સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 19

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે જનકયજ્ઞો નામાષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 19
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
સપ્તસારસ્વતં તીર્થ શંસ મે ઽત્ર મહામુને ।
ઉત્પત્તિં ચાસ્ય તીર્થસ્ય કથયસ્વ યથાર્થતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સપ્તસારસ્વતો નામ ગન્ધર્વઃ શિવગાયનઃ ।
વીણાવેણુપ્રેક્ષણીય યન્ત્રગીતવિશારદઃ

મણિભદ્રા સુભદ્રા ચ હેમગર્ભા તથા પરા ।
આભિર્વરાપ્સરોભિશ્ ચ ચિક્રીડે પ્રતિવાસરમ્

મદિરા નષ્ટચૈતન્યઃ કામાર્તઃ કામમોહિતઃ ।
વિહાય શાઙ્કરીં પૂજાં ભક્ષ્યભોજ્યરતો ઽભવત્

કિયત્યપિ ગતે કાલે યયૌ દ્રષ્ટુમ્ ઉમાપતિમ્ ।
ગીતનૃત્યૈશ્ ચ તુષ્ટાવ કૈલાસે તં નગોત્તમે

ગન્ધર્વં તં સમાલોક્ય ચિરકાલે સમાગતમ્ ।
શશાપ નન્દી કોપેન શિવભક્તિપરાઙ્મુખમ્

ચાણ્ડાલયોનિં ગચ્છ ત્વં પાપસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ।
ક્ષુત્ક્ષામસ્ત્વં નિરાહારો મર્ત્યલોકે ચરિષ્યસિ

પ્રસાદ્ય નન્દિનં સો ઽથ ગન્ધર્વો વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ।
શાપસ્યાન્તં મહાભાગ દાતું મે ત્વમિહાર્હસિ

નન્દ્યુવાચ:
નર્મદાયાં વ્યતીપાતે સ્નાત્વા ઽભ્યર્ચ્ય મહેશ્વરમ્ ।
અન્તં શાપસ્ય સંપ્રાપ્ય પુનસ્ત્વં ચાગમિષ્યસિ

એવં તદ્ વચનં શ્રુત્વા ચાણ્ડાલીં યોનિમ્ આશ્રિતઃ ।
જાતિસ્મરત્વં સંપ્રાપ્ય સશૈલવનકાનનામ્

બભ્રામ ધરણીં સર્વાં તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગતઃ ।
અથ ચક્રાઙ્ગયોગેન નર્મદા તીરમાગતઃ

શઙ્કરસ્થણ્ડિલે યાગં તત્ર ગત્વા ચકાર સઃ ।
પુષ્પોપહારૈર્ વિવિધૈર્ વીણાવાદ્યૈર્ મનોહરૈઃ

ગન્ધર્વભક્તિં વિજ્ઞાય પ્રત્યક્ષો ઽભૂત્ મહેશ્વરઃ ।
સ્થણ્ડિલાદુત્થિતં લિઙ્ગં મહાપાવનમમ્ભસિ

ઉવાચ તં મહાદેવો ગીતવાદિત્રતોષિતઃ ।
વરં વૃણુ મહાભાગ યત્તે મનસિ વર્તતે

કલ્પગાતોયસંસ્પર્શાત્ પ્રાપ્નોષિ પરમાં ગતિમ્ ।
ગન્ધર્વ ઉવાચ:
યદિ તુષ્ટો મહેશાન વરં દાતુમિહેચ્છસિ

સપ્તસારસ્વતં તીર્થં લિઙ્ગં સારસ્વતં તથા ।
ખ્યાતિં યાતુ મહાદેવ ત્વત્પ્રસાદાત્ મહીતલે

તિર્યગ્ યોનિગતાઃ પાપાશ્ ચાણ્ડાલાશ્ ચ નરાધમાઃ ।
સર્વે તે ત્રિદિવં યાન્તુ તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

એવમ્ અસ્ત્વિતિ તં ચોક્ત્વા મહેશો ઽન્તરધીયત ।
દિવ્યયાન સમારૂઢઃ સર્વાલઙ્કારભૂષિતઃ

શિવલોકમ્ અવાપ્યૈવં યથાપૂર્વં તથૈવ સઃ ।
સપ્તસારસ્વતે સ્નાત્વા અર્ચયિત્વા વૃષધ્વજમ્

