Language

ENहिગુ
Scripture Library

Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 13

13.1

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye gāñjālatīrthavarṇano nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 13
mārkaṇḍeya uvāca:
athānyat paramaṃ tīrthaṃ sarvapāpavināśanam /
diśi yāmyāṃ samākhyātaṃ nāmnā vai bālukeśvaram

13.2

puṇyaṃ prakīrtitaṃ tatra liṅgam paramasiddhidam /
tatra snātvā yathānyāyaṃ hemabhāraphalaṃ labhet

13.3

śaṅkukarṇa iti khyāto yakṣaḥ paramasiddhidaḥ /
uttarāyaṇam āsādya kanyā revāsamāgame

13.4

saṃjagāma nṛpaśreṣṭha śivasaṃsaktamānasaḥ /
maṇimāṇikyaratnāni brāhmaṇārthamakalpayat

13.5

tāvan nṛpas tu taṃ sthānāt sthāṇuṃ caiva maheśvaram /
cālayāmāsa yakṣas tu tataḥ kruddho maheśvaraḥ

13.6

dadāha hastau yakṣasya vismayāviṣṭacetasaḥ /
ākāśavacasā proktaṃ viṣādaṃ tyaja putraka

13.7

surasaṅghāstrayastriṃśat nainaṃ cālayituṃ kṣamāḥ /
surāsuragurūn devaṃ sthāṇubhūtaṃ svayambhuvam

13.8

kiṃ punardānavā yakṣamānuṣāścālpacetasaḥ /
kṣamayitvā tu deveśaṃ śaṅkukarṇo maheśvaram

13.9

sūryakoṭisamaprakhyaṃ jvalantaṃ dīptatejasam /
ajñānāt kṛtam etat tu kṣantavyaṃ mayi putrake

13.10

uvāca vacanaṃ devaṃ varaṃ dehi maheśvara /
prasādya cābravīd yakṣas tava bhṛtyaṃ vaśaṃ gatam

13.11

gaṇatvaṃ gaṇamadhye tu dehi he surasattama /
yakṣatīrtham iti khyātaṃ liṅgaṃ vai bālukeśvaram

13.12

kartum arhasi deveśa tīrthe 'smin sacarācaraiḥ /
ayane cottare hy atra snānadānamanuttamam

13.13

imaṃ varam ahaṃ manye yadi tuṣṭo 'si śaṅkara /
śaṅkara uvāca:
sarvakābhaphalāvāptir matprasādād bhaviṣyati

13.14

evam uktvā maheśānas tatraivāntara dhīyata /
śaṅkukarṇo mahātejās tīrthasyāsya prabhāvataḥ

13.15

divyayānaṃ samāruhya yayau māheśvaraṃ puram /
athānyat paramaṃ tīrthaṃ sarvapāpapraṇāśanam

13.16

diśi yāmyāṃ samākhyātaṃ nāmnā pūrṇamanoratham /
puṇyakīrtanaliṅgaṃ tu brahmahatyāpraṇāśanam

13.17

tatra snātvā mahārāja gosahasraphalaṃ labhet /
harivarmā purā cāsīd virāṭnagarādhipaḥ

13.18

sarvadharmaguṇopeto yajñayājī mahāyaśāḥ /
iṣṭas tatra mahāyajño yena vai kalpagātaṭe

13.19

golakṣaṃ tatra dattaṃ ca hemabhārapariṣkṛtam /
devāś ca tārpitās tatra brahmāviṣṇur bṛhaspatiḥ

13.20

brāhmaṇāḥ pūjitā bhaktyā nānāratnavibhūṣitāḥ /
praśaśaṃsuśca nṛpatiṃ surāḥ pūrṇamanorathāḥ

13.21

athānyat kathayiṣyāmi tīrthāt tīrthamanuttamam /
revāmatsyāsamāyoge surāsuranamaskṛtam

13.22

nābhāgasya ca saṃvādam āpastambasya cānagha /
manvantare cākṣuṣe vai saṃprāpte dvāpare yuge

13.23

nāmnā matsyeśvaraṃ liṅgaṃ jalamadhye vyavasthitam /
pūjyate nāgakanyābhir na taṃ paśyanti mānuṣāḥ

13.24

mahātejo maṇimayaṃ candrabimbasamaprabham /
smaraṇād yasya devasya brahmahatyā praṇaśyati

