Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 25

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe kubjāmāhātmye citrāṅgadaśāpamocano nāma caturviṃśo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 25
mārkaṇḍeya uvāca:
athānyat kathayiṣyāmi tīrthānāṃ tīrthamuttamam /
sarvapāpaharaṃ divyaṃ svargasopānasannibham

sapādakoṭitīrthāni pure māheśvare nṛpa /
raudraṃ vāruṇam āsādya krośamātrapramāṇataḥ

atrāntare mahārāja śivakṣetramudāhṛtam /
prāṇatyāgaṃ ca yaḥ kuryāc chivaloke ca modate

tiryagyonigatāḥ pāpāḥ kīṭapakṣimṛgādayaḥ /
te 'pi yānti śivasthānaṃ yatra devo maheśvaraḥ

tilodakapradānena mātṛkāḥ pitṛkās tathā /
pitaras tasya tṛpyanti yāvad ābhūtasamplavam

tatreṣṭā brahmaṇā pūrvamasaṃkhyeyāṃ makhottamāḥ /
śakraśca devarājratvaṃ tatreṣṭvā samavāptavān

kārtavīryeṇa tatraiva kṛtaṃ yajñaśataṃ purā /
ayodhyāyāṃ purā rājan yajñadānaparāyaṇaḥ

ādityasya sutaścāsīt sūryavaṃśe mahīpatiḥ /
jitvā 'surāṃs tathā daityān rakṣogaṇasamanvitān

manurnāmnā cakravartī śakrādīśād guṇottamaḥ /
purottame na sarpanti mṛtyurogajarās tathā

śatārddhasāptabhaumaiś ca gṛhair hemamayaiḥ śubhaiḥ /
vāpīkūpataḍāgānāṃ dīrghikānāṃ śatair yutā

suśobhitā prekṣaṇīyair nānārūpair vilāsibhiḥ /
veṇuvīṇādhvaniyutā nānāvādyaiḥ sahasraśaḥ

alakeva kuberasya śakrasyevāmarāvatī /
purī virājate tadvad ayodhyā devanirmitā

lakṣāṇi dve ca sārdhāṇi prajā jīvanti tatra ca /
tatraiva vaṃśe rājarṣīr abhūt paramadhārmikaḥ

nānāmakhasahasrair yo dadāha pṛthivīm imām /
na tad deśo na tat tīrthaṃ na tad rāṣṭaṃ na cāśramaḥ

neṣṭaṃ yatra mahāyajñaiḥ sālaṅkāyanabhūbhṛtā /
sasyamālādhṛtā pṛthvī dhanadhānyasamanvitā

svayaṃ kāmadughā gāvaḥ paṭṭavastramahīruhāḥ /
yajñaiḥ sarvair vivāhaiś ca vedair māṅgalyamaṅgalaiḥ

evaṃ tu satataṃ dhātrī kālena mahatā tataḥ /
anāvṛṣṭirabhūd rāṣṭre purā dvādaśavārṣikī

mṛtā jānapadāḥ sarve dvipadāś ca catuṣpadāḥ /
tṛṇagulmalatāvalyo bhūtagrāmaṃ caturvidham

hāhākāromahānāsīd devāsuranṛṇāṃ tathā /
sālaṅkāyanarājarṣiḥ cintayāmāsa bhārata

janmaprabhṛti me pāpaṃ kiṃcid eva na vidyate /
pūjayāmi hariṃ devaṃ saṃsārārṇavatāraṇam

brāhmaṇāṃś ca munīṃś caiva tarpayāmāsa cecchayā /
bṛhaspatisamaṃ buddhyā vaśiṣṭhaṃ brahmavādinam

papraccha nṛpatir bhaktyā sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca /
anāvṛṣṭir abhūd vipra kathaṃ dvādaśavārṣikī

nā 'parādho mayā kaścit kṛto brāhmaṇadevayoḥ /
saṃśayo me mahāstatra vedānugrahatatpara

vaśiṣṭha uvāca:
śṛṇu rājan mahābāho anāvṛṣṭeś ca kāraṇam /
purā sāṃvatsare yajñe vṛddhāś ca munayo 'vadan

teṣāṃ ca vacanaṃ śrutvā kartavyaṃ janasaṃsadi /
tāvad eva muniścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ

bhṛguragnir marīciś ca kaśyapo 'tha vibhāṇḍakaḥ /
jamadagniś ca māṇḍavyo yamo viṣṇus tathāṅgirāḥ

bṛhaspatis tathā dakṣaḥ śātātapaparāśarau /
uśanā gautamaś caiva vyāsaḥ kātyāyanas tathā

viśvāmitro 'tha śāṇḍilyaḥ kakṣaḥ kātyāyanis tathā /
hārītaḥ śaṅkhalikhitau yājñavalkyo 'tha gālavaḥ

