Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 19

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe janakayajño nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 19
yudhiṣṭhira uvāca:
saptasārasvataṃ tīrtha śaṃsa me 'tra mahāmune /
utpattiṃ cāsya tīrthasya kathayasva yathārthataḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
saptasārasvato nāma gandharvaḥ śivagāyanaḥ /
vīṇāveṇuprekṣaṇīya yantragītaviśāradaḥ

maṇibhadrā subhadrā ca hemagarbhā tathā parā /
ābhirvarāpsarobhiś ca cikrīḍe prativāsaram

madirā naṣṭacaitanyaḥ kāmārtaḥ kāmamohitaḥ /
vihāya śāṅkarīṃ pūjāṃ bhakṣyabhojyarato 'bhavat

kiyatyapi gate kāle yayau draṣṭum umāpatim /
gītanṛtyaiś ca tuṣṭāva kailāse taṃ nagottame

gandharvaṃ taṃ samālokya cirakāle samāgatam /
śaśāpa nandī kopena śivabhaktiparāṅmukham

cāṇḍālayoniṃ gaccha tvaṃ pāpasyāsya prabhāvataḥ /
kṣutkṣāmastvaṃ nirāhāro martyaloke cariṣyasi

prasādya nandinaṃ so 'tha gandharvo vākyam abravīt /
śāpasyāntaṃ mahābhāga dātuṃ me tvamihārhasi

nandyuvāca:
narmadāyāṃ vyatīpāte snātvā 'bhyarcya maheśvaram /
antaṃ śāpasya saṃprāpya punastvaṃ cāgamiṣyasi

evaṃ tad vacanaṃ śrutvā cāṇḍālīṃ yonim āśritaḥ /
jātismaratvaṃ saṃprāpya saśailavanakānanām

babhrāma dharaṇīṃ sarvāṃ tīrthayātrāprasaṅgataḥ /
atha cakrāṅgayogena narmadā tīramāgataḥ

śaṅkarasthaṇḍile yāgaṃ tatra gatvā cakāra saḥ /
puṣpopahārair vividhair vīṇāvādyair manoharaiḥ

gandharvabhaktiṃ vijñāya pratyakṣo 'bhūt maheśvaraḥ /
sthaṇḍilādutthitaṃ liṅgaṃ mahāpāvanamambhasi

uvāca taṃ mahādevo gītavāditratoṣitaḥ /
varaṃ vṛṇu mahābhāga yatte manasi vartate

kalpagātoyasaṃsparśāt prāpnoṣi paramāṃ gatim /
gandharva uvāca:
yadi tuṣṭo maheśāna varaṃ dātumihecchasi

saptasārasvataṃ tīrthaṃ liṅgaṃ sārasvataṃ tathā /
khyātiṃ yātu mahādeva tvatprasādāt mahītale

tiryag yonigatāḥ pāpāś cāṇḍālāś ca narādhamāḥ /
sarve te tridivaṃ yāntu tīrthasyāsya prabhāvataḥ

evam astviti taṃ coktvā maheśo 'ntaradhīyata /
divyayāna samārūḍhaḥ sarvālaṅkārabhūṣitaḥ

śivalokam avāpyaivaṃ yathāpūrvaṃ tathaiva saḥ /
saptasārasvate snātvā arcayitvā vṛṣadhvajam

kulaikaviṃśam uddhṛtya svargaloke mahīyate /
tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ

śivājñā vartate rājaṃs tatra yastridivaṃ jayet /
yudhiṣṭhira uvāca:
kaḥ sraṣṭā cāsya jagato hartā dhartā ca bho mune

yathārtham etad ācakṣva vistareṇa tapodhana /
tvatto 'haṃ śrotumicchāmi sarvam etan mudāyutaḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ purāṇaṃ skandakīrtitam /
tathā te kathayiṣyāmi śṛṇu rājan yathārthataḥ

skandena tu purā pṛṣṭo haraḥ kalpāntakārakaḥ /
carācaram idaṃ sarvaṃ kathaṃ gacchati saṃlayam

kutra gacchantyamī devāḥ kathaṃ caiṣāṃ sthitir bhavet /
kvaca gacchati vai brahmā kutra gacchati keśavaḥ

vedās tu kutra gacchanti saṣaḍaṅgapadakramāḥ /
agnayaḥ parvatāḥ sarve samudradvīpasaṃyutāḥ

siddhāḥ sarve sanakṣatrāḥ sūryādyāś ca tathā grahāḥ /
pātālabhuvanādīni devalokāś ca śāśvatāḥ

kalpānte ca suraśreṣṭha kva līyante ca devatāḥ /
hara uvāca:
kathayāmi paraṃ guhyaṃ sṛṣṭisaṃhārakārakam

pralaye sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca /
śivaliṅge vilīyante naṣṭe jagati śāśvate

