Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 113

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe manmatheśvaramahimānuvarṇanonāma dvādaśādhikaśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 113
mārkaṇḍeya uvāca:
tato gacchet tu rājendra eraṇḍīsaṅgameśvaram /
prakhyātaṃ sarvalokeṣu brahmahatyāpraṇāśanam

yudhiṣṭhira uvāca:
kāraṇaṃ naiva jāne 'haṃ tatsarvaṃ kathayasva me /
evam uktas tu dharmātmā dharmaputreṇa dhīmatā

kathayāmāsa tatsarvam ṛṣisaṅghaiḥ samāvṛtaḥ /
mārkaṇḍeya uvāca:
kathitaṃ comayā pūrvaṃ śambhunā parameṣṭhinā

tat te 'haṃ sampravakṣyāmi śrūyatāṃ bhrātṛbhiḥ saha /
maheśvara uvāca:
atrir nāmāhvayo deva mānaso brahmaṇaḥ sutaḥ

agnihotrarato nityaṃ devatā 'tithipūjakaḥ /
somaḥ saṃsthāpito 'traiva kṛto vipreṇa parvate

anasūyeti nāmnā vai tasya bhāryā guṇānvitā /
pativratā patiprāṇā patyuḥ kāryahite ratā

evaṃ jātaḥ sadā kālo na putro na ca putrikā /
aparāhṇe mahābāho sukhāsīnau tu tau kvacit

vadataḥ sukhaduḥkhāni daivadattāni yāni ca /
atrir uvāca:
saumye śubhe priye kānte surūpe priyabhāṣiṇi

pūrṇacandranibhākāre priyakāme nirālase /
na tvayā sadṛśī loke trailokye sacarācare

patiputrapriyā nārī suhṛjjanahite ratā /
putreṇa lokāj jayati putreṇa paramā gatiḥ

nāsti putrasamo bandhuḥ pṛthivyāṃ caiva dṛśyate /
asipatravane ghore patantaṃ yo 'bhirakṣati

durbhikṣeṣv api dainyādau vṛddhakāle 'pi putrakaḥ /
putraṃ vinā ca kiṃ bhadre jīvitaiḥ sadhanair api

vyādhibhiḥ paribhūto 'pi nirviṇṇo 'pi yadā sutaḥ /
lokalajjānayatrastaḥ pavitraṃ kartum arhati

etad guṇasamāyukto nirguṇaḥ saguṇaḥ sutaḥ /
putrahīne kutaḥ saukhyam iha loke paratra ca

ahaś ca madhyarātre ca cintyamānaś ca sarvadā /
śuṣyanti mama gātrāṇi grīṣme kusarito yathā

anasūyovāca:
yat tvayā sūcitaṃ vipra tatsarvaṃ śocayāmy aham /
tavodvegakaraṃ kāryaṃ tan me dahati cetasi

ye ca putrā bhaviṣyanti dīrghāyur guṇasaṃyutāḥ /
tatkāryaṃ ca samīkṣe 'haṃ yena tuṣṭaḥ prajāpatiḥ

atrir uvāca:
tapas taptaṃ mayā bhadre janmaprabhṛtiduṣkaram /
vratopavāsair niyamaiḥ śākāhāreṇa sundari

kṣīṇaṃ dehaṃ tu paśyāmi aśakto 'haṃ śubhānane /
sthātuṃ śocāmi cātmānaṃ rahasyaṃ kathitaṃ mayā

anasūyovāca:
bhartaḥ pativratā nārī patiputravivarddhinī /
trivargasādhanā sā ca sevyā sā vipule jane

japastapastīrthayātrā putrejyāmantrasādhanam /
vadanti guravaḥ sarve yathoktaṃ gurubhāṣitam

anujñātā ca duḥkhe 'haṃ tapas tapsyāmi duṣkaram /
putrārthinī bahudināny ahaṃ yāmi surottamam

atrir uvāca:
sādhu sādhu mahāprājñe mama santoṣakāriṇi /
anujñātā mayā bhadre putrārthaṃ tapa ācara

devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ pitṝṇām anṛṇaṃ kuru /
na bhāryā sadṛśo bandhus triṣu lokeṣu vidyate

nahi devāḥ praśaṃsanti bhāryayā rahitaṃ sukham /
sammukhe sammukhā yāti vilome ca parāṅmukhī

tena bhāryā praśaṃsanti sadevāsuramānuṣāḥ /
mahāvrate mahāprajñe satyarūpe śubhe kṣaṇe

tapaścarasva śīghraṃ tvaṃ putrārthaṃ ca mamājñayā /
etad vākyāvasāne sā sāṣṭāṅgaṃ praṇatā 'bravīt

tvatprasādena viprendra sarvam etad avāpnuyām /
haṃsalīlāgatir yāntī lolākṣī varavarṇinī

viṣamasthānasūyā tu prāptāsau narmadāṃ nadīm /
somanāthena tat tulyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

ye smaranti divā rātrau yojanānāṃ śatair api /
mucyante sarvapāpebhyo rudraloke vasanti te

narmadāyāḥ samīpe tu dve taṭe dve ca yojane /
praviśantī tapas tatra revāyāṃ varavarṇinī

yasyā darśanamātreṇa naśyate pāpasaṃcayam /
tataḥ tasyottare tīre pare parṇāśanā śubhā

niyamasthā viśālākṣī śākāhāreṇa sundarī /
stuvantī tu tato devāñ chubhaiḥ stotraiś ca saṃyatā

grīṣmeṣu ca mahādevī pañcāgniṃ sādhayet tataḥ /
varṣākāle sārdravāsācarac cāndrāyaṇaṃ vratam

hemante ca tataḥ prāpte toyavāsābhavat tataḥ /
prātaḥ snānaṃ tataḥ sāndhyaṃ kuryād devāditarpaṇam

devānām arcanaṃ kṛtvā homaṃ kṛtvā yathā vidhi /
evaṃ varṣaśate prāpte viṣṇurudrapitāmahāḥ

samprāptā dvijarūpeṇa eraṇḍyāḥ saṅgamaṃ prati /
saṃsthitā agratas tasyā vedam abhyuccaranti te

anasūyā japaṃ tyaktvā nirīkṣantī muhurmuhuḥ /
utthitā sā viśālākṣī arghaṃ dattvā yathāvidhi

adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ /
darśanena tu viprāṇāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

pradakṣiṇāṃ tataḥ kṛtvā sāṣṭāṅgaṃ praṇatā 'bravīt /
kandamūlaphalair divyair adyāhaṃ tarpayāmi vaḥ

viprā ūcuḥ:
tapasā tu vicitreṇa tava satyena suvrate /
tṛptā vai sarvakāmais tu tapasvinyāś ca darśanāt

asmākaṃ kautukaṃ jātaṃ kim arthaṃ tapyate tvayā /
svargamokṣaṃ tu rakṣārthaṃ tapas tapyasi duṣkaram

anasūyovāca:
tapasā sidhyate svargas tapasā paramā gatiḥ /
tapasā caiva bho viprāḥ sarvakāmam avāpnuyāt

brāhmaṇā ūcuḥ:
tanvī śyāmā viśālākṣī snigdhāṅgī rūpasaṃyutā /
haṃsalīlāgatis tvaṃ hi kiṃ cātmānaṃ viśoṣasi

anasūyovāca:
yuvatve ca tapaḥ kāryaṃ yuvatve paramā gati /
yuvatve ca sutotpattir vṛddhatve sarvam apriyam

viprā ūcuḥ:
sādhu sādhu mahāprājñe varaṃ prārthaya suvrate /
yat tvayā cābhilaṣitaṃ tatsarvaṃ pradadāmy aham

ahaṃ viṣṇur ahaṃ rudro hy ahaṃ sākṣāt pitāmahaḥ /
gūḍharūpadharā loke svacihnair upalakṣitāḥ

tasyā vākyāvasāne tu svarūpaṃ darśayanti te /
svaiḥ svai rūpaiḥ sthitā devāḥ sūryakoṭisamaprabhāḥ

caturbhujo vāsudevaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ /
atasīpuṣpavarṇas tu pītavāsā janārdanaḥ

garutmān vāhanaṃ yasya śriyā ca sahito hariḥ /
prasannavadanaḥ śrīmāñ chivarūpo vyavasthitaḥ

sitavāsā mahābhāgaś caturvadanasaṃyutaḥ /
haṃsoparisamārūḍho hy akṣamālākaro 'nagha

