સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 2
સ્કન્દ ઉવાચ:
શ્રોતુકામા ઇમે સર્વે બ્રહ્મવિષ્ણુસુરોત્તમાઃ ।
પ્રભાવમીદૃશં યસ્ય તીર્થસ્યા ઽસ્ય મહત્ ફલમ્

નર્મદાયાસ્ તથોત્પત્તિં સઙ્ગમં લિઙ્ગપૂજનમ્ ।
પર્વકાલે ચ દેવાનાં પર્વતે ઽમરકણ્ટકે

આખ્યાનસહિતં દેવ કથયસ્વ યથાર્થતઃ ।
તીર્થયાત્રાફલં સમ્યગ્વંશો મન્વન્તરાણિ ચ

ભક્ત્યા યુક્તં ચ યત્ કિંચિત્ કથયસ્વ પ્રસાદતઃ ।
સૂત ઉવાચ:
શ્રુત્વા ઽખ્યાનમિદં પુણ્ય પુરાણં સ્કન્દકીર્તિતમ્

ભવિષ્યભૂતતત્ત્વજ્ઞઃ સપ્તકલ્પાનુવર્તકઃ ।
આજગામા ઽથમાર્કણ્ડઋષિભિઃ સહિતસ્તદા

સર્વકામસમૃદ્ધાત્મા શ્રેયાન્ ત્વેનૈવ પૂજિતઃ ।
સપાદલક્ષમધિકમ્ ઋષીણાં ચોગ્રતેજસામ્

બ્રહ્મર્ષયો દેવર્ષયસ્ તથા રાજર્ષયઃ પરે ।
એતૈઃ પરિવૃતઃ શ્રીમાન્ મધ્યે ઽરણ્યાશ્રમં પ્રતિ

તીર્થયાત્રાફલં પ્રાપ્ય નર્મદાતટમાશ્રિતઃ ।
શ્રુત્વા મહાન્તં માર્કણ્ડપ્રભાવં લોમહર્ષણઃ

આજગામ તતો દ્રષ્ટુમૃષિં કલ્મષનાશનમ્ ।
નર્મદાપ્રવાહે પુણ્યે સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતે

યક્ષવિદ્યાધરાકીર્ણે કિન્નરૈરુપશોભિતે ।
નાનાદેવગણાકીર્ણે નાનાગણનિષેવિતે

રેવાવતરણં શ્રુત્વા પ્રભાવં પુણ્યસઙ્ગતમ્ ।
નનૃતુર્ દેવતાસ્ તત્ર સિદ્ધવિદ્યાધરા નરાઃ

કહ્લારૈઃ શતપત્રૈશ્ચ પુન્નાગૈર્ નાગચમ્પકૈઃ ।
આમ્રજમ્બૂકપિત્થૈશ્ચ દાડિમૈઃ પનસૈસ્તથા

નિમ્બજમ્બીરનારઙ્ગૈઃ કદલીષણ્ડમણ્ડિતૈઃ ।
કુમુદૈર્ નાગવલ્લ્યાદ્ યૈઃ શાલેયૈશ્ચ તમાલકૈઃ

બીજપૂરકખર્જૂરૈર્ દ્રાક્ષામધુરપાટલૈઃ ।
બિલ્વચન્દનપીલ્વાદ્યૈઃ કદમ્બકુટજૈસ્તથા

સર્વકામફલૈર્વૃક્ષૈઃ ફલિતં પુષ્પિતં ભૃશમ્ ।
હંસકારણ્ડવાકીર્ણં ચક્રવાકોપશોભિતમ્

કોકિલાબર્હિણશુકૈર્ નાનાપક્ષિવિનાદિતમ્ ।
જાતિસ્મરા પક્ષિણશ્ચ વ્યાજહ્રુર્ માનુષીઙ્ગિરમ્

ગન્ધર્વકિન્નરયુતૈર્ યક્ષવિદ્યાધરોરગૈઃ ।
ક્રીડતે મિથુનં દિવ્યં શનૈર્ગિરિવરોત્તમે

દિવ્યગન્ધર્વનૃત્યૈશ્ચ વેણુવીણાસહસ્રશઃ ।
દિવ્યોદ્ભવૈઃ પ્રેક્ષણીયૈઃ શોભિતૈર્ગિરિગહ્વરે