ātreyaḥ śaunako gargo jahnur uddālakas tathā /
kauśiko bhārgavo 'gastyo durvāsāścyavanas tathā

ete cānye 'pi bahavo ṛṣayaḥ sūryavarcasaḥ

dharmāṇāmupadeṣṭāro vedaśāstrānuyāyinaḥ /
anāvṛṣṭiṃ tu vai jñātvā pratyayodhyāṃ pratasthire

āgatān sa munīn dṛṣṭvā rājā paramadhārmikaḥ /
udatiṣṭhan mahābhāga divi śakra iva 'paraḥ

tān abhyarcya yathā nyāyam arghapādyādibhiḥ svayam /
upaviṣṭān yathā nyāyam āsane śubhadarśane

sa kāraṇam anāvṛṣṭeḥ tān papraccha mahātmanaḥ /
abruvan munayo vākyaṃ sālaṅkāyanabhūpatim

bhaviṣyabhūtatattvajñaṃ saptakalpāntavāsinam /
mārkaṇḍeyaṃ mahātmānaṃ sarveṣāṃ gurum arcaya

tasyāśramapadaṃ gatvā brāhmaṇaiḥ saha cintaya /
yaṃ yaṃ dharmaṃ sa vadati taṃ taṃ kartum ihārhasi

evamukto dvijaiḥ sarvaiḥ sālaṅkāyanabhūpatiḥ /
uvāca vacanaṃ sarvān munīndrāṃ chaṃsitavratān

anugraham imaṃ manye prasādaṃ munisattamāḥ /
ādideśa tato rājā bhrātarau dvārapālakau

sudhanvavīradhanvānau pratīhārau mahābalau /
rathe hayāni yujyantāṃ brāhmaṇārohaṇaṃ prati

brahmaśarmā devaśarmā mantriṇau tattvadarśinau /
papraccha gamanārthāya kartavyaṃ ca yathā 'diśat

mantriṇāvūcatuḥ:
samayajño mahābāho tvam eva vihitaṃ kuru /
rājā tadvacanaṃ śrutvā dharmaśāstraviśāradaḥ

uvāca ślakṣṇāyā vācā harṣagadgadamānasaḥ /
gantavyaṃ brāhmaṇaiḥ sārddhaṃ yatra kalpāntago muniḥ

evamuktvā yayau rājā brāhmaṇaiḥ saha bhārata /
divyayānasamārūḍhaḥ samprāptaḥ kalpagātaṭam

dharmāraṇyaṃ samāsādya mārkaṇḍaṃ munibhiḥ saha /
sa samīpe samāsīnaṃ praṇamya praṇatikṣamam

āpṛṣṭaḥ kuśalaṃ tena tadā vai brahmavādinā /
uvāca vacanaṃ rājā mārkaṇḍaṃ jñānacakṣuṣam

adya me kuśalaṃ brahmaṃs tvatpādāmbujadarśanāt /
kiṃtu māṃ bādhate nityaṃ bhaviṣyaṃ caiva tattvavit

mārkaṇḍeya uvāca:
apamārgeṇa prajānāṃ deva brāhmaṇahiṃsayā /
varṇāśramavilopena adharmo dharmabādhakaḥ

śambhur na pūjyate yatra rudrabhāgo na dīyate /
deśe tasmin anāvṛṣṭir durbhikṣaṃ maraṇaṃ dhruvam

vinaśyanti prajā rāṣṭre alpāyur nṛpatir bhavet /
abrahmaṇyā brāhmaṇāś ca śūdrā vai brahmavādinaḥ

