સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 13

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યે ગાઞ્જાલતીર્થવર્ણનો નામ દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 13
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
અથાન્યત્ પરમં તીર્થં સર્વપાપવિનાશનમ્ ।
દિશિ યામ્યાં સમાખ્યાતં નામ્ના વૈ બાલુકેશ્વરમ્

પુણ્યં પ્રકીર્તિતં તત્ર લિઙ્ગમ્ પરમસિદ્ધિદમ્ ।
તત્ર સ્નાત્વા યથાન્યાયં હેમભારફલં લભેત્

શઙ્કુકર્ણ ઇતિ ખ્યાતો યક્ષઃ પરમસિદ્ધિદઃ ।
ઉત્તરાયણમ્ આસાદ્ય કન્યા રેવાસમાગમે

સંજગામ નૃપશ્રેષ્ઠ શિવસંસક્તમાનસઃ ।
મણિમાણિક્યરત્નાનિ બ્રાહ્મણાર્થમકલ્પયત્

તાવન્ નૃપસ્ તુ તં સ્થાનાત્ સ્થાણું ચૈવ મહેશ્વરમ્ ।
ચાલયામાસ યક્ષસ્ તુ તતઃ ક્રુદ્ધો મહેશ્વરઃ

દદાહ હસ્તૌ યક્ષસ્ય વિસ્મયાવિષ્ટચેતસઃ ।
આકાશવચસા પ્રોક્તં વિષાદં ત્યજ પુત્રક

સુરસઙ્ઘાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્ નૈનં ચાલયિતું ક્ષમાઃ ।
સુરાસુરગુરૂન્ દેવં સ્થાણુભૂતં સ્વયમ્ભુવમ્

કિં પુનર્દાનવા યક્ષમાનુષાશ્ચાલ્પચેતસઃ ।
ક્ષમયિત્વા તુ દેવેશં શઙ્કુકર્ણો મહેશ્વરમ્

સૂર્યકોટિસમપ્રખ્યં જ્વલન્તં દીપ્તતેજસમ્ ।
અજ્ઞાનાત્ કૃતમ્ એતત્ તુ ક્ષન્તવ્યં મયિ પુત્રકે

ઉવાચ વચનં દેવં વરં દેહિ મહેશ્વર ।
પ્રસાદ્ય ચાબ્રવીદ્ યક્ષસ્ તવ ભૃત્યં વશં ગતમ્

ગણત્વં ગણમધ્યે તુ દેહિ હે સુરસત્તમ ।
યક્ષતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં લિઙ્ગં વૈ બાલુકેશ્વરમ્

કર્તુમ્ અર્હસિ દેવેશ તીર્થે ઽસ્મિન્ સચરાચરૈઃ ।
અયને ચોત્તરે હ્ય્ અત્ર સ્નાનદાનમનુત્તમમ્

ઇમં વરમ્ અહં મન્યે યદિ તુષ્ટો ઽસિ શઙ્કર ।
શઙ્કર ઉવાચ:
સર્વકાભફલાવાપ્તિર્ મત્પ્રસાદાદ્ ભવિષ્યતિ

એવમ્ ઉક્ત્વા મહેશાનસ્ તત્રૈવાન્તર ધીયત ।
શઙ્કુકર્ણો મહાતેજાસ્ તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

દિવ્યયાનં સમારુહ્ય યયૌ માહેશ્વરં પુરમ્ ।
અથાન્યત્ પરમં તીર્થં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

દિશિ યામ્યાં સમાખ્યાતં નામ્ના પૂર્ણમનોરથમ્ ।
પુણ્યકીર્તનલિઙ્ગં તુ બ્રહ્મહત્યાપ્રણાશનમ્

તત્ર સ્નાત્વા મહારાજ ગોસહસ્રફલં લભેત્ ।
હરિવર્મા પુરા ચાસીદ્ વિરાટ્નગરાધિપઃ

સર્વધર્મગુણોપેતો યજ્ઞયાજી મહાયશાઃ ।
ઇષ્ટસ્ તત્ર મહાયજ્ઞો યેન વૈ કલ્પગાતટે

ગોલક્ષં તત્ર દત્તં ચ હેમભારપરિષ્કૃતમ્ ।
દેવાશ્ ચ તાર્પિતાસ્ તત્ર બ્રહ્માવિષ્ણુર્ બૃહસ્પતિઃ

