સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 12

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે તીર્થમહિમવર્ણનો નામૈકાદશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 12
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
અથ શૃણુષ્વ રાજેન્દ્ર દક્ષિણાં દિશમાશ્રિતમ્ ।
શૈવં ગાઞ્જાલભેદં ચ સંગમં સુરપૂજિતમ્

તત્ર સ્નાત્વા દિવં યાન્તિ યે મૃતા ન પુનર્ભવાઃ ।
યઃ કુર્યાત્ પિતૃદેવાનાં તર્પણં પિણ્ડપાતનમ્

પિતરસ્ તસ્ય તૃપ્યન્તિ યાવચ્ ચન્દ્રાર્કતારકમ્ ।
મહોત્સવે ચ કૌમુદ્યાં કાર્ત્તિક્યાં ચૈવ પર્વણિ

ગાઞ્જાલેશ્વરલિઙ્ગં ચ અર્ચયેત્ સિદ્ધિદાયકમ્ ।
હરિકેશશ્ચક્રવર્તી કન્યાપુરપતિઃ પુરા

તીર્થસ્યા ઽસ્ય પ્રભાવેણ મુક્તો ભૂદ્ વત્સગોવધાત્ ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
મમાસ્તિ સંશયસ્ તાત સુમહાંલ્લોમહર્ષણઃ

કથં રાજનિ ગોહત્યા કથં મુક્તશ્ ચ ગોવધાત્ ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શૃણુ રાજન્ કથાં દિવ્યામ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્

સોમવંશે નૃપશ્ચાસીત્ સત્યધર્મવ્રતે સ્થિતઃ ।
દેવાનીક ઇતિ ખ્યાતો હરિકેશસ્ તદાત્મજઃ

સર્વલક્ષણસમ્પૂર્ણશ્ ચક્રવર્તી મહાબલઃ ।
અનેકાશ્ ચ મખાસ્ તેન રાજન્ નિષ્ટા મહાત્મના

ખ્યાતં કન્યાપુરં તસ્ય ધનદસ્યાલકા યથા ।
ચિરાયુષઃ પ્રજાઃ સર્વા ધનધાન્યસમન્વિતાઃ

તુઙ્ગભદ્રેતિ વિખ્યાતા શ્રીશૈલે ત્રિપુરાન્તિકે ।
ઉક્તા પાતાલગઙ્ગેતિ મલ્લિકાર્જુનદર્શનાત્

પૂર્વભાગે તતસ્ તસ્ય શ્રીધામં નામ ખેટકમ્ ।
નાના મુનિસમાકીર્ણં દેવકોટિસમાવૃતમ્

લલિતોદ્વાહિતા તત્ર શિવેન પરમાત્મના ।
પુરા ત્વસ્યાયુષા નામ પ્રજાપતિરકલ્પયત્

સુપ્રભા નામ તસ્યાસ્ તુ વિખ્યાતમ્ અભવત્ તથા ।
દેવ્યાઃ પૂર્વાવતારો ઽયં કથિતસ્ તે વિશામ્પતે

દ્વિતીયે હિમવત્પુત્રી પાર્વતી ચ ઉમા તથા ।
તૃતીયે દક્ષદુહિતા નામ્ના ગૌરીતિ વિશ્રુતા

પુણ્યતીર્થે ચ ક્ષેત્રે ઽસ્મિન્ હરિકેશઃ પ્રતાપવાન્ ।
સુપ્રભા નિકટે નામ સુપ્રભો રાજસત્તમ

શશાસ મેદિનીં રાજા સર્વધર્મપરાયણઃ ।
લક્ષમ્ એકં તુ દોગ્ધ્રીણાં રાહુસૂર્યસમાગમે

નિષ્કાણાં તુ સહસ્રં વૈ પ્રતિગઙ્ગામકલ્પયત્ ।
સર્વાભરણશોભાઢ્યામ્ એકાં ગાં ચોપવેશયત્

બ્રાહ્મણાંશ્ ચ સમાહૂય વેદવિદ્યાબહુશ્રુતાન્ ।
પઞ્ચભિર્દિવસૈઃ પૂર્વં રાહુસૂર્યસમાગમે

પ્રયાગે તત્ર યોગે વા ઇત્યુક્તં વેદપારગૈઃ ।
દૈવોપકૃતયોગેન પૂર્વકર્મ્મકૃતેન ચ

આગ્નેયી હૂયતે ચેષ્ટી રાજ્ઞા ઽનલસમાગમે ।
અગ્નાવાહવનીયે ઽત્ર રૌદ્રૈર્મન્ત્રૈઃ સુતેજસૈઃ