śivajapaṃ yajñasūtraṃ śūdro dhārayate yadā /
aliṅgino liṅginaś ca avratā vratadhāriṇaḥ

svapāpaṃ kṛtavantaś ca tān svarāṣṭre pravāsinaḥ /
savyāṅge brahmasūtraṃ ca vahṇisūtraṃ ca kārayet

gardabhārohaṇaṃ tasya kārayel lokagārhitam /
etat te kathitaṃ rājann anāvṛṣṭeś ca kāraṇam

anāvṛṣṭyā sasyahānis tatkṣayān mriyate prajā /
prajākṣayād vedahānis taddhānau yajñasaṃkṣayaḥ

tatkṣayād dharmahāniś ca taddhānau varṇasaṅkaraḥ /
tatsaṅkarāt karmalopaḥ patanaṃ narake dhruvam

gaṅgāsāgarasambhede cāṇḍālāḥ saptasāmpratam /
kaṇadhūmaṃ pibantyāśu ūrdhvapādā hyadhaḥ śirāḥ

cakampire surāḥ sarve siddhagandharvakinnarāḥ /
devarājaḥ suraiḥ sārdhamāsanāc calito nṛpa

tapasas tu prabhāvo 'yam api dṛṣṭo narādhipa /
naimiṣe ca mahāraṇye surāsuranamaskṛte

śatamaṣṭottaraṃ sarve tāpasāḥ śūdrajanmanaḥ /
brahmakarma samāsādya sthitā dharmaparāyaṇāḥ

adharmacāriṇāṃ puṃsāṃ rājā pāpena lipyate /
ayajñayājakasthāne anāvṛṣṭir bhavet sadā

apūjanāt tathā nityaṃ devedevasya śūlinaḥ /
na svargo nāpavargaś ca na bhogāś cāpi puṣkalāḥ

brahmaviṣṇusurendrād yā arcayanti maheśvaram /
kiṃ punar mānuṣāḥ pāpā rājānaḥ pāpajīvinaḥ

nārcayanti maheśaṃ ye te narāḥ pāpabhāginaḥ /
na ca svargasya mokṣasya phalaṃ bhogam avāpnuyuḥ

tasmān nṛpa tvaṃ śreyāṃsi brāhmaṇaiḥ saha cintaya /
narmadātīramāsādya rudrayajñaṃ samārabha

teṣāṃ śirāṃsi home 'smin pātaya tvaṃ yathāvidhi /
samarcaya sureśānaṃ tataḥ śāntir bhaviṣyati

kāmavarṣī ca parjanyaḥ punaḥ sṛṣṭiḥ pravartate /
mucyatāṃ pāpadoṣeṇa rājyaṃ svargamavāpsyasi

tavaitat kathitaṃ rājan yathādṛṣṭaṃ mayā 'nagha /
tasya tad vacanaṃ śrutvā rājā paramadhārmikaḥ

namaskṛtya muniśreṣṭham ṛṣibhiḥ saha bhārata /
anugraham imaṃ manye tvatprasādād yathoditam

ādideśa pratīhārān yajñasambhārasiddhaye /
gatvā 'yodhyāṃ purīṃ ramyāmādeśaṃ makhasambhavam

yajñopaskaramādāya sarvair āgamya tām iti /
rājñīnāṃ ca kumārāṇāṃ sahasraṃ sāṣṭakaṃ tathā

sarvāṃś caiva mahīpālān nānādeśasamudbhavān /
saptarātrābhyantarato yathā yajñaḥ pravartate

namaskṛtya gatau tau tu pratīhārau puraṃ prati /
kathayāmāsatustatra yathoddiṣṭaṃ nṛpeṇa tu

aṣṭottarasahasraṃ tu rājñīnāṃ divyavāsasām /
kumārā ye ca rājāno ye cānye gṛhakarmiṇaḥ

asūtākṣatayonīnāṃ lakṣam ekaṃ tu yoṣitām /
rambhorvaśīsamānānāṃ rūpeṇāpratimatviṣām

mahoraskandhagātrāṇāṃ vāhānāmayutāni ṣaṭ /
suvarṇāratnapūrṇānāṃ mudrāṇāmayutaṃ tathā

savasānāṃ ca dhenūnāṃ triṃśal lakṣāṇi yantritaḥ /
pāṇḍurāṇāṃ hayānāṃ tu ayutāni daśaiva tu

ghaṇṭābharaṇaśobhānāṃ dantināmayutaṃ tathā /
yajñopaskaramādāya sarvasambhārasambhṛtam

prasthitau narmadāṃ rājñe sanniveśayatāṃ puraḥ /
praṇamya cābravīd rājā saptakalpāntavāsinam