ગીતધ્વનિનિનાદેન દિવં ભૂમિં વ્યનાદયન્ ।
બ્રહ્મર્ષયો દેવર્ષયસ્ તથા રાજર્ષયઃ પરે

વેદધ્વનિતયજ્ઞાનામ્ અગ્નિહોત્રપ્રકાશતઃ ।
ઋગ્યજુઃસામાથર્વાણિ ચાતુર્વર્ણ્યા દ્વિજોત્તમાઃ

પુલસ્ત્યશ્ચ વસિષ્ઠશ્ચ પુલહશ્ચ ક્રતુસ્તથા ।
ભૃગુરત્રિર્મરીચિશ્ચ ભારદ્વાજો ઽથ કાશ્યપઃ

મનુર્યમો ઽઙ્ગિરાશ્ચૈવ શાતાતપપરાશરૌ ।
આપસ્તમ્બો ઽથ શમ્બશ્ચ કાવ્યઃ કાત્યાયનો મુનિઃ

ગૌતમઃ શઙ્ખલિખિતૌ દક્ષઃ કાત્યાયનિસ્ તથા ।
જામદગ્ન્યો યાજ્ઞવલ્ક્ય ઋષ્યશૃઙ્ગો વિભાણ્ડકઃ

ગર્ગશૌનકદાલ્ભ્યા વ્યાસ ઉદ્દાલકઃ શુકઃ ।
નારદઃ પર્વતશ્ચૈવ દુર્વાસાશ્ચોગ્રતાપસઃ

શાકલ્યો ગાલવશ્ચૈવ જાબાલિર્મુદ્ગલસ્તથા ।
વિશ્વામિત્રઃ કૌશિકશ્ચ ઋષયો દેવસમ્મતાઃ

તથા ધર્મશતાનન્દવૈશમ્પાયનવૈષ્ણવાઃ ।
શાકલાયનવાર્દ્ધક્યૌ જુહુતિશ્ ચાવસુસ્ તથા

બાલખિલ્યા મહાત્માનો ભૂમિમણ્ડલવાસિનઃ ।
બ્રહ્મદણ્ડં સમારુહા દેવલોકં વ્રજન્તિ યે

એતે ચાન્યે ઽવ્રજંસ્તત્ર ઋષયો ધાર્મિકાઃ પરે ।
જ્વલન્તસ્તેજસા સર્વે નિર્ધૂમા ઇવ પાવકાઃ

માસોપવાસિન કેચિત્ કેચિત્ પક્ષોપવાસિનઃ ।
ત્રિરાત્રકાઃ સાન્તપના નિરાહારાસ્ તથા પરે

કેચિત્ પુષ્પફલાહારાઃ શાન્તા વાતાશનિસ્તથા ।
કેચિદ્ ગોમયભક્ષ્યાશ્ચ જલાહારાસ્તથાપરે

સાગ્નિહોત્રાશ્ચ વિદ્વાંસો મોક્ષવેદાર્થચિન્તકાઃ ।
ઇતિહાસપુરાણાદિ શ્રુતિસ્મૃતિવિશારદાઃ

એતે ચાન્યે ચ બહવો માર્કણ્ડેયં પ્રિયયા તપસ્વિનઃ ।
એતૈશ્ચ સંતિષ્ઠન્ ઋક્ષૈરિવ નિશાકરઃ

તીર્થયાત્રાફલં શ્રુત્વા ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
અભિજ્ઞૈર્ બ્રાહ્મણૈઃ સાર્ધં દ્રૌપદ્યા પ્રિયયા સહ

વિદ્વદ્ભિર્વેદવિદ્ભિશ્ચ બ્રહ્મિષ્ઠૈર્ બ્રહ્મચિન્તકૈઃ ।
નર્મદાતીરમ્ આયાતે માર્કણ્ડેયાશ્રમં પ્રતિ

પ્રદક્ષિણત્રિઃ પ્રણમ્ય સાષ્ટાઙ્ગં ચ પુનઃ પુનઃ ।
ઉપવિષ્ટસ્તદા તત્ર ભ્રાતૃભિસ્સહ ધર્મજઃ

ઉપવિષ્ટં નૃપં દૃષ્ટ્વા માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ ।
ઉવાચ વચનં દેવં ધર્મપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્

કુશલં નૃપશાર્દૂલ ભ્રાતૃભિર્ બ્રાહ્મણૈઃ સહ ।
પ્રહસ્ય સો ઽબ્રવીદ્વાક્યં માર્કણ્ડં મુનિસત્તમમ્

અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં ચ સુજીવિતમ્ ।
કૃતકૃત્યો ઽભવં ત્વદ્ય ત્વત્પાદામ્બુજદર્શનાત્