13.25

yudhiṣṭhira uvāca:
sādhubhiḥ saha saṃvāsāt ke guṇāḥ parikīrtitāḥ /
kāḥ kathāḥ kāni puṇyāni saṅgame sāptakalpage

13.26

mārkaṇḍeya uvāca:
atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam /
nābhāgasya ca saṃvādam āpastamba taponidheḥ

13.27

maharṣiścātmavān pūrvam āpastambo dvijottamaḥ /
upavāsakṛtārambho babhūva bhagavāṃs tathā

13.28

nityam krodhaṃ ca kāmañca lobhaṃ mohaṃ visṛjya ca /
revāmatsyāsamāyoge viveśa salilāśaye

13.29

sa matsyaiḥ salilāvarte saritaścānugais tadā /
tatrānyotpatitair jālaiḥ samānīto mahāyaśāḥ

13.30

tasmād uttārayām āsuḥ salilād brahmanandanam /
taṃ dṛṣṭvā tapasā dīptaṃ kaivartā bhayavihvalāḥ

13.31

śirobhiḥ praṇipatyoccair idaṃ vacanamabruvan /
ajñānāt kriyamāṇānāmasmākaṃ kṣantum arhasi

13.32

kiṃ vā kiṃ ca priyaṃ te 'dya tadājñāpaya suvrata /
sa munistan mahad dṛṣṭvā matsyānāṃ kadanaṃ kṛtam

13.33

kṛpayā parayāviṣṭo dāśān provāca duḥkhitaḥ /
duḥkhitānīha bhūtāni yo na bhūtaiḥ pṛthag vidhaiḥ

13.34

kevalātma sukhecchāto 'ven nṛśaṃsataro 'sti kaḥ /
aho 'svastheṣvakāruṇyaṃ svaārthe caiva balirvṛthā

13.35

jñāninām api ced yas tu kevalātmahite rataḥ /
jñānino hi yathā svārtham āśritya dhyānam āśritāḥ

13.36

duḥkhārtānīha bhūtāni prayānti śaraṇaṃ tataḥ /
yo 'bhivāñchati bhoktuṃ vai sukhānyekān tato janaḥ

13.37

pāpāt parataraṃ taṃ hi pravadanti mumukṣavaḥ /
ko nu me syād upāyo hi yenāhaṃ duḥkhitātmanām

13.38

antaḥpraviśya bhūtānāṃ bhaveyaṃ sarvaduḥkhabhuk /
yanmamāsti śubhaṃ kiṃcit tad dīnān upagacchatu

13.39

yat kṛtaṃ duṣkṛtaṃ taiśca tadaśeṣamupaitu mām /
dṛṣṭvā tān kṛpaṇān vyaṅgān anaṅgān rogiṇas tathā

13.40

dayā na jāyate yasya sa rakṣa iti me matiḥ /
prāṇasaṃśayamāpannān prāṇino bhayavihvalān

13.41

yo na rakṣati śasto 'pi sa tatpāpaṃ samaśnute /
āhūtānāṃ nayārtānāṃ sukhaṃ yad upajāyate

13.42

tasya svargāpavargau ca kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm /
tasmāccaitān ahaṃ dīnāṃ chaktuṃ mīnān suduḥkhitān

13.43

yādṛṅmātraṃ na paśyāmi kiṃ punas tridaśālayam /
niśamyaitan muner vākyaṃ dāśāste jātasaṃbhramāḥ

13.44

yathārthaṃ tu tathā sarvaṃ nābhāgāya nyavedayan /
nābhāgo 'pi tataḥ śrutvā taṃ draṣṭuṃ brahmanandanam

13.45

tvaritaḥ prayayau tatra sāmātyaḥ sapurohitaḥ /
sa samyak pūjayitvā tu devakalpaṃ nṛpas tataḥ

13.46

provāca bhagavan vidvan kiṃ karomi tavājñayā /
āpastamba uvāca:
śrameṇa mahatāviṣṭāḥ kaivartā duḥkhajīvinaḥ

13.47

mama mūlyaṃ prayaccheti yad yogyaṃ manyase nṛpa /
nābhāga uvāca:
sahasrāṇi śataṃ mūlyaṃ niṣādebhyo dadāmy aham

13.48

niṣkrayārthaṃ hi bhagavan nītaṃ te brahmanandana /
āpastamba uvāca:
nāhaṃ śatasahasreṇa niyamyaḥ pārthiva tvayā

13.49

sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyam amātyaiḥ saha cintaya /
nābhāga uvāca:
koṭiṃ pradīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyo dvijottama

13.50

yady etad api yogyaṃ no tato bhūyaḥ pradīyatām /
āpastamba uvāca:
rājannārhā vayaṃ koṭimadhikaṃ cāpi pārthiva

13.51

sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ brāhmaṇaiḥ saha saṃvada /
rājovāca:
arddhaṃ rājyaṃ samastaṃ vā niṣādebhyaḥ pradīyate

13.52

etan mūlyam ahaṃ manye kiṃ vālaṃ manyase dvija /
āpastamba uvāca:
arddhaṃ rājyaṃ samastaṃ vā nāham arhāmi vai nṛpa

13.53

sadṛśaṃ dīyatāṃ mahyaṃ ṛṣibhiḥ saha cintaya /
maharṣes tadvacaḥ śrutvā nābhāgas tu vivādayan

13.54

cintayāmāsa dharmātmā sāmātyaḥ sapurohitaḥ /
tataḥ kaścid ṛṣis tatra lomaśastu mahātapāḥ

13.55

nābhāgam abravīt mābhaiḥ toṣayiṣyāmi taṃ munim /
rājovāca:
brūhi mūlyaṃ mahābhāga me jñātikulabāndhavān

13.56

nirdagdhavān ṛṣiḥ kruddhas trailokyaṃ sacarācaram /
kiṃ punar mānavaṃ dīnam atyalpaṃ viṣayātmakam

13.57

lomaśa uvāca:
tvaṃ samartho mahārāja jagatpūjyā dvijottamāḥ /
gāvaśca divyāstasmād vai mūlyam asmai pradīyatām

13.58

tataḥ śrutvā tu vacanaṃ sa sāmātyapurohitaḥ /
harṣeṇa mahatāviṣṭaḥ provācedaṃ vaco munim

13.59

uttiṣṭhottiṣṭha bhagavan kṛtameva na saṃśayaḥ /
etad yogyataṃ mūlyaṃ bhavato munisattama

13.60

āpastamba uvāca:
uttiṣṭhāmy eva saṃprītyā samyak krīto 'smi pārthiva /
gobhyo mūlyaṃ na paśyāmi pavitraṃ pāpanāśanam

13.61

gāvaḥ pradakṣiṇī kāryyā vandanīyā hi nityaśaḥ /
maṅgalāyatana divyās sṛṣṭās tvetāḥ svayambhuvā

13.62

apyāgārāṇi viprāṇāṃ devatāyatanāni ca /
yadgomayena śuddhyanti kiṃ brūmo hyadhikaṃ tataḥ

13.63

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpis tathaiva ca /
gavāṃ pañca pavitrāṇi punanti sakalaṃ jagat

13.64

gāvo me cāgrato nityaṃ gāvaḥ pṛṣṭhata eva ca /
gāvo me hṛdaye caiva gavāṃ madhye vasāmyaham

13.65

eva yaḥ paṭhate nityaṃ trisandhyaṃ niyataḥ śuciḥ /
mucyate sarvapāpebhyaḥ svargalokaṃ sa gacchati

13.66

agre grāsaparo bhāvaḥ kartavyo bhaktito 'nvaham /
akṛtvā svayamāhāraṃ kurvannāpnoti durgatim

13.67

tenāgnayo hutās samyak pitaraś cāpi tārpitāḥ /
devāśca pūjitās tena yo dadāti gavāhnikam

13.68

mantraḥ
saurabheyī jagatpūjyā nitya viṣṇupade sthitā /
sarvadevamayī grāsaṃ mayā dattaṃ pratīkṣatām

13.69

rakṣaṇād brahmaputrāṇāṃ gavāṃ kaṇḍūyanāt tathā /
kṣīṇārtarakṣaṇāc caiva tataḥ svarge mahīyate

13.70

ādirhi gāvo yajñasya madhyaṃ cāntyaṃ prakīrtitāḥ /
kṣaranti tās tu sakalaṃ kṣīrājyamamṛtaṃ tathā

13.71

tasmād gāvaḥ pradātavyāḥ pūjanīyā hi nityaśaḥ /
svargasya saṅgamāyaitās sopānaṃ hi vinirmitāḥ

13.72

etacchrutvā niṣādāste gavāṃ māhātmyam uttamam /
praṇipatya mahābhāgam āpastambam athābruvan

13.73

niṣādā ūcuḥ:
sambhāṣā darśanasparśavarṇanaṃ kīrtanaṃ tathā /
pāvanāni samastāni sādhūnām iti naḥ śrutam

13.74

sambhāṣā darśanaṃ caivam ihāsmābhiḥ kṛtaṃ dvija /
kuruṣvānugrahaṃ tasmāt tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

13.75

āpastamba uvāca:
etāṃ gāṃ pratigṛhṇantu tatas te muktakilbiṣāḥ /
niṣādāśca gatāḥ svargaṃ saha matsyair jalodbhavaiḥ

13.76

prāṇināṃ prītimutpādya ninditenā 'pi karmaṇā /
narakaṃ yadi paśyāmi vatsyāmi svargam eva vā

13.77

yanmayā sukṛtaṃ kiṃcin manovākkāyakarmabhiḥ /
kṛta tenāpi duḥkhārtāḥ sarve yāntu śubhāṃ gatim

13.78

tatas tasya prasādena maharṣer bhāvitātmanaḥ /
niṣādās tena vākyena saha matsyā divaṃ gatāḥ

13.79

tān dṛṣṭvā atha gatān svargaṃ samatsyān matsyajīvinaḥ /
sāmātyabhṛtyo nṛpatir vismayād idam abravīt

13.80

sevyāḥ śreyo 'rthibhiḥ santaḥ tīrthaṃ puṇyaṃ jalottamam /
kṣaṇopāsanamapyatra na teṣāṃ niṣkalaṃ bhavet

13.81

sadbhissaha samāsīta sadbhiḥ kurvīta satkathām /
āpastambo munis tatra lomaśaśca mahātapā

13.82

padais tu vividhair iṣṭair bodhayāmāsa tu nṛpam /
tataḥ saṃdhārayāmāsa dharmabuddhiṃ sudurlabhām

13.83

tatheti kṛtvā coktvā ca nṛpaṃ taṃ praśaśaṃsatuḥ /
aho dhanyo 'si rājendra yat te dharmaparāmatiḥ

13.84

dharmaḥ sudurlabhaḥ puṃsāṃ viśeṣeṇa mahīkṣitām /
yadi rājyamadāviṣṭaḥ svadharmaṃ na parityajet

13.85

tato jagati kas tasmāt punar abhyadhiko bhavet /
dhruvaṃ dharmaśca rājyaṃ vai mohaścaiva sadā dhruvaḥ

13.86

mahādhruvaśca narako rājyaṃ nindanti te budhāḥ /
rājyaṃ hi manyate mūḍho naro viṣayalolupaḥ

13.87

manīṣiṇas tu paśyanti sadaiva narakopamam /
tasmācchokaśca mohaśca na kartavyo madas tvayā

13.88

yadīcchasi mahārāja śāśvatīṃ gatimātmanaḥ /
mārkaṇḍeya uvāca:
ityuktvā mahātmānau jagmatuḥ svaṃ svamāśramam

13.89

nābhāgo 'pi varaṃ labdhvā prahṛṣṭastvaviśat puram /
etat te kathitaṃ rājan ye gaṇāḥ satsamāgame

13.90

māhātmyaṃ vai gavāṃ tadvat kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi /
revāmatsyāsamāyoge gavāṃ māhātmyamuttamam

13.91

tatra snātvā mahārāja matsyeśvaramathā 'rcaya /
āpastambo mahābhāgo niṣādā matsyajīvinaḥ

13.92

matsyaiḥ saha gatāḥ svargaṃ tīrthasyāsya prabhāvataḥ /
divyakāntidharāḥ sarve loke krīḍanti vaiṣṇave

Original text: Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (RKS) · Edition: Giri, Oṅkārānanda (ed.) - atha bṛhat śrīnarmadāpurāṇam revākhaṇḍam (parivardhita tṛtīya saṃskaraṇa). Jñānasatra Prakāśana Nyāsa, Hośaṅgābāda: 1994. · Data entry Jürgen Neuss · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc