स्कन्दपुराण: रेवाखण्ड (संशोधित पाठ) · अध्याय 29

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे मान्धातुरुपाख्याने ऽष्टाविंशो ऽध्याय
र्क्स् अध्याय 29
मार्कण्डेय उवाच:
कृते युगे ऽथ सम्प्राप्ते बलिर् नाम महासुरः ।
तस्य पुत्रो महावीर्यः सहस्रभुजविश्रुतः

दिव्यं वर्षसहस्रं तु तेन चाराधितो हरः ।
तुष्टेन तेन सम्प्रोक्तः प्रार्थयस्व वरं वर

यत्किंचिद् वै वरं प्रोक्तं तद् दास्यामि न संशयः ।
बाणासुरो वदत्य् एवं यदि तुष्टो ऽसि मे प्रभो

पुरं भवतु मे दिव्यमजेयं सर्वदैवतैः ।
त्वाम् एव वर्जयित्वा तु दुष्प्राप्यं सर्वदैवतैः

मयि तिष्ठति यत् तिष्ठेत् मयि गच्छति गच्छतु ।
कामिकं भवनं देव पुर भवतु मे तदा

उक्तो बाणासुरस् तेन बलिपुत्रो महायशाः ।
विष्णुनाभिहितश् चासौ किं त्वया प्रार्थितो हरः

बाण उवाच:
मह्यं दत्तं महेशेन पुरम् पुरवरोत्तमम् ।
अजेयं सर्वदेवानाम् असुराणां च दुर्लभम्

यदि दत्तं महेशेन पुरं तुभ्यं यथेप्सितम् ।
मया ऽपि ते प्रदत्तं च द्वितीयं तादृशं पुरम्

विष्णुना ऽपि पुरं दत्तं द्वितीयं च मनोरमम् ।
एकीभूतौ तु तौ देवायूचतुस् तौ बलेः सुतम्

गच्छ बाणासुर क्षिप्रं यत्रास्ते कमलासनः ।
गतस् तत्र बलेः पुत्रो यत्रातिष्ठत् पितामहः

परिष्वज्य स्वहस्तेन पृष्टश् चैव स्वयम्भुवा ।
बहुवर्षसहस्रं तु तपो घोरं त्वया कृतम्

वरस् तु कस्त्वया प्राप्तस् तपसाराध्य शङ्करम् ।
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच महासुरः

मया तु प्रार्थितो रुद्रो दत्तस् तेन प्रसादतः ।
कामरूपं पुरं प्राप्तं मनोरम्यं मनोरमम्

तादृशं तु पुरं दत्तं द्वितीयं विष्णुना पुनः ।
बाणासुरवचः श्रुत्वा प्रत्युवाच महासुरम्

त्वया तु प्रार्थितो रुद्रो दत्तं तेन महात्मना ।
मया ऽपि ते पुरं दत्तं तेनासौ त्रिपुरः स्मृतः ।
एवं प्राप्तवरो राजन् महाबलपराक्रमः

सहस्रभुजविस्तीर्णस् त्ववध्यः सर्वदैवतैः ।
पुराणि दानवानां तु अमराणां तु यानि च

यक्षविद्याधराणां तु गन्धर्वाणां च रक्षसाम् ।
भग्नानि तानि सर्वाणि स्थण्डिलानि हृतानि च

भग्नामरावती तेन पुरा शक्रस्य भारत ।
त्रिपुरं ह्यभवत् सर्वं कैलासः केवलं पृथक्

उद्विग्नमानसा देवा हरपार्श्वम् उपाययुः ।
वरो दत्तस् त्वया तस्मै ब्रह्मणा विष्णुनापि च

तेन सार्धं तु संग्रामे शक्तिर् नास्तीति कस्यचित् ।
यस् तस्य पुरतस् तिष्ठेत् तम् असौ भस्मतां नयेत्

एवं श्रुत्वा शिवो वाक्यं परं कौतूहलं ततः ।
संप्रेषितास् तदा देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः

समेत्य गम्यतां देवास् त्रिंशत्कोट्यो महाबलाः ।
विनाशयत यत्नेन त्रिपुरं पुरसंस्थितम्

ततो गताः सुराः सर्वे बद्धवैराः सहस्रशः ।
वाणासुरपुरं यत्र सुतीक्ष्णनिशितायुधाः

सुयुद्धबलसम्पन्नाः सर्वे ते बलशालिनः ।
मार्गं पुरं च देशं च छादयन्तो घना इव

संक्षिप्तेनैव कालेन मनसा चिन्तितेन च ।
सर्वे ते त्रिपुरं प्राप्ता धनुः क्षिप्ताः शरा इव

द्रष्टुं दश दिशस् तेन प्रेषिता ये च किङ्कराः ।
ऊचुर् बाणासुरं ते तु निश्चिन्तस् त्वं कथं प्रभो

उक्तं बाणासुरेणा ऽपि वरो ऽद्य सफलो मम ।
समीहितफलं प्राप्तं कुतो गच्छन्ति ते सुराः

तेन ते क्षणमात्रेण सर्वे देवा जितास् तदा ।
हृतानि च ततो ऽस्त्राणि पात्र भोजनं यथा

इन्द्रस्यापि हृतं वज्रं चक्रं वै केशवस्य तु ।
जलं पितामहस्यापि पाशं च वरुणस्य च

कुबरेस्य गदां चैव मरुतश्चाङ्कुशं तथा ।
यमस्यापहृतो दण्डः शक्तिर् वैश्वानरस्य च

कामरूपं पुरं तस्य हरदत्तं प्रसादतः ।
न शक्यते सुरैः सर्वैर् ब्रह्मविष्णुपुरोगमैः

बाधितुं दैत्यराजस्य समन्तान् मिलितैर् अपि ।
सुरा बाणासुरेणैव ततो युद्धे पराजिताः

भग्नास्तूत्साहरहिता हरपार्श्वम् उपागताः ।
शिवेनोक्तास् तु ते सर्वे तत्र गत्वा तु किं कृतम्

संग्रामः कीदृशस् तेन भवद्भिः सह निर्मितः ।
ततः किं कथ्यते देव न शक्तास् तस्य कर्मणि

न तेन सह संग्रामे सम्मुखं केनचित् कृतम् ।
देवतावचनं श्रुत्वा क्रुद्धः प्रोवाच शङ्करः

त्रिपुरं च महादुष्टाम् इमं व्यापादयाम्यहम् ।
अथवा चापम् आकृष्य ह्य् असुरं प्रदहाम्य् अहम्

येन जीवन् नरो यस् तु सुराणां किङ्करो भवेत् ।
पतिव्रता प्रसादेना त्रिपुरं च सुरासुरैः

न शक्यं धर्षितुं तस्मान् नारदं प्रेषयाम्य् अहम् ।
नारदः प्रेषितस् तत्र क्षोभय त्वं पतिव्रताः

एवम् उक्तस् तु देवर्षिर् बाणासुरपुरं ययौ ।
त्वरितं पुरमध्ये तु यत्र बाणासुरो नृपः

तं तु देव ऋषिं दृष्ट्वा ह्यसुरो वाक्यम् अब्रवीत् ।
नमस्कृत्य च साष्टाङ्गम् अर्घपाद्यैः प्रपूज्य च

कुतो ऽत्रागमनं ते ऽद्य किं वा कार्यं महामुने ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मुनिः प्रोवाच तं तदा

कुशलं ते बलेः पुत्रसादरं तु पुनः पुनः ।
बाणासुरो ऽब्रवीद् वाक्यं कुशलं तव दर्शनात्

देवर्षिर् उपविष्टस् तु दिव्यासनसुशोभितः ।
राज्ञी चाभ्यर्चयत् तत्र स तस्यै नारदस् तदा

पुराणवेदबाह्यानि वृत्तान्यादेशयन् मुनिः ।
नारीणां चलितं चित्तं कृत्वा देवमुनिस् तदा

आगतो नारदः श्रीमान् कैलासं पर्वतोत्तमम् ।
नमस्कृत्य महादेवं वृत्तान्तं संन्यवेदयत्

घातय त्रिपुरं देव सपुरं सुरकण्टकम् ।
निर्गतस् तु हरस् तस्मात् कैलासनिलयात् प्रभुः

स्वकीयेनैव मार्गेण यत्र ऽसौ त्रिपुर ऽसुरः ।
देवी चण्डेश्वरो नन्दी महाकालो महेश्वरः

वृषो भृङ्गिरिटिश् चैव विघ्नेशः स्कन्द एव च ।
पुष्पदन्तो महावीरो घण्टाकर्णो महोदरः

गोमुखो हस्तिकर्णश् च स्थूलजङ्घो वृकोदरः ।
गणाः पञ्चदश त्व् एते हरतुल्यपराक्रमाः

अस्ति सिद्धो महाक्षेत्रं श्रीशैलो नामपर्वतः ।
तत्र स्थित्वा महादेवो हन्तव्यस् त्रिपुरः प्रिये

स्थानं माहेश्वरं चक्रे व्यापी तत्र पिनाकधृक् ।
एकपादेन ब्रह्माण्डं पातालं चापरेण च

हिमवन्तं धनुः कृत्वा गुणं कृत्वा तु वासुकिम् ।
शरं वैश्वानरं कृत्वा तस्या ऽग्रं कालम् एव तु

रथं भूमण्डलं कृत्वा वेदान् कृत्वा हयांस् तथा ।
रश्मींस्तक्षककर्कोटौ ब्रह्माणं सारथिं स्वयम्

चक्ररक्षं वासुदेवमघोरं मन्त्रसप्तकम् ।
तथा पाशुपतं चैव मन्त्रराजं तथैव च

दिव्यं वर्षसहस्रं तु स्थानं कृत्वा स्थितो ऽभवत् ।
तिष्ठतो मम तत्रैव कालेन महता प्रिये

लक्ष्यालक्ष्ये तनू कृत्वा गणेशो विघ्नमाचरत् ।
वामपादनखाग्रेण चलितः स्थानकाद् अहम्

ततो मया हतो ना ऽसौ रक्षितुं त्रिपुरं कथम् ।
प्रवृत्तो ऽसि गणाधीश जगद्विध्वंसकारकम्

इति तस्य वचः श्रुत्वा विघ्नेशो वाक्यम् अब्रवीत् ।
अहं न विघ्नये त्वां चेत् कथम् अन्ये ऽर्चयन्ति माम्

अपूजिते मयि विभो यः कार्यं कर्तुम् इच्छति ।
तस्मै विघ्नं प्रदास्यामि सुरासुरगणेष्वपि

एवम् अस्त्व् इति तं प्राह शङ्करः तद् अनन्तरम् ।
वध्यं चैव गतो लक्ष्यं संशक्तस् त्रिपुरं प्रति

तापसो ऽयं दुराचारो दैत्यः परपुरं जयः ।
विनाशाया ऽस्य दुष्टस्य कंचाहं प्रेषये शरम्

त्रिपुरस्य वधार्थाय क्षिप्रं पाशुपतं महत् ।
अस्त्रम् अन्यद् विधास्यामीत्य् उक्त्वा देवो हरः पुरम्

अघोरास्त्रेण तद् दग्धं त्रिखण्डं जर्जरीकृतम् ।
पातितं तु जले तत्र ततो मां शरणं गताः

भवानि दानवैः सार्द्धं तेषां पत्न्यः सुतेक्षणाः ।
आपतन्ति रुदन्त्यस् ताः शतशो ऽथ सहस्रशः

सर्वासां निर्दयो वह्णिः स ददाह पतींस् तथा ।
श्रीशैले पतितं चैकम् अन्यच् चामरकण्टके

गङ्गासागरसम्भेदे तृतीयं च तथा प्रिये ।
पुत्रपौत्रकलत्राणि मणिहेमपुराणि च

विनाशं यान्ति तान् यत्र लिङ्गमेकं न नश्यति ।
लिङ्गानां नवकोटीनां यद्येकम् अपि दह्यते

प्राणत्यागं करिष्यामि हुताशे ऽस्मिंस् तदा ध्रुवम् ।
दग्धं तु त्रिपुरं कृत्स्नम् अघोरास्त्रेण दारुणम्

पातितं नर्मदा मध्ये ज्वलत्कालानलप्रभम् ।
तद् भित्त्वा सप्तपातालं रसातलतलं ययौ

तेन जालेश्वरं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
अर्चनात् तस्य देवस्य मुच्यते ब्रह्महत्यया

कल्पकोटिसहस्राणि वसेच् छिवपुरे सुखी ।
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः

तिलोदकप्रदानेन पिण्डपातेन भारत ।
पितरस् तस्य तृप्यन्ति शिवो यावच् च कल्पगा

सार्द्धकोटिश् च लिङ्गानां गङ्गासागरसङ्गमे ।
सार्द्धकोटिश् च पतिता लिङ्गानां पुरवर्धने

दशार्धकोटिः पतिता श्रीशैले त्रिपुरान्तिके ।
तिस्रः कोट्यार्धकोटी च पतितामरकण्टके

एतानि बाणलिङ्गानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि तु ।
त्रिपुरघ्नम् अघोरास्त्रं ज्वलत्कालाग्निरुद्रवत्

कल्पगां वर्जयित्वा तु कान्या धारयितुं क्षमा ।
एतादृशं तु पतितं तदस्त्रं कल्पगाजले

जालेश्वरं तु कथितं त्रिपुरघ्नम् इदं तव ।
एतत् तीर्थं न जानन्ति लोकाश्च सचराचराः

दहन्तं त्रिपुरं दृष्ट्वा देवा विस्मयमागताः ।
ब्रह्माद्या देवता येन संग्रामेषु पराजिताः

शरेणैकेन तद्वीर्यं कृतं भस्मैकपुञ्जवत् ।
बाणासुरः पुरे दग्धे भीतः स्तोत्रमिदं जगौ

ओं नमो ऽनादिदेवेश विघ्नेश्वर महेश्वर ।
सर्वज्ञाज्ञानहृज् ज्ञानप्रदानैक नमो ऽस्तु ते

अनन्तगुणरत्नाय परेशाय नमो ऽस्तु ते ।
परात्पर परातीत उत्पत्तिस्थानकारक

सर्वार्थसाधनोपाय विश्वेश्वर नमो ऽस्तु ते ।
निरञ्जन निराधार स्वभाव निरुपद्रव

प्रसन्नपरमेशान योगेश्वर नमो ऽस्तु ते ।
असुरघ्न पिशाचघ्न भूतवेतालनाशन

भूतनाथ जगन्नाथ सर्वाधार नमो ऽस्तु ते ।
सृष्टिसंहार निर्वाणसप्तपातालसंश्रय

श्रीकण्ठ नीलकण्ठेश महाकण्ठ नमो ऽस्तु ते ।
त्र्यम्बकाय त्रिशूलाय त्रिलोकाय च ते नमः

कपालिने कपालैश् च बद्धाङ्ग शशिशेखर ।
उमाकान्तार्धदेहाय सुरासुरनमस्कृत

यत्र त्वं रूपसंस्थं चलमचलतनुं व्यापकं लक्ष्यहीनं तेजो ऽभ्यन्तर् मरालं घनम् अघनम् अजं स्फाटिकं स्फाटिकाभम् ।
रक्तं नीलं च पीतं सितम् असितमनेकाल्परूपं प्रयुक्तं मध्यान्तादिव्यपेतं स्फुटतनुर् अहितं लिङ्गरूपं नमामि