બ્રાહ્મણાઃ પૂજિતા ભક્ત્યા નાનારત્નવિભૂષિતાઃ ।
પ્રશશંસુશ્ચ નૃપતિં સુરાઃ પૂર્ણમનોરથાઃ

અથાન્યત્ કથયિષ્યામિ તીર્થાત્ તીર્થમનુત્તમમ્ ।
રેવામત્સ્યાસમાયોગે સુરાસુરનમસ્કૃતમ્

નાભાગસ્ય ચ સંવાદમ્ આપસ્તમ્બસ્ય ચાનઘ ।
મન્વન્તરે ચાક્ષુષે વૈ સંપ્રાપ્તે દ્વાપરે યુગે

નામ્ના મત્સ્યેશ્વરં લિઙ્ગં જલમધ્યે વ્યવસ્થિતમ્ ।
પૂજ્યતે નાગકન્યાભિર્ ન તં પશ્યન્તિ માનુષાઃ

મહાતેજો મણિમયં ચન્દ્રબિમ્બસમપ્રભમ્ ।
સ્મરણાદ્ યસ્ય દેવસ્ય બ્રહ્મહત્યા પ્રણશ્યતિ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
સાધુભિઃ સહ સંવાસાત્ કે ગુણાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
કાઃ કથાઃ કાનિ પુણ્યાનિ સઙ્ગમે સાપ્તકલ્પગે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
અત્રૈવોદાહરન્તીમમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
નાભાગસ્ય ચ સંવાદમ્ આપસ્તમ્બ તપોનિધેઃ

મહર્ષિશ્ચાત્મવાન્ પૂર્વમ્ આપસ્તમ્બો દ્વિજોત્તમઃ ।
ઉપવાસકૃતારમ્ભો બભૂવ ભગવાંસ્ તથા

નિત્યમ્ ક્રોધં ચ કામઞ્ચ લોભં મોહં વિસૃજ્ય ચ ।
રેવામત્સ્યાસમાયોગે વિવેશ સલિલાશયે

સ મત્સ્યૈઃ સલિલાવર્તે સરિતશ્ચાનુગૈસ્ તદા ।
તત્રાન્યોત્પતિતૈર્ જાલૈઃ સમાનીતો મહાયશાઃ

તસ્માદ્ ઉત્તારયામ્ આસુઃ સલિલાદ્ બ્રહ્મનન્દનમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા તપસા દીપ્તં કૈવર્તા ભયવિહ્વલાઃ

શિરોભિઃ પ્રણિપત્યોચ્ચૈર્ ઇદં વચનમબ્રુવન્ ।
અજ્ઞાનાત્ ક્રિયમાણાનામસ્માકં ક્ષન્તુમ્ અર્હસિ

કિં વા કિં ચ પ્રિયં તે ઽદ્ય તદાજ્ઞાપય સુવ્રત ।
સ મુનિસ્તન્ મહદ્ દૃષ્ટ્વા મત્સ્યાનાં કદનં કૃતમ્

કૃપયા પરયાવિષ્ટો દાશાન્ પ્રોવાચ દુઃખિતઃ ।
દુઃખિતાનીહ ભૂતાનિ યો ન ભૂતૈઃ પૃથગ્ વિધૈઃ

કેવલાત્મ સુખેચ્છાતો ઽવેન્ નૃશંસતરો ઽસ્તિ કઃ ।
અહો ઽસ્વસ્થેષ્વકારુણ્યં સ્વઆર્થે ચૈવ બલિર્વૃથા

જ્ઞાનિનામ્ અપિ ચેદ્ યસ્ તુ કેવલાત્મહિતે રતઃ ।
જ્ઞાનિનો હિ યથા સ્વાર્થમ્ આશ્રિત્ય ધ્યાનમ્ આશ્રિતાઃ

દુઃખાર્તાનીહ ભૂતાનિ પ્રયાન્તિ શરણં તતઃ ।
યો ઽભિવાઞ્છતિ ભોક્તું વૈ સુખાન્યેકાન્ તતો જનઃ

પાપાત્ પરતરં તં હિ પ્રવદન્તિ મુમુક્ષવઃ ।
કો નુ મે સ્યાદ્ ઉપાયો હિ યેનાહં દુઃખિતાત્મનામ્

અન્તઃપ્રવિશ્ય ભૂતાનાં ભવેયં સર્વદુઃખભુક્ ।
યન્મમાસ્તિ શુભં કિંચિત્ તદ્ દીનાન્ ઉપગચ્છતુ