કુલૈકવિંશમ્ ઉદ્ધૃત્ય સ્વર્ગલોકે મહીયતે ।
તત્ર સ્નાત્વા દિવં યાન્તિ યે મૃતા ન પુનર્ભવાઃ

શિવાજ્ઞા વર્તતે રાજંસ્ તત્ર યસ્ત્રિદિવં જયેત્ ।
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
કઃ સ્રષ્ટા ચાસ્ય જગતો હર્તા ધર્તા ચ ભો મુને

યથાર્થમ્ એતદ્ આચક્ષ્વ વિસ્તરેણ તપોધન ।
ત્વત્તો ઽહં શ્રોતુમિચ્છામિ સર્વમ્ એતન્ મુદાયુતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
યથા શ્રુતં મયા પૂર્વં પુરાણં સ્કન્દકીર્તિતમ્ ।
તથા તે કથયિષ્યામિ શૃણુ રાજન્ યથાર્થતઃ

સ્કન્દેન તુ પુરા પૃષ્ટો હરઃ કલ્પાન્તકારકઃ ।
ચરાચરમ્ ઇદં સર્વં કથં ગચ્છતિ સંલયમ્

કુત્ર ગચ્છન્ત્યમી દેવાઃ કથં ચૈષાં સ્થિતિર્ ભવેત્ ।
ક્વચ ગચ્છતિ વૈ બ્રહ્મા કુત્ર ગચ્છતિ કેશવઃ

વેદાસ્ તુ કુત્ર ગચ્છન્તિ સષડઙ્ગપદક્રમાઃ ।
અગ્નયઃ પર્વતાઃ સર્વે સમુદ્રદ્વીપસંયુતાઃ

સિદ્ધાઃ સર્વે સનક્ષત્રાઃ સૂર્યાદ્યાશ્ ચ તથા ગ્રહાઃ ।
પાતાલભુવનાદીનિ દેવલોકાશ્ ચ શાશ્વતાઃ

કલ્પાન્તે ચ સુરશ્રેષ્ઠ ક્વ લીયન્તે ચ દેવતાઃ ।
હર ઉવાચ:
કથયામિ પરં ગુહ્યં સૃષ્ટિસંહારકારકમ્

પ્રલયે સર્વભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ।
શિવલિઙ્ગે વિલીયન્તે નષ્ટે જગતિ શાશ્વતે

શૂન્યં ચૈતજ્ જગત્ સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
આતિષ્ઠતિ યદા વહ્ણિર્ વિસ્ફુરન્ સર્વતોમુખઃ

તતો બૃહસ્પતિર્ ગાયન્ વેદત્રયસમન્વિતમ્ ।
તદૈવાતિબલો દેવઃ કૂર્મરૂપો મહાદ્યુતિઃ

નરકાંશ્ચાદહત્ સર્વાસ્ તતઃ પ્રજ્વલિતો મહાન્ ।
સર્વં દગ્ધં તુ પાતાલં નાગાનાં ભુવનાનિ ચ

કાલરૂપેણ દગ્ધાનિ ભુવનાનિ ચતુર્દશ ।
જ્વાલામાલાકુલીભૂતે વાઙ્મયે સચરાચરે

નષ્ટે ત્રિવિષ્ટપે સર્વે સશૈલવનકાનને ।
માયામયે તુ સર્વે ઽસ્મિંસ્ ત્રૈગુણ્યે પ્રલયં ગતે

વિનશ્યતિ તતો બ્રહ્મા સહિતઃ સર્વદૈવતૈઃ ।
નાશયિત્વા ચ ભૂતાનિ બ્રહ્માણ્ડૈઃ સહ દૈવતૈઃ

સ્થિતા તુ નર્મદા ચૈકા સુતીર્થા સુરપૂજિતા ।
નર્મદાયા ઽવતારો ઽયં મર્ત્યલોકે વ્યવસ્થિતઃ