ādeśo dīyatāṃ mahyaṃ makhaṃ yatra pravartate /
mārkaṇḍeya uvāca:
vaidūryasya ca vāruṇyāṃ yajñayūpāṃś ca maṇḍapān

anyāṃś ca yajñasambhārān sarvāṃs tatraiva kāraya /
vaśiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca bhṛgumaṅgirasaṃ tathā

pulastyaṃ pulahaṃ caiva bhāradvājaṃ ca kaśyapam /
yājñavalkyaṃ muniṃ caiva muniṃ durvāsasaṃ tathā

vibhāṇḍakaṃ parvataṃ ca viśvāmitraṃ ca nāradam /
śaunakaṃ caiva gargaṃ ca saṃvartaṃ ca parāśaram

āpastambośano vyāsān sakātyāyanagautamam /
hārītaṃ śaṅkhalikhitau ṛṣyaśṛṅgaṃ ca somapam

aṣṭāśītisahasrāṇi vālakhilyān munīṃs tathā /
sarvadevanamaskāryo yajñaparvatasaṃjñitaḥ

hiraṇmayā mahāstambhā yādṛśair upaśobhitāḥ /
bahudhā yatra śobhante tathokte yajñamaṇḍape

kuṇḍasthalīḥ sruvās sarvāḥ kṛtvā hemamayā nṛpaḥ /
nānāvidhair bhakṣyabhojyai rasaiś ca vividhais tathā

saritaḥ sāgarāṃ śailāṃs tīrtharājaṃ ca sarvaśaḥ /
lokapālān mahābāhurasurān daityadānavān

candrādityau grahaiḥ sārdhaṃ nakṣatradhruvamaṇḍalam /
brahmādyāṃś ca surāṃs tatra maruto devatās tathā

viṣṇuṃ caiva sureśānaṃ yajñe tatpuruṣaṃ svayam /
āvāhayan mahādevaṃ gaṇakoṭisamanvitam

āvāhitas tataś cāgnir brāhmaṇair vedapāragaiḥ /
nirdhūmaḥ prajvalaṃś caiva sūryakoṭisamaprabhaḥ

vedadhvanitanirghoṣair divaṃ bhūmiṃ ca nādayan /
kaṇadhūmakṛtāhārāṃś cāṇḍālān saptavānaya

tān ānaya tathā śūdrān naimiṣāraṇyavāsinaḥ /
vaśiṣṭha uvāca:
anugraham imaṃ manye yanmāṃ vadasi pārthiva

kuśāgreṇa tato rājā teṣāṃ mūrdhno nyapātayat /
taṃ dṛṣṭvā mānuṣaṃ homaṃ sāmiṣaṃ pretarūpiṇam

praṇaṣṭatoyā revā tu vihāya tridivaṃ gatā /
homāvasāne samprāpte snānārthaṃ narmadāṃ yayuḥ

śuṣkatoyāṃ tato 'paśyan narmadāṃ śaṃsitavratāḥ /
vismayaṃ paramaṃ prāptaḥ prāha durvāsasaṃ nṛpaḥ

cukopa rājā vipreṣu pāpakarmā durāsadaḥ /
parjanyārthaṃ vṛṣṭikāmaiḥ kṛto yajño nirarthakaḥ

payaḥ purātanaṃ naṣṭaṃ na jātaṃ varṣaṇaṃ kvacit /
rājñas tu vacanaṃ śrutvā durvāsāścā 'bravīt nṛpam

munīṃś ca sarvāṃs tatrasthān dharmatattvaviśāradān /
udakaṃ sarvalokānām īpsitaṃ ca na saṃśayaḥ

brāhmaṇānāṃ tapo homo vedamantrā vaśe sthitāḥ /
dakṣiṇā yajñarakṣā ca yajamānavaśe nṛpa

yajñopaskaraṇaṃ kiṃcid yaccānyad vedasammitam /
tatsarvaṃ yajamānena vedamūlaṃ dvijottamāḥ

vitoyā narmadā jātā parjanyo naiva varṣati /
tatsarvaṃ kṛtam evaṃ tu śrutir eṣā sanātanī

yā yayau tāṃ pratīkṣasva narmadāmāpagottamām /
tasya tadvacanaṃ śrutvā kṣamasvety abravīt nṛpaḥ

vaśiṣṭho vāmadevaśca vadatyevaṃ yudhiṣṭhira /
kāśīpuryāṃ prayāge vā gaṅgāyamunasaṅgame

tatraiva vartate yajñaḥ satyameva tapodhanāḥ /
kecid āhuḥ kurukṣetraṃ sthāne yatra sarasvatī

samuddiṣṭāni tīrthāni munibhis tu pṛthakpṛthak /
abravīt sahasā rājan durvāsā raudratāpasaḥ

nārado 'pi muniśreṣṭhaḥ tāpaso gatakilbiṣaḥ /
sarasvatyāṃ mahārāja tatra toyaṃ na vidyate