śūnyaṃ caitaj jagat sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram /
ātiṣṭhati yadā vahṇir visphuran sarvatomukhaḥ

tato bṛhaspatir gāyan vedatrayasamanvitam /
tadaivātibalo devaḥ kūrmarūpo mahādyutiḥ

narakāṃścādahat sarvās tataḥ prajvalito mahān /
sarvaṃ dagdhaṃ tu pātālaṃ nāgānāṃ bhuvanāni ca

kālarūpeṇa dagdhāni bhuvanāni caturdaśa /
jvālāmālākulībhūte vāṅmaye sacarācare

naṣṭe triviṣṭape sarve saśailavanakānane /
māyāmaye tu sarve 'smiṃs traiguṇye pralayaṃ gate

vinaśyati tato brahmā sahitaḥ sarvadaivataiḥ /
nāśayitvā ca bhūtāni brahmāṇḍaiḥ saha daivataiḥ

sthitā tu narmadā caikā sutīrthā surapūjitā /
narmadāyā 'vatāro 'yaṃ martyaloke vyavasthitaḥ

gatamindrasahasraṃ tu yāvad vai daśapañca ca /
atītaṃ brahmaṇaḥ ṣaṭkaṃ saptamo 'yaṃ prajāpatiḥ

tad evam agnimadhyasthaṃ tena sarvam acetanam /
avyakte sarvabhūtānām īśe jāgarti jāgrati

yadā svapiti śāntātmā tadā sarvaṃ nimīlitam /
sa viṣṇuḥ sṛṣṭikartā ca hartā ca jagataḥ prabhuḥ

ekībhūteṣu bhūteṣu vyapāsyan sarvatejasām /
punaḥ sṛṣṭiṃ prakurute devadevaḥ sadāśivaḥ

brahmā bhūtvā 'sṛjallokaṃ viṣṇur bhūtvā hyapālayat /
rudraḥ kālāgnirūpeṇa haratyante sa eva hi

tanmayā kathitaṃ sarvaṃ kim anyat paripṛcchasi /
iḍā nāma kalā hyeṣā śambhor vai saptakalpagā

akṣayā tena loke /#
aṣṭau yugasahasrāṇi ahorātraṃ prajāpateḥ

anenaiva tu mānena śataṃ brahmā sa jīvati /
pitāmahaśatenaiva viṣṇor mānaṃ vidhīyate

nimeṣārddhaṃ ca śambhos tu sahasrāṇi caturdaśa /
etāvati vinaśyanti hy asaṃkhyātāḥ pitāmahāḥ

tatra dvādaśasāhasraṃ daivataṃ yugam ucyate /
tad ekasaptatiyugaṃ manvantaram ihocyate

etac caturdaśaguṇaṃ kalpam āhur manīṣiṇaḥ /
harārkacandramanavaḥ śakrasyāyuḥ prakīrtitam

lokapālādayo devāḥ sādhyāś caiva marudgaṇāḥ /
aṣṭāviṃśatiparyanta yugānāṃ santi te 'pi ca

etat te kalpagā kālamānaṃ nigaditaṃ mayā /
ye mṛtāḥ kalpagātīre dānayajñatapaḥ sthitāḥ

durgamaṃ yamalokaṃ ca na paśyanti kadācana /
tapasā dhyānayogena brahmārcanaparāyaṇāḥ

narmadātīramāsādya ye 'tra prāsādakārakāḥ /
dāruṇaṃ narakaṃ ghoraṃ nāśrayante yamālayam

narmadāṃ tu niṣevante vārddhakye tu subuddhayaḥ /
etad eva paraṃ dhyānaṃ śeṣam anyan nirarthakam

narmadādakṣiṇe tīre aśokavanikāsu ca /
aśokajananaṃ nāma tīrtha tatra vyavasthitam

aśokeśvaraliṅgaṃ tu sarvapāpapraṇāśanam /
tatra golakṣadānena yatphalaṃ tatra gacchataḥ

saptasārasvataṃ liṅgaṃ tathā liṅgaṃ surārcitam /
sāptarṣaṃ nāma liṅgaṃ ca liṅgaṃ yogeśvaraṃ tathā

candrakāntaṃ tathā liṅgaṃ varuṇeśvaram eva ca /
abhyarcya parayā bhaktyā yamalokaṃ na paśyati

tilodakapradānena piṇḍapātena bhārata /
pitṝn samuddharatyāśughorāt pūrvaṃ paraṃ śatam

tatra dattaṃ hutaṃ yac ca tasya saṃkhyā na vidyate /
purā devagaṇāḥ sarve tīrthasyāsya prabhāvataḥ

saṃsiddhiṃ paramāṃ prāpya divi devatvam āyayuḥ /
saṃsārasāgare rājan sañcaranti na dāruṇe

yudhiṣṭhira uvāca:
liṅgāni kīrtitānīha tathā tīrthāni yāni ca /
nānākhyānasametāni prasādāt kathayasva me

mārkaṇḍeya uvāca:
śṛṇu rājan mahābhāga itihāsaṃ purātanam /
nāgeśvaraṃ siddhaliṅgaṃ sthitaṃ nāgahrade śubhe

siddhidaṃ sarvalokānāṃ nāgakanyābhirarcitam /
brahmatejovapuḥ śrīmān nāmnā caivāghamarṣaṇaḥ

dvādaśādityasaṃkāśo dīpyamāna ivānalaḥ /
āpastambo 'tha maitreyaḥ saṃvartaścātrir eva ca

ete cānye 'pi bahava ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ /
ayutāni munīndrāṇām aṣṭau tatrāśrame nṛpa

kandamūlaphalāhārāḥ śākāhārās tathā 'pare /
jalāhārās tathaivā 'nye kecid gomayabhakṣiṇaḥ

cāndrāyaṇaparāścā 'nye śrutismṛtiviśāradāḥ /
mokṣopāyaṃ vicinvanti brahmiṣṭhā brahmavittamā

aghamarṣā 'śramapadaṃ brahmalokasamaṃnṛpa /
dharmas tu vaiśyarūpeṇa jijñāsārthaṃ samāgamat /
saptasārasvate tīrthe so 'rcitvā vṛṣabhadhvajam

gandhapuṣpais tathā dīpair upahārair manoramaiḥ /
varteran ṛṣayas tatra śatamaṣṭottaraṃ tathā

bhikṣā ca bhikṣave dattā kaupīnaṃ mṛgacarma ca /
sāṣṭāṅgaṃ ca namaskṛtya tān devarṣigaṇān munīn

māsopavāsanirato nāśikāraṇyam āgamat /
putradārasnuṣās tasya nityaṃ tad gātagamānasāḥ

māse māse tvatikrānte ravisaṃkramaṇe nṛpa /
ṛtavaḥ ṣaḍatikrāntā nirāhāraṃ tapasyata

na bhogo na ca kārpaṇyaṃ na māno na ca matsaraḥ /
na kāmakrodhalobhāś ca nirjitās tena bhārata

vedārthe brāhmaṇārthe ca mama vittasya cārjanam /
viṣṇudharmaparo nityaṃ viṣṇvārāthana tat paraḥ

uttare cāyane māse saptasārasvate tathā /
snātvā devaṃ samabhyarcya liṅgarūpaṃ janārdanam

yathā vibhavayogena bhikṣāṃ dattvā yathā purā /
hara uvāca:
varaṃ brūhi mahābhāga siddhastvaṃ dharmato yataḥ

mahārāja mahābhāga yat te manasi vartate /
idaṃ vimānam āruhya divyabhogasukhaṃ kuru

putradārasnuṣopeto viṣṇulokamito vraja /
śārṅga uvāca:
yadi tuṣṭo 'si me deva varaṃ dātuṃ yathepsitam

varaṃ daśasahasrāṇi lokaṃ yāntu dvijottamāḥ /
idaṃ varamahaṃ manye harer nānyaṃ kadācana

ṛṣaya ūcuḥ:
vaiśyaḥ pāpo durācāro mahatāṃ lāghavaṃ yataḥ /
sarveṣām eva varṇānāṃ brāhmaṇo gurur ucyate

trīn varṇān yājayitvā ca tvaṃ yadā divamānayeḥ /
na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ cāsīd evaṃ śrutipurāṇayoḥ

brāhmaṇasyāpamānena dharmo vai jāyate kvacit /
tapasā dhyānadharmābhyāṃ na yāsyasi divamune

api varṣasahasreṇa durgamaste surālayaḥ /
vraja tvaṃ vaiśyadharmeṇa svagṛhaṃ prati sāmpratam

sa evam ukto vipraistān sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca /
uvāca vacanaṃ vaiśyo vimuktaṃ munipuṅgavam

ajñānāñjñānato vā 'pi kopaṃ kartuṃ na yujyate /
ajñātaṃ tvāṃ na gṛhṇīyāc chraddhāhīnaṃ ca devatā

sakrodhena tapas taptaṃ sarvaṃ bhavati niṣphalam /
daivatair api durjñeyā gahanā karmaṇo gatiḥ

satyena dhriyate dharmas tataḥ svargaḥ prajāyate /
svakarmanirataṃ caivam uddharantaṃ tathā dvijam

vaiśyaṃ brāhmaṇam ityāhur brāhmaṇaṃ vaiśyameva ca /
niṣṭhuraṃ nirghṛṇaṃ krūraṃ kṛtaghnaṃ dīrghakopinam

dvijaṃ vācālarūpaṃ tu dūrataḥ parivarjayet /
brāhmaṇā ūcuḥ:
ko bhavān vaiśyarūpeṇa brahmā śakro janārdanaḥ

sāṅgopāṅgās tathā vedās tvayi dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ /
śārṅga uvāca:
dharmo 'haṃ vaiśyarūpeṇa jijñāsā 'rtham ihāgataḥ

idaṃ vimānamāruhya gamyatāṃ vaiṣṇavaṃ padam /
ete vimānam āruhya samprāptās tridaśālayam

saptasārasvataṃ natvā tīrthaṃ devaṃ haraṃ harim /
vaiśyaḥ putrādibhir yukto prāpa lokaṃ tu vaiṣṇavam

etat te kathitaṃ rājan narmadātīrthamuttamam