ગતમિન્દ્રસહસ્રં તુ યાવદ્ વૈ દશપઞ્ચ ચ ।
અતીતં બ્રહ્મણઃ ષટ્કં સપ્તમો ઽયં પ્રજાપતિઃ

તદ્ એવમ્ અગ્નિમધ્યસ્થં તેન સર્વમ્ અચેતનમ્ ।
અવ્યક્તે સર્વભૂતાનામ્ ઈશે જાગર્તિ જાગ્રતિ

યદા સ્વપિતિ શાન્તાત્મા તદા સર્વં નિમીલિતમ્ ।
સ વિષ્ણુઃ સૃષ્ટિકર્તા ચ હર્તા ચ જગતઃ પ્રભુઃ

એકીભૂતેષુ ભૂતેષુ વ્યપાસ્યન્ સર્વતેજસામ્ ।
પુનઃ સૃષ્ટિં પ્રકુરુતે દેવદેવઃ સદાશિવઃ

બ્રહ્મા ભૂત્વા ઽસૃજલ્લોકં વિષ્ણુર્ ભૂત્વા હ્યપાલયત્ ।
રુદ્રઃ કાલાગ્નિરૂપેણ હરત્યન્તે સ એવ હિ

તન્મયા કથિતં સર્વં કિમ્ અન્યત્ પરિપૃચ્છસિ ।
ઇડા નામ કલા હ્યેષા શમ્ભોર્ વૈ સપ્તકલ્પગા

અક્ષયા તેન લોકે ।#
અષ્ટૌ યુગસહસ્રાણિ અહોરાત્રં પ્રજાપતેઃ

અનેનૈવ તુ માનેન શતં બ્રહ્મા સ જીવતિ ।
પિતામહશતેનૈવ વિષ્ણોર્ માનં વિધીયતે

નિમેષાર્દ્ધં ચ શમ્ભોસ્ તુ સહસ્રાણિ ચતુર્દશ ।
એતાવતિ વિનશ્યન્તિ હ્ય્ અસંખ્યાતાઃ પિતામહાઃ

તત્ર દ્વાદશસાહસ્રં દૈવતં યુગમ્ ઉચ્યતે ।
તદ્ એકસપ્તતિયુગં મન્વન્તરમ્ ઇહોચ્યતે

એતચ્ ચતુર્દશગુણં કલ્પમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ।
હરાર્કચન્દ્રમનવઃ શક્રસ્યાયુઃ પ્રકીર્તિતમ્

લોકપાલાદયો દેવાઃ સાધ્યાશ્ ચૈવ મરુદ્ગણાઃ ।
અષ્ટાવિંશતિપર્યન્ત યુગાનાં સન્તિ તે ઽપિ ચ

એતત્ તે કલ્પગા કાલમાનં નિગદિતં મયા ।
યે મૃતાઃ કલ્પગાતીરે દાનયજ્ઞતપઃ સ્થિતાઃ

દુર્ગમં યમલોકં ચ ન પશ્યન્તિ કદાચન ।
તપસા ધ્યાનયોગેન બ્રહ્માર્ચનપરાયણાઃ

નર્મદાતીરમાસાદ્ય યે ઽત્ર પ્રાસાદકારકાઃ ।
દારુણં નરકં ઘોરં નાશ્રયન્તે યમાલયમ્

નર્મદાં તુ નિષેવન્તે વાર્દ્ધક્યે તુ સુબુદ્ધયઃ ।
એતદ્ એવ પરં ધ્યાનં શેષમ્ અન્યન્ નિરર્થકમ્

નર્મદાદક્ષિણે તીરે અશોકવનિકાસુ ચ ।
અશોકજનનં નામ તીર્થ તત્ર વ્યવસ્થિતમ્

અશોકેશ્વરલિઙ્ગં તુ સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ।
તત્ર ગોલક્ષદાનેન યત્ફલં તત્ર ગચ્છતઃ

સપ્તસારસ્વતં લિઙ્ગં તથા લિઙ્ગં સુરાર્ચિતમ્ ।
સાપ્તર્ષં નામ લિઙ્ગં ચ લિઙ્ગં યોગેશ્વરં તથા

ચન્દ્રકાન્તં તથા લિઙ્ગં વરુણેશ્વરમ્ એવ ચ ।
અભ્યર્ચ્ય પરયા ભક્ત્યા યમલોકં ન પશ્યતિ

તિલોદકપ્રદાનેન પિણ્ડપાતેન ભારત ।
પિતૄન્ સમુદ્ધરત્યાશુઘોરાત્ પૂર્વં પરં શતમ્

તત્ર દત્તં હુતં યચ્ ચ તસ્ય સંખ્યા ન વિદ્યતે ।
પુરા દેવગણાઃ સર્વે તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

સંસિદ્ધિં પરમાં પ્રાપ્ય દિવિ દેવત્વમ્ આયયુઃ ।
સંસારસાગરે રાજન્ સઞ્ચરન્તિ ન દારુણે

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
લિઙ્ગાનિ કીર્તિતાનીહ તથા તીર્થાનિ યાનિ ચ ।
નાનાખ્યાનસમેતાનિ પ્રસાદાત્ કથયસ્વ મે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શૃણુ રાજન્ મહાભાગ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
નાગેશ્વરં સિદ્ધલિઙ્ગં સ્થિતં નાગહ્રદે શુભે

સિદ્ધિદં સર્વલોકાનાં નાગકન્યાભિરર્ચિતમ્ ।
બ્રહ્મતેજોવપુઃ શ્રીમાન્ નામ્ના ચૈવાઘમર્ષણઃ

દ્વાદશાદિત્યસંકાશો દીપ્યમાન ઇવાનલઃ ।
આપસ્તમ્બો ઽથ મૈત્રેયઃ સંવર્તશ્ચાત્રિર્ એવ ચ

એતે ચાન્યે ઽપિ બહવ ઋષયઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
અયુતાનિ મુનીન્દ્રાણામ્ અષ્ટૌ તત્રાશ્રમે નૃપ

કન્દમૂલફલાહારાઃ શાકાહારાસ્ તથા ઽપરે ।
જલાહારાસ્ તથૈવા ઽન્યે કેચિદ્ ગોમયભક્ષિણઃ

ચાન્દ્રાયણપરાશ્ચા ઽન્યે શ્રુતિસ્મૃતિવિશારદાઃ ।
મોક્ષોપાયં વિચિન્વન્તિ બ્રહ્મિષ્ઠા બ્રહ્મવિત્તમા

અઘમર્ષા ઽશ્રમપદં બ્રહ્મલોકસમંનૃપ ।
ધર્મસ્ તુ વૈશ્યરૂપેણ જિજ્ઞાસાર્થં સમાગમત્ ।
સપ્તસારસ્વતે તીર્થે સો ઽર્ચિત્વા વૃષભધ્વજમ્

ગન્ધપુષ્પૈસ્ તથા દીપૈર્ ઉપહારૈર્ મનોરમૈઃ ।
વર્તેરન્ ઋષયસ્ તત્ર શતમષ્ટોત્તરં તથા

ભિક્ષા ચ ભિક્ષવે દત્તા કૌપીનં મૃગચર્મ ચ ।
સાષ્ટાઙ્ગં ચ નમસ્કૃત્ય તાન્ દેવર્ષિગણાન્ મુનીન્

માસોપવાસનિરતો નાશિકારણ્યમ્ આગમત્ ।
પુત્રદારસ્નુષાસ્ તસ્ય નિત્યં તદ્ ગાતગમાનસાઃ

માસે માસે ત્વતિક્રાન્તે રવિસંક્રમણે નૃપ ।
ઋતવઃ ષડતિક્રાન્તા નિરાહારં તપસ્યત

ન ભોગો ન ચ કાર્પણ્યં ન માનો ન ચ મત્સરઃ ।
ન કામક્રોધલોભાશ્ ચ નિર્જિતાસ્ તેન ભારત

વેદાર્થે બ્રાહ્મણાર્થે ચ મમ વિત્તસ્ય ચાર્જનમ્ ।
વિષ્ણુધર્મપરો નિત્યં વિષ્ણ્વારાથન તત્ પરઃ

ઉત્તરે ચાયને માસે સપ્તસારસ્વતે તથા ।
સ્નાત્વા દેવં સમભ્યર્ચ્ય લિઙ્ગરૂપં જનાર્દનમ્