અદ્ય મે ઽન્તર્મલં નષ્ટં પાપોચ્છેદનનિર્મ્મલમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તપોવનં સર્વં જ્વલન્તં સૂર્યવર્ચસમ્

નિર્મુક્તઃ કિલ્બિષાદસ્માત્ સપ્તજન્માન્તરાદ્વિભો ।
રન્ત્વા ચોત્તરદિગ્ભાગે દેવભૂમિં મનોહરામ્

ગઙ્ગાં ત્રિપથગાં દેવીં યમુનાં ચ સરસ્વતીમ્ ।
ગઙ્ગાદ્વારં હિમસ્થાનં કુબ્જાગ્રં બ્રહ્મયોનિકમ્

ઉગ્રં કનખલઞ્ચૈવ કેદારં ભૈરવં તથા ।
નૈમિષં ચ ગયાતીર્થં કુરુક્ષેત્રં ચ પુષ્કરમ્

વારાણસીં પ્રયાગં ચ ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમમ્ ।
કાલઞ્જરં ચાપ્યતીર્થં પ્રભાસં શશિભૂષણમ્

પુણ્યાન્યેતાનિ ચાન્યાનિ ત્યક્ત્વા ક્ષેત્રાણિ સુવ્રત ।
સેવ્યતે કેન કાર્વ્યેણ નર્મદૈવ મહાનદી

ભવિષ્યભૂતતત્ત્વજ્ઞ ત્રિકાલજ્ઞ ત્રિવેદિક ।
શ્રોતુકામા ઇમે સર્વે કથયસ્વ પ્રસાદતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શૃણુ રાજન્ મહાબાહો બ્રાહ્મણૈર્ ભ્રાતૃભિઃ સહ ।
તત્તે ઽહં કથયિષ્યામિ પુરાણં સ્કન્દકીર્તિતમ્

સ્વાયમ્ભુવે ઽથ મુનય આદિકલ્પે કૃતે યુગે ।
દેવાનાં સઙ્ગમે તત્ર કૈલાસે ચ શિવાલયે

કાર્તિક્યાં દેવદેવેશં હરં દ્રષ્ટું સમાયયુઃ ।
પ્રાક્ પૃષ્ટં કાર્ત્તિકેયેન ધર્માધર્મનિદર્શનમ્

શિવેન કથિતં પૂર્વં પાર્વત્યાઃ ષણ્મુખસ્ય ચ ।
વિષ્ણુબ્રહ્માદિદેવાનાં શૃણ્વતાં યક્ષરક્ષસામ્

અષ્ટલક્ષાણિ સાર્દ્ધાનિ શિવલોકે ચ ગીયતે ।
તદર્દ્ધં વૈષ્ણવે લોકે ચાર્દ્ધાર્દ્ધં બ્રહ્મણઃ પુરે

ચતુરશીતિસહસ્રાણિ મર્ત્યલોકે ચ ગીયતે ।
આરાધિતઃ શિવઃ પૂર્વં બ્રહ્માદ્યૈશ્ચ સુરાસુરૈઃ

તતસ્તુષ્ટઃ સુરેશાનો વરં દાતું યથેપ્સિતમ્ ।
દેવા ઊચુઃ:
યદિ તુષ્ટો ઽસિ દેવેશ દેવાનાં વરદો ભવ

સપ્તદ્વીપા વસુમતી વસુધા કર્મ્મભાગિની ।
નવમદ્વીપપર્ય્યન્તં જમ્બૂદ્વીપં પ્રચક્ષતે

વાપી કૂપસહસ્રાણિ નવાર્ણઃ સરિતો નહિ ।
ન સૃતાશ્ચાપગાઃ શર્વપિતૃઘોરાવતારિણીઃ

તિલોદકપ્રદાનેન પિતૄન્ પાતું હિ સામ્પ્રતમ્ ।
તારિણી સર્વલોકાનામ્ અવતારય નર્મદામ્

ઈશ્વર ઉવાચ:
દુષ્પ્રાપ્યં ત્રિદશૈઃ સર્વૈર્ અયાચ્યં યાચ્યતે સુરાઃ ।
વેગં શક્નોતિ કઃ સોઢું તત્તોયભ્રમણસ્ય ચ

તોયં ભૂતં જગત્સર્વં નિપતિષ્યજ્જવેન તુ ।
યાચધ્વમન્યાં સરિતં સુખસાધ્યાન્તરઙ્ગિણીમ્

દેવા ઊચુઃ:
કા ઽન્યા તારયિતું શક્તા પુણ્યા સોઢું સરિદ્વરા ।
મુક્ત્વા ત્રિનયનેશાનીં નર્મદાં શોકતારિણીમ્

દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા સમાહૂતા સરિદ્વરા ।
આગતા ચ તતો દેવી સર્વાભરણભૂષિતા

પ્રત્યક્ષા મકરારૂઢા દેવદેવસ્ય ચાજ્ઞયા ।
દેવ મે દેહિ વક્તવ્યં કર્તવ્યા તુ કૃપા મયિ

નિશમ્ય તદ્ વચસૌમ્યં નર્મદાયાસ્ ત્રિલોચનઃ ।
ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં મર્ત્યલોકે ઽદ્ય ગમ્યતામ્

લોકાનાં ચ હિતાર્થાય મર્ત્યાનાં ચ વિશેષતઃ ।
નર્મદોવાચ:
તવાજ્ઞાં ચ કરિષ્યે ઽહં નિરાધારા કથં વિભો

કો માં ધર્તું ચ શક્નોતિ મહી યાસ્યતિ વિપ્લવમ્ ।
આદિદેશ તતઃ સર્વાન્ પર્વતાન્ પરમેશ્વરઃ

આદિશ્યૈતાંશ્ચ તાન્ સર્વાંસ્ તતો દેવઃ સ્વયં શિવઃ ।
પર્વતા ઊચુઃ:
ન શક્નુમો વયં સર્વે ધર્તું વેગં ચ નાર્મદમ્

ભેદમાપ્નોતિ વૈ પૃથ્વી શતધા યાન્તિ ભૂભૃતઃ ।
ઋક્ષવાનબ્રવીદ્દેવં દેહ્યાજ્ઞા ત્રિદશેશ્વર

ધારયામિ ચ સત્યેન ત્વત્પ્રસાદાદુમાપતે ।
તતો ઽવતારિતા દેવી જમ્બૂદ્વીપે નરાધિપ

દારયિત્વા મહીં સર્વાં સશૈલવનકાનનામ્ ।
તતો દેવગણૈર્ ઉક્તા મર્યાદાં વહ સુવ્રતે

એકવિંશત્સહસ્રાણિ યોજનાનાં પ્રમાણતઃ ।
સભિત્ત્વા સપ્તપાતાલાન્ રસાતલતલં યયૌ

દેવલોકં જગામા ઽથ પ્રલયે સમુપસ્થિતે ।
પ્રથમા કથિતા રાજન્નવતારસ્ય કલ્પના

સ્વારોચિષે દ્વિતીયે તુ આદિકલ્પે યુગે ઽનઘ ।
ન સાગરા ન સરિતો ન તીર્થાનિ ન સઙ્ગમઃ

ત્રેતાયુગે ઽવતીર્ણા તુ પુરા ભાગીરથી સરિત્ ।
જહ્નુના ચુલુકેનૈવ હૃદિ મધ્યે વ્યવસ્થિતા

સા કથં સેવ્યતે રાજસ્ત્યક્ત્વા ચૈવ તુ કલ્પગામ્ ।
અજ્ઞાનતમસાછન્ના વિષ્ણુમાયાવિમોહિતાઃ

ત્યક્ત્વા વૈ નર્મદાં રાજન્ સેવન્તે ઽન્યાં નદીં સુરાઃ ।
યાવૃશં સૂર્યદેવાનાં મણિરત્નપ્રભાસુ ચ

અન્તરં તાદૃશં રાજન્નર્મદા ઽન્યાપગાસુ ચ ।
શ્રુત્વાખ્યાનમ્ ઇદં પુણ્યં શઙ્કરસ્ય પ્રભાવતઃ

સેવ્યતે સપ્તગા તત્ર પુરાણં સ્કન્દકીર્તિતમ્ ।
એતત્તે કથિતં રાજન્ યથાદૃષ્ટં યથા શ્રુતમ્

કૃતકૃત્યઃ સર્વકામાન્ બ્રાહ્મણૈર્ વેદપારગૈઃ ।
પ્રાપ્નોષિ પરમં સ્થાનં વંશક્ષયવિવર્જિતમ્

શ્રુત્વાખ્યાનમ્ ઇદં પુણ્યં પવિત્રમઘનાશનમ્ ।
યે શૃણ્વન્તિ સદા નિત્યં ગોહત્યા ચ પ્રણશ્યતિ