પાતાલાદ્ ઉત્થિતો વહ્ણિર્ યુગાન્તાગ્નિસમપ્રભઃ ।
દગ્ધં ગોમણ્ડલં કૃત્સ્નમ્ અયુતં બ્રહ્મચારિણામ્

ભસ્મીભૂતં ચ તત્સર્વં મણ્ડપં પુરમ્ એવ હિ ।
હરિકેશો વિષણ્ણાત્મા પ્રવેષ્ટું વૈ હુતાશનમ્

આસનાદ્ ઉત્થિતો રાજા સાન્તઃ પુરપરિચ્છદઃ ।
અમાત્યૈઃ સંવૃતસ્ તાવત્ સમયજ્ઞૈર્ બલોત્તરૈઃ

હાહાકારો મહાનાસીત્ ત્રિષુ લોકેષુ ભારત ।
ઉવાચ વચનં રાજા બ્રાહ્મણાન્ વેદપારગાન્

બ્રાહ્મણસ્યૈવ હત્યાયા ગવાં ચૈવ વિશેષતઃ ।
અપિ વર્ષસહસ્રેણ નિષ્કૃતિર્ ન વિધીયતે

ધેનૂનાં ચૈવ વત્સાનાં બ્રાહ્મણાનાં યથાગતિઃ ।
સા ગતિર્ મે ભવેન્ નિત્યં સત્યમ્ એતદ્ બ્રવીમ્ય્ અહમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ:
ગચ્છ ત્વં મહાભાગ કલ્પગ્રામં પુરોત્તમમ્ ।
અગસ્તિર્ ભગવાન્ યત્ર કશ્યપો ભૃગુર્ એવ ચ

ભારદ્વાજો ઽત્રિગર્ગૌ ચ ગૌતમો મનુર્ એવ ચ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યો વશિષ્ઠશ્ ચ ઋષયઃ શંસિતવ્રતાઃ

તત્ર ગત્વા મહારાજ પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રગૃહ્યતામ્ ।
મહર્ષીણાં મતેનૈવ વેદશાસ્ત્રાર્થદર્શિનામ્

એવમ્ ઉક્તો યયૌ રાજા પાદચારી દ્વિજૈઃ સહ ।
વિવેશ નગરીં પુણ્યાં બ્રહ્મલોકસમાં નૃપઃ

મહર્ષીંસ્ તત્ર તાન્ દૃષ્ટ્વા સો ઽભિવાદ્ય પ્રણમ્ય ચ ।
નિશ્ચયં ચિરકાલં તુ તેષામેવાગ્રત સ્થિતઃ

ઋષય ઊચુઃ:
સ્વાગતં તે નૃપશ્રેષ્ઠ ફલં કર્મસહસ્રશઃ ।
કિમાગમનકાર્યં ચ સત્યમેતદ્ વદસ્વ નઃ

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ઋષીણામ્ ઊર્દ્ધ્વરેતસામ્ ।
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા વૃત્તાન્તં સ્વં ન્યવેદયત્

દૈવાદ્ વિપદ્યતે કાર્યં સંસિદ્ધમપિ ભો દ્વિજાઃ ।
દશા ઽયુતં ગવાં દગ્ધં દ્વિજાનામ્ અયુતં તથા

અનુગ્રહં બહુ મન્યે પ્રાયશ્ચિત્તમથોદિતમ્ ।
બ્રાહ્મણા ઊચુઃ:
દશલક્ષાણિ ગાયત્ર્યાસ્ તીર્થે તીર્થે જપં કુરું

અયુતં તુ ગવાં દત્ત્વા સહિરણ્યં નૃપોત્તમ ।
કોટિહોમં તુ કુર્વીત સહસ્રશતદક્ષિણમ્

પ્રયાગં ચ મહાતીર્થં ગચ્છેદ્ વારાણસીં શુભામ્ ।
કેદારં ચ તથેશાનં ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમમ્

પિતૃતીર્થં ગયાં ચૈવ નૈમિષં પુષ્કરં તથા ।
માયાપુરીં હરિક્ષેત્રં ગઙ્ગાદ્વારં મહાફલમ્

તીર્થેષ્વેતેષુ ચાન્યેષુ યાવદ્ દ્વાદશવત્સરાન્

અનેન ક્રમયોગેન શુદ્ધિસ્ તે નાત્ર સંશય ।
મુક્તિસ્ તે ભવિતા રાજન્ બ્રાહ્મણાનાં પ્રભાવતઃ

દત્તં તે શ્રુતિવાક્યેન પ્રાયશ્ચિત્તં દ્વિજોત્તમૈઃ ।
પાદપૂજા દ્વિજેન્દ્રાણાં કર્તવ્યા ચ વિધાનતઃ

કુરુક્ષેત્રં જગામાથ કર્તું સોમસવં નૃપઃ ।
વિચિન્ત્યૈવં સ્વાઘન્યાસં સરસ્વત્યાં સમાશ્રયત્

જપતિ સ્મ શિવસ્તોત્રં હરં વિષ્ણું સરસ્વતીમ્ ।
કુરુક્ષેત્રં ગમિષ્યામિ કુરુક્ષેત્રે વસામ્યહમ્

કુરુક્ષેત્રસ્ય નામ્ના ઽપિ નરઃ પાપાત્ પ્રમુચ્યતે ।
અખિલશબ્દમ્ અહૌષધપ્રક્ષાલિતસકલાભૂતકલઙ્કા ।
મુનિભિરુપાસિતતીર્થા સરસ્વતીહ હરતુ મે દુરિતમ્

રાજ્ઞસ્ તદ્ વચનં શ્રુત્વા પ્રાહ પાપહરા નદી ।
વિષાદં ત્યજ રાજેન્દ્ર શૃણુ મે વચનં પરમ્

ઉપદેશં પ્રદાસ્યામિ સ્થાતું તવ નૃપોત્તમ ।
અનેકભાવિકં ઘોરં સ્મરણાદ્ એવ નશ્યતિ

બ્રહ્મહત્યા સહસ્રં તુ ગોહત્યાલક્ષમ્ એવ ચ ।
ન ચ મોચયિતું શક્તા ગઙ્ગા ચૈવ સરિદ્વરા

ચરાચરે ઽસ્ય લોકે ઽસ્મિન્ કર્ત્રી તિષ્ઠતિ કલ્પગા ।
દીપાદિત્યાદિભિર્ વીક્ષ્ય યથાન્ધત્વ પ્રણશ્યતિ

તથા નાશયતે પાપં કલ્પગા સરિતાં વરા ।
દાનૈર્ દગ્ધા પુરા ચાહં ક્ષત્રિયાણામ્ અનેકધા

ગ્રસ્તા ઽહં તેન પાપેન નૃપદક્ષિણયા તતઃ ।
શુક્લતઃ કૃષ્ણતાં ચાહં પ્રાપ્તા ભો પૃથિવીપતે

દ્વાદશા ઽબ્દે ચતુર્વિંશે સ્નાનં કર્તું સમાગમમ્ ।
ગ્રસ્તે વૈ રાહુણા સૂર્યે કોટિતીર્થે નરાધિપઃ

પ્રત્યક્ષં મે શરીરં ત્વં પશ્ય તેજઃ સમુજ્જ્વલમ્ ।
સ્નાત્વા તુ શિવમભ્યર્ચ્ય બહુ સ્વર્ણં મખોત્તમમ્

કુરુ તત્ર નૃપશ્રેષ્ઠ તેન તે નિષ્કૃતિર્ ભવેત્ ।
યે મૃતા બ્રાહ્મણા ગાવસ્ તેષામ્ અસ્થિપ્રવાહનમ્

નર્મદોદકસમ્પર્કાદ્ દિવિ દેવત્વમાપ્યતે ।
તિલોદકપ્રદાનેન તેષાં મુક્તિઃ પરા ભવેત્

શ્રુત્વૈતત્ કથિતં વાક્યં સરસ્વત્યા નૃપશ્ચ તામ્ ।
નમસ્કૃત્ય સમુત્થાય કન્યાપુરમગાત્ તતઃ

સાન્તઃ પુરપરીવારો મુદા પરમયા નૃપઃ ।
તેનાજ્ઞપ્તાસ્ તતો ભૃત્યાઃ સર્વસમ્ભારસભૃતાઃ

યજ્ઞોપસ્કરમ્ આદાય મેકલા યત્ર ગચ્છત ।
અસ્થિ ભસ્મ યથાન્યાયં નીતં કર્મકરૈસ્ તતઃ

પ્રાવાહયત્ કલ્પગાયાં મન્ત્રયુક્તેન વારિણા ।
અસ્થ્યાદિ પૂજયિત્વા ચ યથા વિધમ્ અનુત્તમમ્

દેવાંશ્ ચ બ્રાહ્મણાંસ્ તત્ર તર્પયિત્વા કૃતાઞ્જલિઃ ।
પ્રવાહો નિર્ગતસ્ તત્ર નર્મદાયાં સમાવિશત્