āgato narmadātīre brahmā lokapitāmahaḥ /
vṛṣabhaṃ tu samārūḍho daśabāhusamanvitaḥ

bhasmoddhūlitagātras tu pañcavaktrastrilocanaḥ /
jaṭāmukuṭasaṃyuktaś candrārdhakṛtaśekharaḥ

etadrūpadharo devaḥ sarvavyāpī maheśvaraḥ /
anasūyā tu tatraiva devānāṃ darśanāt param

vepamānā rahasye tu tān paśyantī muhur muhuḥ /
ahaṃ brahmā hy ahaṃ viṣṇur ahaṃ rudraḥ prakīrtitaḥ

ānanditā tu sā devī dṛṣṭvaitān mahāvrata /
anasūyovāca:
kiṃ vyāpārāś ca ke yūyaṃ viṣṇurudrapitāmahāḥ

tad ahaṃ śrotum icchāmīmaṃ praśnaṃ kathayantu te /
brahmovāca:
prāvṛṭkālo hy ahaṃ prokta āpaś caiva prakīrtitaḥ

megharūpo hy ahaṃ prokto varṣāmi vasudhātale /
ahaṃ sarvāṇi bhūtāni prāksandhyā hyudite ravau

etasmāt kāraṇād bhāvarahasyaṃ kathitaṃ mayā /
viṣṇur uvāca:
hemantatvāc ca vihitaṃ viṣṇurūpaṃ carācaram

pālanīyaṃ jagat sarvaṃ viṣṇor māhātmyam uttamam /
rudra uvāca:
grīṣmakālo hy ahaṃ proktaḥ sarvabhūtakṣayaṃkaraḥ

śoṣayāmi jagatsarvaṃ rudrarūpas tapasvini /
evaṃ brahmā ca viṣṇuś ca rudraś caiva mahīpate

tisraḥ sandhyās trayo devās trayaḥ kālās trayo 'gnayaḥ /
tathā brahmā ca viṣṇuś ca rudraś caikatvam āgatāḥ

varaṃ dadāmi te bhadre yat te manasi vartate /
anasūyovāca:
vandhyā lokair ahaṃ loke khyāpyamānā ca sarvadā

brahmā viṣṇuś ca rudraś ca prasādāt sumukhā yataḥ /
parituṣṭās trayo devā durdharṣā 'pi mamopari

asmiṃs tīrthe tu sānnidhyaṃ varaṃ dadatu me 'dhunā /
devā ūcuḥ:
evaṃ bhavatu te vākyaṃ yat tvayā prārthitaṃ śubhe

pratyakṣā vaiṣṇavī māyā eraṇḍī caiva nāmataḥ /
anasūyovāca:
yadi tuṣṭās trayo devā mama bhaktiprabodhitāḥ

mama putrā bhavantv atra harirudrapitāmahāḥ /
viṣṇur uvāca:
arthadāḥ putratāṃ yānti na kadācic chrutaṃ mayā

bhadre dadāmi tān putrān devatulyaparākramān /
pitṛtulyaguṇopetān somayāji bahuśrutān

anasūyovāca:
īpsitaṃ tu pradātavyaṃ yan mayā prārthitaṃ hare /
nānyathā tac ca kartavyaṃ nivasantu mamodare

śrībhagavān uvāca:
pūrvaṃ tu bhṛgusaṃvāde garbhavāsa upārjitaḥ /
tasyāhaṃ caiva pāraṃ tu na ca paśyāmi śobhane

smaramāṇaḥ purāvṛttaṃ cintayāmi punaḥ punaḥ /
evaṃ saