Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 12

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe tīrthamahimavarṇano nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 12
mārkaṇḍeya uvāca:
atha śṛṇuṣva rājendra dakṣiṇāṃ diśamāśritam /
śaivaṃ gāñjālabhedaṃ ca saṃgamaṃ surapūjitam

tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ /
yaḥ kuryāt pitṛdevānāṃ tarpaṇaṃ piṇḍapātanam

pitaras tasya tṛpyanti yāvac candrārkatārakam /
mahotsave ca kaumudyāṃ kārttikyāṃ caiva parvaṇi

gāñjāleśvaraliṅgaṃ ca arcayet siddhidāyakam /
harikeśaścakravartī kanyāpurapatiḥ purā

tīrthasyā 'sya prabhāveṇa mukto bhūd vatsagovadhāt /
mārkaṇḍeya uvāca:
mamāsti saṃśayas tāta sumahāṃllomaharṣaṇaḥ

kathaṃ rājani gohatyā kathaṃ muktaś ca govadhāt /
mārkaṇḍeya uvāca:
śṛṇu rājan kathāṃ divyām itihāsaṃ purātanam

somavaṃśe nṛpaścāsīt satyadharmavrate sthitaḥ /
devānīka iti khyāto harikeśas tadātmajaḥ

sarvalakṣaṇasampūrṇaś cakravartī mahābalaḥ /
anekāś ca makhās tena rājan niṣṭā mahātmanā

khyātaṃ kanyāpuraṃ tasya dhanadasyālakā yathā /
cirāyuṣaḥ prajāḥ sarvā dhanadhānyasamanvitāḥ

tuṅgabhadreti vikhyātā śrīśaile tripurāntike /
uktā pātālagaṅgeti mallikārjunadarśanāt

pūrvabhāge tatas tasya śrīdhāmaṃ nāma kheṭakam /
nānā munisamākīrṇaṃ devakoṭisamāvṛtam

lalitodvāhitā tatra śivena paramātmanā /
purā tvasyāyuṣā nāma prajāpatirakalpayat

suprabhā nāma tasyās tu vikhyātam abhavat tathā /
devyāḥ pūrvāvatāro 'yaṃ kathitas te viśāmpate

dvitīye himavatputrī pārvatī ca umā tathā /
tṛtīye dakṣaduhitā nāmnā gaurīti viśrutā

puṇyatīrthe ca kṣetre 'smin harikeśaḥ pratāpavān /
suprabhā nikaṭe nāma suprabho rājasattama

śaśāsa medinīṃ rājā sarvadharmaparāyaṇaḥ /
lakṣam ekaṃ tu dogdhrīṇāṃ rāhusūryasamāgame

niṣkāṇāṃ tu sahasraṃ vai pratigaṅgāmakalpayat /
sarvābharaṇaśobhāḍhyām ekāṃ gāṃ copaveśayat

brāhmaṇāṃś ca samāhūya vedavidyābahuśrutān /
pañcabhirdivasaiḥ pūrvaṃ rāhusūryasamāgame

prayāge tatra yoge vā ityuktaṃ vedapāragaiḥ /
daivopakṛtayogena pūrvakarmmakṛtena ca

āgneyī hūyate ceṣṭī rājñā 'nalasamāgame /
agnāvāhavanīye 'tra raudrairmantraiḥ sutejasaiḥ

pātālād utthito vahṇir yugāntāgnisamaprabhaḥ /
dagdhaṃ gomaṇḍalaṃ kṛtsnam ayutaṃ brahmacāriṇām

bhasmībhūtaṃ ca tatsarvaṃ maṇḍapaṃ puram eva hi /
harikeśo viṣaṇṇātmā praveṣṭuṃ vai hutāśanam

āsanād utthito rājā sāntaḥ puraparicchadaḥ /
amātyaiḥ saṃvṛtas tāvat samayajñair balottaraiḥ

hāhākāro mahānāsīt triṣu lokeṣu bhārata /
uvāca vacanaṃ rājā brāhmaṇān vedapāragān

brāhmaṇasyaiva hatyāyā gavāṃ caiva viśeṣataḥ /
api varṣasahasreṇa niṣkṛtir na vidhīyate

dhenūnāṃ caiva vatsānāṃ brāhmaṇānāṃ yathāgatiḥ /
sā gatir me bhaven nityaṃ satyam etad bravīmy aham

brāhmaṇa uvāca:
gaccha tvaṃ mahābhāga kalpagrāmaṃ purottamam /
agastir bhagavān yatra kaśyapo bhṛgur eva ca

bhāradvājo 'trigargau ca gautamo manur eva ca /
yājñavalkyo vaśiṣṭhaś ca ṛṣayaḥ śaṃsitavratāḥ

tatra gatvā mahārāja prāyaścittaṃ pragṛhyatām /
maharṣīṇāṃ matenaiva vedaśāstrārthadarśinām

evam ukto yayau rājā pādacārī dvijaiḥ saha /
viveśa nagarīṃ puṇyāṃ brahmalokasamāṃ nṛpaḥ

maharṣīṃs tatra tān dṛṣṭvā so 'bhivādya praṇamya ca /
niścayaṃ cirakālaṃ tu teṣāmevāgrata sthitaḥ

ṛṣaya ūcuḥ:
svāgataṃ te nṛpaśreṣṭha phalaṃ karmasahasraśaḥ /
kimāgamanakāryaṃ ca satyametad vadasva naḥ

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā ṛṣīṇām ūrddhvaretasām /
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vṛttāntaṃ svaṃ nyavedayat

daivād vipadyate kāryaṃ saṃsiddhamapi bho dvijāḥ /
daśā 'yutaṃ gavāṃ dagdhaṃ dvijānām ayutaṃ tathā

anugrahaṃ bahu manye prāyaścittamathoditam /
brāhmaṇā ūcuḥ:
daśalakṣāṇi gāyatryās tīrthe tīrthe japaṃ kuruṃ

ayutaṃ tu gavāṃ dattvā sahiraṇyaṃ nṛpottama /
koṭihomaṃ tu kurvīta sahasraśatadakṣiṇam

prayāgaṃ ca mahātīrthaṃ gacched vārāṇasīṃ śubhām /
kedāraṃ ca tatheśānaṃ gaṅgāsāgarasaṅgamam

pitṛtīrthaṃ gayāṃ caiva naimiṣaṃ puṣkaraṃ tathā /
māyāpurīṃ harikṣetraṃ gaṅgādvāraṃ mahāphalam

tīrtheṣveteṣu cānyeṣu yāvad dvādaśavatsarān

anena kramayogena śuddhis te nātra saṃśaya /
muktis te bhavitā rājan brāhmaṇānāṃ prabhāvataḥ

dattaṃ te śrutivākyena prāyaścittaṃ dvijottamaiḥ /
pādapūjā dvijendrāṇāṃ kartavyā ca vidhānataḥ

kurukṣetraṃ jagāmātha kartuṃ somasavaṃ nṛpaḥ /
vicintyaivaṃ svāghanyāsaṃ sarasvatyāṃ samāśrayat

japati sma śivastotraṃ haraṃ viṣṇuṃ sarasvatīm /
kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmyaham

kurukṣetrasya nāmnā 'pi naraḥ pāpāt pramucyate /
akhilaśabdam ahauṣadhaprakṣālitasakalābhūtakalaṅkā /
munibhirupāsitatīrthā sarasvatīha haratu me duritam

rājñas tad vacanaṃ śrutvā prāha pāpaharā nadī /
viṣādaṃ tyaja rājendra śṛṇu me vacanaṃ param

upadeśaṃ pradāsyāmi sthātuṃ tava nṛpottama /
anekabhāvikaṃ ghoraṃ smaraṇād eva naśyati

brahmahatyā sahasraṃ tu gohatyālakṣam eva ca /
na ca mocayituṃ śaktā gaṅgā caiva saridvarā

carācare 'sya loke 'smin kartrī tiṣṭhati kalpagā /
dīpādityādibhir vīkṣya yathāndhatva praṇaśyati

tathā nāśayate pāpaṃ kalpagā saritāṃ varā /
dānair dagdhā purā cāhaṃ kṣatriyāṇām anekadhā

grastā 'haṃ tena pāpena nṛpadakṣiṇayā tataḥ /
śuklataḥ kṛṣṇatāṃ cāhaṃ prāptā bho pṛthivīpate

dvādaśā 'bde caturviṃśe snānaṃ kartuṃ samāgamam /
graste vai rāhuṇā sūrye koṭitīrthe narādhipaḥ

pratyakṣaṃ me śarīraṃ tvaṃ paśya tejaḥ samujjvalam /
snātvā tu śivamabhyarcya bahu svarṇaṃ makhottamam

kuru tatra nṛpaśreṣṭha tena te niṣkṛtir bhavet /
ye mṛtā brāhmaṇā gāvas teṣām asthipravāhanam

narmadodakasamparkād divi devatvamāpyate /
tilodakapradānena teṣāṃ muktiḥ parā bhavet

śrutvaitat kathitaṃ vākyaṃ sarasvatyā nṛpaśca tām /
namaskṛtya samutthāya kanyāpuramagāt tataḥ

sāntaḥ puraparīvāro mudā paramayā nṛpaḥ /
tenājñaptās tato bhṛtyāḥ sarvasambhārasabhṛtāḥ

yajñopaskaram ādāya mekalā yatra gacchata /
asthi bhasma yathānyāyaṃ nītaṃ karmakarais tataḥ

prāvāhayat kalpagāyāṃ mantrayuktena vāriṇā /
asthyādi pūjayitvā ca yathā vidham anuttamam

devāṃś ca brāhmaṇāṃs tatra tarpayitvā kṛtāñjaliḥ /
pravāho nirgatas tatra narmadāyāṃ samāviśat

sa gāñjāleti vikhyāto narmadā saṅgamo nṛpa /
gāñjālasiddhaliṅgaṃ ca sūryakoṭisamaprabham

divyayānasamārūḍhā dagdhāḥ kālāgninā tu ye /
āśīrvādaparās sarve harikeśaṃ pratuṣṭuvuḥ

tvat prasādān mahābhāga divi devatvam āgatāḥ /
devadundubhinirghoṣair veṇuvīṇāravais tathā

divyayānasamārūḍhā gatās te vaiṣṇavaṃ padam /
harikeśo nṛpaśreṣṭhaḥ parayā ca mudāyutaḥ

saptakalpavahāṃ devīṃ narmadā lokapāvanīm /
namaskṛtya saricchreṣṭhāṃ stutiṃ cakre samāhitaḥ

namaste 'stu saricchreṣṭhe saptakalpanivāsini /
yatra tatra naraḥ snātvā mukto bhavati kalmaṣāt

na tasya punarāvṛttirghore saṃsārasāgare /
janmāntarasahasreṇa na tvāṃ stambhayate balī

jahnunā hi purā pītā karatoyena jāhnavī /
tvayā ca pūritaṃ sarvaṃ viśvaṃ caiva carācaram

tvat prasādāt mahādevi muktiścāpi bhavārṇavāt /
pratyakṣā kalpagaitacca stotraṃ śrutvā nṛpoditam

narmadovāca:
varaṃ vṛṇu mahābhāga yat te manasi vartate /
tasyās tad vacanaṃ śrutvā harikeśo 'bravīd idam

yadi me varadādevi pūtaṃ māṃ parikalpaya /
snānāvagāhanāt pānāt smaraṇāt kīrtanād api

saptajanmakṛtaṃ pāpaṃ sadya eva praṇaśyatu /
revovāca:
evam astu nṛpaśreṣṭha matprasādād bhaviṣyati

evamuktvā tato devī tatraivāntara dhīyata /
harikeśaścakravartī sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca

kāmikaṃ yānamāruhya sarvālaṅkārabhūṣitaḥ /
viveśa nagaraṃ puṇyaṃ yathāśakro 'marāvatīm

kālāntare tataḥ prāpte rājyaṃ kṛtvā surālaye /
sāntaḥ puraparīvāro bhogān bhuṅkte sma puṣkalān

etatte kathitaṃ rājan mahābhāga viśāmpate /
dvāparaṃ vaṃśam aikṣvākaṃ brāhmaṃ vaivasvataṃ tathā

kāpilaṃ puṣkaraṃ ceti saptakalpān vidurbudhāḥ /
kāpilaṃ prathamaṃ viddhi prājāpatyaṃ dvitīyakam

brāhmaṃ raucaṃ ca sāvitraṃ bārhaspatyaṃ prabhāsakam /
mahendram agnikalpaṃ vaijayantaṃ mārutaṃ tathā

vaiṣṇavaṃ brahmarūpaṃ ca jyotiṣaṃ ca caturdaśam /
ete kalpās tu saṃkhyātā na mṛtā yeṣu narmadā

etat te kathitaṃ rājannitihāsaṃ purātanam /
dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ mahatāṃ kīrtivarddhanam

śravaṇāt kīrtanād vāpi mucyate sarvakilviṣāt