān militair api /
surā bāṇāsureṇaiva tato yuddhe parājitāḥ
bhagnāstūtsāharahitā harapārśvam upāgatāḥ /
śivenoktās tu te sarve tatra gatvā tu kiṃ kṛtam
saṃgrāmaḥ kīdṛśas tena bhavadbhiḥ saha nirmitaḥ /
tataḥ kiṃ kathyate deva na śaktās tasya karmaṇi
na tena saha saṃgrāme sammukhaṃ kenacit kṛtam /
devatāvacanaṃ śrutvā kruddhaḥ provāca śaṅkaraḥ
tripuraṃ ca mahāduṣṭām imaṃ vyāpādayāmyaham /
athavā cāpam ākṛṣya hy asuraṃ pradahāmy aham
yena jīvan naro yas tu surāṇāṃ kiṅkaro bhavet /
pativratā prasādenā tripuraṃ ca surāsuraiḥ
na śakyaṃ dharṣituṃ tasmān nāradaṃ preṣayāmy aham /
nāradaḥ preṣitas tatra kṣobhaya tvaṃ pativratāḥ
evam uktas tu devarṣir bāṇāsurapuraṃ yayau /
tvaritaṃ puramadhye tu yatra bāṇāsuro nṛpaḥ
taṃ tu deva ṛṣiṃ dṛṣṭvā hyasuro vākyam abravīt /
namaskṛtya ca sāṣṭāṅgam arghapādyaiḥ prapūjya ca
kuto 'trāgamanaṃ te 'dya kiṃ vā kāryaṃ mahāmune /
tasya tadvacanaṃ śrutvā muniḥ provāca taṃ tadā
kuśalaṃ te baleḥ putrasādaraṃ tu punaḥ punaḥ /
bāṇāsuro 'bravīd vākyaṃ kuśalaṃ tava darśanāt
devarṣir upaviṣṭas tu divyāsanasuśobhitaḥ /
rājñī cābhyarcayat tatra sa tasyai nāradas tadā
purāṇavedabāhyāni vṛttānyādeśayan muniḥ /
nārīṇāṃ calitaṃ cittaṃ kṛtvā devamunis tadā
āgato nāradaḥ śrīmān kailāsaṃ parvatottamam /
namaskṛtya mahādevaṃ vṛttāntaṃ saṃnyavedayat
ghātaya tripuraṃ deva sapuraṃ surakaṇṭakam /
nirgatas tu haras tasmāt kailāsanilayāt prabhuḥ
svakīyenaiva mārgeṇa yatra 'sau tripura 'suraḥ /
devī caṇḍeśvaro nandī mahākālo maheśvaraḥ
vṛṣo bhṛṅgiriṭiś caiva vighneśaḥ skanda eva ca /
puṣpadanto mahāvīro ghaṇṭākarṇo mahodaraḥ
gomukho hastikarṇaś ca sthūlajaṅgho vṛkodaraḥ /
gaṇāḥ pañcadaśa tv ete haratulyaparākramāḥ
asti siddho mahākṣetraṃ śrīśailo nāmaparvataḥ /
tatra sthitvā mahādevo hantavyas tripuraḥ priye
sthānaṃ māheśvaraṃ cakre vyāpī tatra pinākadhṛk /
ekapādena brahmāṇḍaṃ pātālaṃ cāpareṇa ca
himavantaṃ dhanuḥ kṛtvā guṇaṃ kṛtvā tu vāsukim /
śaraṃ vaiśvānaraṃ kṛtvā tasyā 'graṃ kālam eva tu
rathaṃ bhūmaṇḍalaṃ kṛtvā vedān kṛtvā hayāṃs tathā /
raśmīṃstakṣakakarkoṭau brahmāṇaṃ sārathiṃ svayam
cakrarakṣaṃ vāsudevamaghoraṃ mantrasaptakam /
tathā pāśupataṃ caiva mantrarājaṃ tathaiva ca
divyaṃ varṣasahasraṃ tu sthānaṃ kṛtvā sthito 'bhavat /
tiṣṭhato mama tatraiva kālena mahatā priye
lakṣyālakṣye tanū kṛtvā gaṇeśo vighnamācarat /
vāmapādanakhāgreṇa calitaḥ sthānakād aham
tato mayā hato nā 'sau rakṣituṃ tripuraṃ katham /
pravṛtto 'si gaṇādhīśa jagadvidhvaṃsakārakam
iti tasya vacaḥ śrutvā vighneśo vākyam abravīt /
ahaṃ na vighnaye tvāṃ cet katham anye 'rcayanti mām
apūjite mayi vibho yaḥ kāryaṃ kartum icchati /
tasmai vighnaṃ pradāsyāmi surāsuragaṇeṣvapi