સ ગાઞ્જાલેતિ વિખ્યાતો નર્મદા સઙ્ગમો નૃપ ।
ગાઞ્જાલસિદ્ધલિઙ્ગં ચ સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્

દિવ્યયાનસમારૂઢા દગ્ધાઃ કાલાગ્નિના તુ યે ।
આશીર્વાદપરાસ્ સર્વે હરિકેશં પ્રતુષ્ટુવુઃ

ત્વત્ પ્રસાદાન્ મહાભાગ દિવિ દેવત્વમ્ આગતાઃ ।
દેવદુન્દુભિનિર્ઘોષૈર્ વેણુવીણારવૈસ્ તથા

દિવ્યયાનસમારૂઢા ગતાસ્ તે વૈષ્ણવં પદમ્ ।
હરિકેશો નૃપશ્રેષ્ઠઃ પરયા ચ મુદાયુતઃ

સપ્તકલ્પવહાં દેવીં નર્મદા લોકપાવનીમ્ ।
નમસ્કૃત્ય સરિચ્છ્રેષ્ઠાં સ્તુતિં ચક્રે સમાહિતઃ

નમસ્તે ઽસ્તુ સરિચ્છ્રેષ્ઠે સપ્તકલ્પનિવાસિનિ ।
યત્ર તત્ર નરઃ સ્નાત્વા મુક્તો ભવતિ કલ્મષાત્

ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિર્ઘોરે સંસારસાગરે ।
જન્માન્તરસહસ્રેણ ન ત્વાં સ્તમ્ભયતે બલી

જહ્નુના હિ પુરા પીતા કરતોયેન જાહ્નવી ।
ત્વયા ચ પૂરિતં સર્વં વિશ્વં ચૈવ ચરાચરમ્

ત્વત્ પ્રસાદાત્ મહાદેવિ મુક્તિશ્ચાપિ ભવાર્ણવાત્ ।
પ્રત્યક્ષા કલ્પગૈતચ્ચ સ્તોત્રં શ્રુત્વા નૃપોદિતમ્

નર્મદોવાચ:
વરં વૃણુ મહાભાગ યત્ તે મનસિ વર્તતે ।
તસ્યાસ્ તદ્ વચનં શ્રુત્વા હરિકેશો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્

યદિ મે વરદાદેવિ પૂતં માં પરિકલ્પય ।
સ્નાનાવગાહનાત્ પાનાત્ સ્મરણાત્ કીર્તનાદ્ અપિ

સપ્તજન્મકૃતં પાપં સદ્ય એવ પ્રણશ્યતુ ।
રેવોવાચ:
એવમ્ અસ્તુ નૃપશ્રેષ્ઠ મત્પ્રસાદાદ્ ભવિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા તતો દેવી તત્રૈવાન્તર ધીયત ।
હરિકેશશ્ચક્રવર્તી સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણિપત્ય ચ

કામિકં યાનમારુહ્ય સર્વાલઙ્કારભૂષિતઃ ।
વિવેશ નગરં પુણ્યં યથાશક્રો ઽમરાવતીમ્

કાલાન્તરે તતઃ પ્રાપ્તે રાજ્યં કૃત્વા સુરાલયે ।
સાન્તઃ પુરપરીવારો ભોગાન્ ભુઙ્ક્તે સ્મ પુષ્કલાન્

એતત્તે કથિતં રાજન્ મહાભાગ વિશામ્પતે ।
દ્વાપરં વંશમ્ ઐક્ષ્વાકં બ્રાહ્મં વૈવસ્વતં તથા

કાપિલં પુષ્કરં ચેતિ સપ્તકલ્પાન્ વિદુર્બુધાઃ ।
કાપિલં પ્રથમં વિદ્ધિ પ્રાજાપત્યં દ્વિતીયકમ્

બ્રાહ્મં રૌચં ચ સાવિત્રં બાર્હસ્પત્યં પ્રભાસકમ્ ।
મહેન્દ્રમ્ અગ્નિકલ્પં વૈજયન્તં મારુતં તથા

વૈષ્ણવં બ્રહ્મરૂપં ચ જ્યોતિષં ચ ચતુર્દશમ્ ।
એતે કલ્પાસ્ તુ સંખ્યાતા ન મૃતા યેષુ નર્મદા

એતત્ તે કથિતં રાજન્નિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ધન્યં યશસ્યમ્ આયુષ્યં મહતાં કીર્તિવર્દ્ધનમ્

શ્રવણાત્ કીર્તનાદ્ વાપિ મુચ્યતે સર્વકિલ્વિષાત્