યત્ કૃતં દુષ્કૃતં તૈશ્ચ તદશેષમુપૈતુ મામ્ ।
દૃષ્ટ્વા તાન્ કૃપણાન્ વ્યઙ્ગાન્ અનઙ્ગાન્ રોગિણસ્ તથા

દયા ન જાયતે યસ્ય સ રક્ષ ઇતિ મે મતિઃ ।
પ્રાણસંશયમાપન્નાન્ પ્રાણિનો ભયવિહ્વલાન્

યો ન રક્ષતિ શસ્તો ઽપિ સ તત્પાપં સમશ્નુતે ।
આહૂતાનાં નયાર્તાનાં સુખં યદ્ ઉપજાયતે

તસ્ય સ્વર્ગાપવર્ગૌ ચ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ ।
તસ્માચ્ચૈતાન્ અહં દીનાં છક્તું મીનાન્ સુદુઃખિતાન્

યાદૃઙ્માત્રં ન પશ્યામિ કિં પુનસ્ ત્રિદશાલયમ્ ।
નિશમ્યૈતન્ મુનેર્ વાક્યં દાશાસ્તે જાતસંભ્રમાઃ

યથાર્થં તુ તથા સર્વં નાભાગાય ન્યવેદયન્ ।
નાભાગો ઽપિ તતઃ શ્રુત્વા તં દ્રષ્ટું બ્રહ્મનન્દનમ્

ત્વરિતઃ પ્રયયૌ તત્ર સામાત્યઃ સપુરોહિતઃ ।
સ સમ્યક્ પૂજયિત્વા તુ દેવકલ્પં નૃપસ્ તતઃ

પ્રોવાચ ભગવન્ વિદ્વન્ કિં કરોમિ તવાજ્ઞયા ।
આપસ્તમ્બ ઉવાચ:
શ્રમેણ મહતાવિષ્ટાઃ કૈવર્તા દુઃખજીવિનઃ

મમ મૂલ્યં પ્રયચ્છેતિ યદ્ યોગ્યં મન્યસે નૃપ ।
નાભાગ ઉવાચ:
સહસ્રાણિ શતં મૂલ્યં નિષાદેભ્યો દદામ્ય્ અહમ્

નિષ્ક્રયાર્થં હિ ભગવન્ નીતં તે બ્રહ્મનન્દન ।
આપસ્તમ્બ ઉવાચ:
નાહં શતસહસ્રેણ નિયમ્યઃ પાર્થિવ ત્વયા

સદૃશં દીયતાં મૂલ્યમ્ અમાત્યૈઃ સહ ચિન્તય ।
નાભાગ ઉવાચ:
કોટિં પ્રદીયતાં મૂલ્યં નિષાદેભ્યો દ્વિજોત્તમ

યદ્ય્ એતદ્ અપિ યોગ્યં નો તતો ભૂયઃ પ્રદીયતામ્ ।
આપસ્તમ્બ ઉવાચ:
રાજન્નાર્હા વયં કોટિમધિકં ચાપિ પાર્થિવ

સદૃશં દીયતાં મૂલ્યં બ્રાહ્મણૈઃ સહ સંવદ ।
રાજોવાચ:
અર્દ્ધં રાજ્યં સમસ્તં વા નિષાદેભ્યઃ પ્રદીયતે

એતન્ મૂલ્યમ્ અહં મન્યે કિં વાલં મન્યસે દ્વિજ ।
આપસ્તમ્બ ઉવાચ:
અર્દ્ધં રાજ્યં સમસ્તં વા નાહમ્ અર્હામિ વૈ નૃપ

સદૃશં દીયતાં મહ્યં ઋષિભિઃ સહ ચિન્તય ।
મહર્ષેસ્ તદ્વચઃ શ્રુત્વા નાભાગસ્ તુ વિવાદયન્

ચિન્તયામાસ ધર્માત્મા સામાત્યઃ સપુરોહિતઃ ।
તતઃ કશ્ચિદ્ ઋષિસ્ તત્ર લોમશસ્તુ મહાતપાઃ

નાભાગમ્ અબ્રવીત્ માભૈઃ તોષયિષ્યામિ તં મુનિમ્ ।
રાજોવાચ:
બ્રૂહિ મૂલ્યં મહાભાગ મે જ્ઞાતિકુલબાન્ધવાન્

નિર્દગ્ધવાન્ ઋષિઃ ક્રુદ્ધસ્ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
કિં પુનર્ માનવં દીનમ્ અત્યલ્પં વિષયાત્મકમ્

લોમશ ઉવાચ:
ત્વં સમર્થો મહારાજ જગત્પૂજ્યા દ્વિજોત્તમાઃ ।
ગાવશ્ચ દિવ્યાસ્તસ્માદ્ વૈ મૂલ્યમ્ અસ્મૈ પ્રદીયતામ્

તતઃ શ્રુત્વા તુ વચનં સ સામાત્યપુરોહિતઃ ।
હર્ષેણ મહતાવિષ્ટઃ પ્રોવાચેદં વચો મુનિમ્

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભગવન્ કૃતમેવ ન સંશયઃ ।
એતદ્ યોગ્યતં મૂલ્યં ભવતો મુનિસત્તમ

આપસ્તમ્બ ઉવાચ:
ઉત્તિષ્ઠામ્ય્ એવ સંપ્રીત્યા સમ્યક્ ક્રીતો ઽસ્મિ પાર્થિવ ।
ગોભ્યો મૂલ્યં ન પશ્યામિ પવિત્રં પાપનાશનમ્

ગાવઃ પ્રદક્ષિણી કાર્ય્યા વન્દનીયા હિ નિત્યશઃ ।
મઙ્ગલાયતન દિવ્યાસ્ સૃષ્ટાસ્ ત્વેતાઃ સ્વયમ્ભુવા

અપ્યાગારાણિ વિપ્રાણાં દેવતાયતનાનિ ચ ।
યદ્ગોમયેન શુદ્ધ્યન્તિ કિં બ્રૂમો હ્યધિકં તતઃ

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિસ્ તથૈવ ચ ।
ગવાં પઞ્ચ પવિત્રાણિ પુનન્તિ સકલં જગત્

ગાવો મે ચાગ્રતો નિત્યં ગાવઃ પૃષ્ઠત એવ ચ ।
ગાવો મે હૃદયે ચૈવ ગવાં મધ્યે વસામ્યહમ્

એવ યઃ પઠતે નિત્યં ત્રિસન્ધ્યં નિયતઃ શુચિઃ ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યઃ સ્વર્ગલોકં સ ગચ્છતિ

અગ્રે ગ્રાસપરો ભાવઃ કર્તવ્યો ભક્તિતો ઽન્વહમ્ ।
અકૃત્વા સ્વયમાહારં કુર્વન્નાપ્નોતિ દુર્ગતિમ્

તેનાગ્નયો હુતાસ્ સમ્યક્ પિતરશ્ ચાપિ તાર્પિતાઃ ।
દેવાશ્ચ પૂજિતાસ્ તેન યો દદાતિ ગવાહ્નિકમ્

મન્ત્રઃ
સૌરભેયી જગત્પૂજ્યા નિત્ય વિષ્ણુપદે સ્થિતા ।
સર્વદેવમયી ગ્રાસં મયા દત્તં પ્રતીક્ષતામ્

રક્ષણાદ્ બ્રહ્મપુત્રાણાં ગવાં કણ્ડૂયનાત્ તથા ।
ક્ષીણાર્તરક્ષણાચ્ ચૈવ તતઃ સ્વર્ગે મહીયતે

આદિર્હિ ગાવો યજ્ઞસ્ય મધ્યં ચાન્ત્યં પ્રકીર્તિતાઃ ।
ક્ષરન્તિ તાસ્ તુ સકલં ક્ષીરાજ્યમમૃતં તથા

તસ્માદ્ ગાવઃ પ્રદાતવ્યાઃ પૂજનીયા હિ નિત્યશઃ ।
સ્વર્ગસ્ય સઙ્ગમાયૈતાસ્ સોપાનં હિ વિનિર્મિતાઃ

એતચ્છ્રુત્વા નિષાદાસ્તે ગવાં માહાત્મ્યમ્ ઉત્તમમ્ ।
પ્રણિપત્ય મહાભાગમ્ આપસ્તમ્બમ્ અથાબ્રુવન્

નિષાદા ઊચુઃ:
સમ્ભાષા દર્શનસ્પર્શવર્ણનં કીર્તનં તથા ।
પાવનાનિ સમસ્તાનિ સાધૂનામ્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્

સમ્ભાષા દર્શનં ચૈવમ્ ઇહાસ્માભિઃ કૃતં દ્વિજ ।
કુરુષ્વાનુગ્રહં તસ્માત્ ત્વાં વયં શરણં ગતાઃ

આપસ્તમ્બ ઉવાચ:
એતાં ગાં પ્રતિગૃહ્ણન્તુ તતસ્ તે મુક્તકિલ્બિષાઃ ।
નિષાદાશ્ચ ગતાઃ સ્વર્ગં સહ મત્સ્યૈર્ જલોદ્ભવૈઃ

પ્રાણિનાં પ્રીતિમુત્પાદ્ય નિન્દિતેના ઽપિ કર્મણા ।
નરકં યદિ પશ્યામિ વત્સ્યામિ સ્વર્ગમ્ એવ વા

યન્મયા સુકૃતં કિંચિન્ મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ।
કૃત તેનાપિ દુઃખાર્તાઃ સર્વે યાન્તુ શુભાં ગતિમ્

તતસ્ તસ્ય પ્રસાદેન મહર્ષેર્ ભાવિતાત્મનઃ ।
નિષાદાસ્ તેન વાક્યેન સહ મત્સ્યા દિવં ગતાઃ

તાન્ દૃષ્ટ્વા અથ ગતાન્ સ્વર્ગં સમત્સ્યાન્ મત્સ્યજીવિનઃ ।
સામાત્યભૃત્યો નૃપતિર્ વિસ્મયાદ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

સેવ્યાઃ શ્રેયો ઽર્થિભિઃ સન્તઃ તીર્થં પુણ્યં જલોત્તમમ્ ।
ક્ષણોપાસનમપ્યત્ર ન તેષાં નિષ્કલં ભવેત્

સદ્ભિસ્સહ સમાસીત સદ્ભિઃ કુર્વીત સત્કથામ્ ।
આપસ્તમ્બો મુનિસ્ તત્ર લોમશશ્ચ મહાતપા

પદૈસ્ તુ વિવિધૈર્ ઇષ્ટૈર્ બોધયામાસ તુ નૃપમ્ ।
તતઃ સંધારયામાસ ધર્મબુદ્ધિં સુદુર્લભામ્

તથેતિ કૃત્વા ચોક્ત્વા ચ નૃપં તં પ્રશશંસતુઃ ।
અહો ધન્યો ઽસિ રાજેન્દ્ર યત્ તે ધર્મપરામતિઃ

ધર્મઃ સુદુર્લભઃ પુંસાં વિશેષેણ મહીક્ષિતામ્ ।
યદિ રાજ્યમદાવિષ્ટઃ સ્વધર્મં ન પરિત્યજેત્

તતો જગતિ કસ્ તસ્માત્ પુનર્ અભ્યધિકો ભવેત્ ।
ધ્રુવં ધર્મશ્ચ રાજ્યં વૈ મોહશ્ચૈવ સદા ધ્રુવઃ

મહાધ્રુવશ્ચ નરકો રાજ્યં નિન્દન્તિ તે બુધાઃ ।
રાજ્યં હિ મન્યતે મૂઢો નરો વિષયલોલુપઃ

મનીષિણસ્ તુ પશ્યન્તિ સદૈવ નરકોપમમ્ ।
તસ્માચ્છોકશ્ચ મોહશ્ચ ન કર્તવ્યો મદસ્ ત્વયા

યદીચ્છસિ મહારાજ શાશ્વતીં ગતિમાત્મનઃ ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
ઇત્યુક્ત્વા મહાત્માનૌ જગ્મતુઃ સ્વં સ્વમાશ્રમમ્

નાભાગો ઽપિ વરં લબ્ધ્વા પ્રહૃષ્ટસ્ત્વવિશત્ પુરમ્ ।
એતત્ તે કથિતં રાજન્ યે ગણાઃ સત્સમાગમે

માહાત્મ્યં વૈ ગવાં તદ્વત્ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છસિ ।
રેવામત્સ્યાસમાયોગે ગવાં માહાત્મ્યમુત્તમમ્

તત્ર સ્નાત્વા મહારાજ મત્સ્યેશ્વરમથા ઽર્ચય ।
આપસ્તમ્બો મહાભાગો નિષાદા મત્સ્યજીવિનઃ

મત્સ્યૈઃ સહ ગતાઃ સ્વર્ગં તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ।
દિવ્યકાન્તિધરાઃ સર્વે લોકે ક્રીડન્તિ વૈષ્ણવે