evam astv iti taṃ prāha śaṅkaraḥ tad anantaram /
vadhyaṃ caiva gato lakṣyaṃ saṃśaktas tripuraṃ prati
tāpaso 'yaṃ durācāro daityaḥ parapuraṃ jayaḥ /
vināśāyā 'sya duṣṭasya kaṃcāhaṃ preṣaye śaram
tripurasya vadhārthāya kṣipraṃ pāśupataṃ mahat /
astram anyad vidhāsyāmīty uktvā devo haraḥ puram
aghorāstreṇa tad dagdhaṃ trikhaṇḍaṃ jarjarīkṛtam /
pātitaṃ tu jale tatra tato māṃ śaraṇaṃ gatāḥ
bhavāni dānavaiḥ sārddhaṃ teṣāṃ patnyaḥ sutekṣaṇāḥ /
āpatanti rudantyas tāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
sarvāsāṃ nirdayo vahṇiḥ sa dadāha patīṃs tathā /
śrīśaile patitaṃ caikam anyac cāmarakaṇṭake
gaṅgāsāgarasambhede tṛtīyaṃ ca tathā priye /
putrapautrakalatrāṇi maṇihemapurāṇi ca
vināśaṃ yānti tān yatra liṅgamekaṃ na naśyati /
liṅgānāṃ navakoṭīnāṃ yadyekam api dahyate
prāṇatyāgaṃ kariṣyāmi hutāśe 'smiṃs tadā dhruvam /
dagdhaṃ tu tripuraṃ kṛtsnam aghorāstreṇa dāruṇam
pātitaṃ narmadā madhye jvalatkālānalaprabham /
tad bhittvā saptapātālaṃ rasātalatalaṃ yayau
tena jāleśvaraṃ tīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam /
arcanāt tasya devasya mucyate brahmahatyayā
kalpakoṭisahasrāṇi vasec chivapure sukhī /
tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ
tilodakapradānena piṇḍapātena bhārata /
pitaras tasya tṛpyanti śivo yāvac ca kalpagā
sārddhakoṭiś ca liṅgānāṃ gaṅgāsāgarasaṅgame /
sārddhakoṭiś ca patitā liṅgānāṃ puravardhane
daśārdhakoṭiḥ patitā śrīśaile tripurāntike /
tisraḥ koṭyārdhakoṭī ca patitāmarakaṇṭake
etāni bāṇaliṅgāni bhuktimuktipradāni tu /
tripuraghnam aghorāstraṃ jvalatkālāgnirudravat
kalpagāṃ varjayitvā tu kānyā dhārayituṃ kṣamā /
etādṛśaṃ tu patitaṃ tadastraṃ kalpagājale
jāleśvaraṃ tu kathitaṃ tripuraghnam idaṃ tava /
etat tīrthaṃ na jānanti lokāśca sacarācarāḥ
dahantaṃ tripuraṃ dṛṣṭvā devā vismayamāgatāḥ /
brahmādyā devatā yena saṃgrāmeṣu parājitāḥ
śareṇaikena tadvīryaṃ kṛtaṃ bhasmaikapuñjavat /
bāṇāsuraḥ pure dagdhe bhītaḥ stotramidaṃ jagau
oṃ namo 'nādideveśa vighneśvara maheśvara /
sarvajñājñānahṛj jñānapradānaika namo 'stu te
anantaguṇaratnāya pareśāya namo 'stu te /
parātpara parātīta utpattisthānakāraka
sarvārthasādhanopāya viśveśvara namo 'stu te /
nirañjana nirādhāra svabhāva nirupadrava
prasannaparameśāna yogeśvara namo 'stu te /
asuraghna piśācaghna bhūtavetālanāśana
bhūtanātha jagannātha sarvādhāra namo 'stu te /
sṛṣṭisaṃhāra nirvāṇasaptapātālasaṃśraya
śrīkaṇṭha nīlakaṇṭheśa mahākaṇṭha namo 'stu te /
tryambakāya triśūlāya trilokāya ca te namaḥ
kapāline kapālaiś ca baddhāṅga śaśiśekhara /
umākāntārdhadehāya surāsuranamaskṛta
yatra tvaṃ rūpasaṃsthaṃ calamacalatanuṃ vyāpakaṃ lakṣyahīnaṃ tejo 'bhyantar marālaṃ ghanam aghanam ajaṃ sphāṭikaṃ sphāṭikābham /