યથા વિભવયોગેન ભિક્ષાં દત્ત્વા યથા પુરા ।
હર ઉવાચ:
વરં બ્રૂહિ મહાભાગ સિદ્ધસ્ત્વં ધર્મતો યતઃ

મહારાજ મહાભાગ યત્ તે મનસિ વર્તતે ।
ઇદં વિમાનમ્ આરુહ્ય દિવ્યભોગસુખં કુરુ

પુત્રદારસ્નુષોપેતો વિષ્ણુલોકમિતો વ્રજ ।
શાર્ઙ્ગ ઉવાચ:
યદિ તુષ્ટો ઽસિ મે દેવ વરં દાતું યથેપ્સિતમ્

વરં દશસહસ્રાણિ લોકં યાન્તુ દ્વિજોત્તમાઃ ।
ઇદં વરમહં મન્યે હરેર્ નાન્યં કદાચન

ઋષય ઊચુઃ:
વૈશ્યઃ પાપો દુરાચારો મહતાં લાઘવં યતઃ ।
સર્વેષામ્ એવ વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો ગુરુર્ ઉચ્યતે

ત્રીન્ વર્ણાન્ યાજયિત્વા ચ ત્વં યદા દિવમાનયેઃ ।
ન દૃષ્ટં ન શ્રુતં ચાસીદ્ એવં શ્રુતિપુરાણયોઃ

બ્રાહ્મણસ્યાપમાનેન ધર્મો વૈ જાયતે ક્વચિત્ ।
તપસા ધ્યાનધર્માભ્યાં ન યાસ્યસિ દિવમુને

અપિ વર્ષસહસ્રેણ દુર્ગમસ્તે સુરાલયઃ ।
વ્રજ ત્વં વૈશ્યધર્મેણ સ્વગૃહં પ્રતિ સામ્પ્રતમ્

સ એવમ્ ઉક્તો વિપ્રૈસ્તાન્ સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણિપત્ય ચ ।
ઉવાચ વચનં વૈશ્યો વિમુક્તં મુનિપુઙ્ગવમ્

અજ્ઞાનાઞ્જ્ઞાનતો વા ઽપિ કોપં કર્તું ન યુજ્યતે ।
અજ્ઞાતં ત્વાં ન ગૃહ્ણીયાચ્ છ્રદ્ધાહીનં ચ દેવતા

સક્રોધેન તપસ્ તપ્તં સર્વં ભવતિ નિષ્ફલમ્ ।
દૈવતૈર્ અપિ દુર્જ્ઞેયા ગહના કર્મણો ગતિઃ

સત્યેન ધ્રિયતે ધર્મસ્ તતઃ સ્વર્ગઃ પ્રજાયતે ।
સ્વકર્મનિરતં ચૈવમ્ ઉદ્ધરન્તં તથા દ્વિજમ્

વૈશ્યં બ્રાહ્મણમ્ ઇત્યાહુર્ બ્રાહ્મણં વૈશ્યમેવ ચ ।
નિષ્ઠુરં નિર્ઘૃણં ક્રૂરં કૃતઘ્નં દીર્ઘકોપિનમ્

દ્વિજં વાચાલરૂપં તુ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્ ।
બ્રાહ્મણા ઊચુઃ:
કો ભવાન્ વૈશ્યરૂપેણ બ્રહ્મા શક્રો જનાર્દનઃ

સાઙ્ગોપાઙ્ગાસ્ તથા વેદાસ્ ત્વયિ ધર્મઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
શાર્ઙ્ગ ઉવાચ:
ધર્મો ઽહં વૈશ્યરૂપેણ જિજ્ઞાસા ઽર્થમ્ ઇહાગતઃ

ઇદં વિમાનમારુહ્ય ગમ્યતાં વૈષ્ણવં પદમ્ ।
એતે વિમાનમ્ આરુહ્ય સમ્પ્રાપ્તાસ્ ત્રિદશાલયમ્

સપ્તસારસ્વતં નત્વા તીર્થં દેવં હરં હરિમ્ ।
વૈશ્યઃ પુત્રાદિભિર્ યુક્તો પ્રાપ લોકં તુ વૈષ્ણવમ્

એતત્ તે કથિતં રાજન્ નર્મદાતીર્થમુત્તમમ્