मध्याह्ने लक्ष्ययोगेन हृदयकमले धारणीशे न हंसे नाकाशे वायुतत्त्वे ऽनलधरणिजले विद्यते नैव शक्यम् ।
नो नादे नैव विन्दौ न करणनिलये नादिमध्यावसाने स्थानेष्वेषु प्रबुद्धो न च नियमयितुं यं सदाद्यं नमामि

जिह्वाचापल्यभावेन वर्णितं मे महाप्रभो ।
क्षन्तव्यं तत्सुरेशान कस्त्वां वर्णयितुं क्षमः

मार्कण्डेय उवाच:
श्रुत्वा स्तुतिं च बाणस्य तुष्टो ऽसौ भगवान् हरः ।
उवाच वचनं शम्भुर् असुरं प्रति भारत

सेवापराधजो ह्य् एष क्षान्तस्ते दैत्यनायक ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते यत् ते मनसि वर्तते

शिवस्य वचनं श्रुत्वा बाणो दैत्यपतिस् तदा ।
प्रणम्य चाब्रवीद् वाक्यं सुरासुरनमस्कृतम्

यदि तुष्टो ऽसि मे देव वरं दातुं त्वमिच्छसि ।
अनेनैव शरीरेण सान्तः पुरपरिच्छदः

तव लोकं गमिष्यामि यत्र जन्म न विद्यते ।
अत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां निर्विण्णो ऽसुरयोनिषु

त्रिभिर् देवैः पुरं दत्तं भिन्नं तत् पुरं त्वया ।
कथं तत् पतितं भूमौ गहना कर्मणां गतिः

दाताबलिः प्रार्थयिता च विष्णुर्दानं मही वाजिमखस्य कालः ।
आसीत् फलं बन्धनम् एव तस्य नमो ऽस्तु तस्यै भवितव्यतायै

स्वर्गो दुर्गः सुराः सैन्यं गजाश्चैरावतादयः ।
शस्त्रं वज्रम् अवाप्यास्ते यत्र देवो बृहस्पतिः

निर्जितो मेघनादेन दशाननसुतेन च ।
सर्वमात्मवशं नीतं दैवं हि बलवत्तरम्

बाणासुरवचः श्रुत्वा देवदेवो वरप्रदः ।
मम भक्तिप्रसादेन मदन्तिकम् अवाप्स्यसि

ततो बाणासुरः श्रीमान् देवदेवप्रसादतः ।
दिव्ययानसमारूढः सुरासुरनमस्कृतः

प्रायाच् छिवपुरं यत्र देवदेवो महेश्वरः ।
नर्मदा सा ऽब्रवीद् वाक्यं शम्भुं प्रति विशाम्पते

बिन्दुमात्रं न मे दग्धम् अघोरास्त्रेण शङ्कर ।
ददाह त्रिपुरं कृत्स्नं ज्वलत्कालानलप्रभम्

शान्तं च मम तोयेन रसातलतलं ययौ ।
ईश्वर उवाच:
पुरं तु निखिलं दग्धम् अघोरास्त्रं सुदुस्सहम्

सूर्यकोटिसमप्रख्यं मध्यदेशे तवाम्भसः ।
अगमत् सौम्यरूपत्वं प्रभावात् तव नर्मदे

सरितः सागराः शैला गङ्गाद्याश् च सहस्रशः ।
गोप्यं तत्क्षणमात्रेण भस्मपुञ्जो यथा जलम्

सोढुं का ऽन्या सरिच्छ्रेष्ठा त्वां विना भुवि कल्पगे ।
एवम् उक्त्वा ययौ देवः सुरासुरनमस्कृतः

एतत् ते कथितं भूप आख्यानं श्रुतिसम्मितम् ।
जालेश्वरस्य तीर्थस्य समासेन युधिष्ठिर

सेव्यते तेन कार्येण नर्मदा सप्तकल्पगा ।
श्रवणात् कीर्तनात् तस्य रुद्रस्यानुचरो भवेत्