raktaṃ nīlaṃ ca pītaṃ sitam asitamanekālparūpaṃ prayuktaṃ madhyāntādivyapetaṃ sphuṭatanur ahitaṃ liṅgarūpaṃ namāmi
madhyāhne lakṣyayogena hṛdayakamale dhāraṇīśe na haṃse nākāśe vāyutattve 'naladharaṇijale vidyate naiva śakyam /
no nāde naiva vindau na karaṇanilaye nādimadhyāvasāne sthāneṣveṣu prabuddho na ca niyamayituṃ yaṃ sadādyaṃ namāmi
jihvācāpalyabhāvena varṇitaṃ me mahāprabho /
kṣantavyaṃ tatsureśāna kastvāṃ varṇayituṃ kṣamaḥ
mārkaṇḍeya uvāca:
śrutvā stutiṃ ca bāṇasya tuṣṭo 'sau bhagavān haraḥ /
uvāca vacanaṃ śambhur asuraṃ prati bhārata
sevāparādhajo hy eṣa kṣāntaste daityanāyaka /
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yat te manasi vartate
śivasya vacanaṃ śrutvā bāṇo daityapatis tadā /
praṇamya cābravīd vākyaṃ surāsuranamaskṛtam
yadi tuṣṭo 'si me deva varaṃ dātuṃ tvamicchasi /
anenaiva śarīreṇa sāntaḥ puraparicchadaḥ
tava lokaṃ gamiṣyāmi yatra janma na vidyate /
atrotpattivipattibhyāṃ nirviṇṇo 'surayoniṣu
tribhir devaiḥ puraṃ dattaṃ bhinnaṃ tat puraṃ tvayā /
kathaṃ tat patitaṃ bhūmau gahanā karmaṇāṃ gatiḥ
dātābaliḥ prārthayitā ca viṣṇurdānaṃ mahī vājimakhasya kālaḥ /
āsīt phalaṃ bandhanam eva tasya namo 'stu tasyai bhavitavyatāyai
svargo durgaḥ surāḥ sainyaṃ gajāścairāvatādayaḥ /
śastraṃ vajram avāpyāste yatra devo bṛhaspatiḥ
nirjito meghanādena daśānanasutena ca /
sarvamātmavaśaṃ nītaṃ daivaṃ hi balavattaram
bāṇāsuravacaḥ śrutvā devadevo varapradaḥ /
mama bhaktiprasādena madantikam avāpsyasi
tato bāṇāsuraḥ śrīmān devadevaprasādataḥ /
divyayānasamārūḍhaḥ surāsuranamaskṛtaḥ
prāyāc chivapuraṃ yatra devadevo maheśvaraḥ /
narmadā sā 'bravīd vākyaṃ śambhuṃ prati viśāmpate
bindumātraṃ na me dagdham aghorāstreṇa śaṅkara /
dadāha tripuraṃ kṛtsnaṃ jvalatkālānalaprabham
śāntaṃ ca mama toyena rasātalatalaṃ yayau /
īśvara uvāca:
puraṃ tu nikhilaṃ dagdham aghorāstraṃ sudussaham
sūryakoṭisamaprakhyaṃ madhyadeśe tavāmbhasaḥ /
agamat saumyarūpatvaṃ prabhāvāt tava narmade
saritaḥ sāgarāḥ śailā gaṅgādyāś ca sahasraśaḥ /
gopyaṃ tatkṣaṇamātreṇa bhasmapuñjo yathā jalam
soḍhuṃ kā 'nyā saricchreṣṭhā tvāṃ vinā bhuvi kalpage /
evam uktvā yayau devaḥ surāsuranamaskṛtaḥ
etat te kathitaṃ bhūpa ākhyānaṃ śrutisammitam /
jāleśvarasya tīrthasya samāsena yudhiṣṭhira
sevyate tena kāryeṇa narmadā saptakalpagā /
śravaṇāt kīrtanāt tasya rudrasyānucaro bhavet
Original text: Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (RKS) · Edition: Giri, Oṅkārānanda (ed.) - atha bṛhat śrīnarmadāpurāṇam revākhaṇḍam (parivardhita tṛtīya saṃskaraṇa). Jñānasatra Prakāśana Nyāsa, Hośaṅgābāda: 1994. · Data entry Jürgen Neuss · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0