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sālaṅkāyanabhūpatiḥ /
abravīc ca tato vākyaṃ sarvān ṛṣigaṇān prati

kṣaṇamekaṃ pratīkṣadhvaṃ yāvad vahati kalpagā /
ityuktvā sa nṛpaśreṣṭhaḥ tatastuṣṭāva kalpagām

namaste 'stu sureśāni namaste śaṅkarātmaje /
iḍā ca piṅgalā caiva umā gaṅgā sarasvatī

gāyatrī vedamātā ca sāvitrī ca sarasvatī /
brāhmī ca vaiṣṇavī gaurī lokamātā yaśasvinī

samuddiṣṭāni tīrthāni pṛthivyāṃ yāni kāni ca /
tvayā 'vṛtāni sarvāṇi jagac ca sacarācaram

na tat paśyāmi tvadvārā 'vṛtaṃ yanna pradṛśyate /
tvattoyasnānamātreṇa tṛptā yānti parāṃ gatim

śrutvā stotram idaṃ devī rājñaś cāmitatejasaḥ /
makarāsanamārūḍhā pratyakṣā saptakalpagā

prāha brūhi varaṃ rājan yat te manasi vartate /
rājovāca:
pūrvān sapta parān sapta pravāhān akṣayān kuru

varam etam ahaṃ manye saptakalpāntavāsini /
narmadovāca:
datto varo mayā hyeṣa satyaṃ tava narādhipa

evamuktvā saric chreṣṭhā jalaughena pariplutā /
pravāhair vistṛtais tatra vahantī sā vyavasthitā

taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ karma sālaṅkāyanabhūpateḥ /
tuṣṭuvur munayaḥ sarve satyadharmaparāyaṇāḥ

snānāvagāhanaṃ pānaṃ cakrus te pitṛtarpaṇam /
tato nirvatito yajño vipraiḥ sarvasvadakṣiṇaiḥ

yo yatkāmayate kāmaṃ tattasmai pratipāditam /
vastrālaṅkāradānaiś ca divyayānaiḥ suśobhanaiḥ

ṛtvijaḥ pūjitāḥ sarve sālaṅkāyanabhūbhṛtā /
yugapat pūjitāḥ sarve brahmaviṣṇumaheśvarāḥ

tataḥ śivālayaṃ gatvā liṅgaṃ tridaśapūjitam /
nāmnā māheśvarākhyātaṃ sarvakāmaphalapradam

umayā sahitaṃ śambhuṃ bhuktimuktipradāyakam /
oṃ maheśvarāya devāya śambhavāya namo namaḥ

ityādinā tu mantreṇa samabhyarcya vidhānataḥ /
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā sthitas tatraiva pārthivaḥ

tato vinirgatā devī padamūlena śūlinaḥ /
pravāho narmadā bhede nārmadaḥ surapūjitaḥ

īśvarādyās tathā devāḥ sarve tuṣṭās tu bhārata /
varaṃ yācasva bhūpāla yatheṣṭaṃ manasepsitam

uvāca vacanaṃ devān rājā paramadhārmikaḥ /
yadi me varadā yūyaṃ kāmadāś ca prasādataḥ

idaṃ sthānaṃ tu na tyājyam īśvarād yaiḥ surair api /
yāntu rāṣṭre prajāvṛddhim anāvṛṣṭyā prapīḍitāḥ

idaṃ varam ahaṃ manye pāpā yāntu triviṣṭapam /
agniś cāhavanīyo 'tra svayaṃ tiṣṭhati sarvadā

devā ūcuḥ:
yat tvayā bhāṣitaṃ rājaṃs tat sarvaṃ tu bhaved iti /
evam uktvā yayuḥ sarve hy antardhānaṃ ca khecarāḥ

punaḥ pravardhitaṃ rāṣṭraṃ kāmavarṣī ca vāsavaḥ /
yajñaṃ nivartayitvā tu divyāmātyaiḥ samāvṛtaḥ

mahīpālasahasrais tu sāntaḥpuraparicchadaḥ /
viveśa nagarīṃ ramyām ayodhyāṃ devanirmitām

etat te kathitaṃ rājann umāmāheśvaraṃ prati /
tiryag yonigatāḥ pāpā mṛgapakṣisarīsṛpāḥ

avaśaḥ svavaśo vā 'pi śivalokamavāpnuyāt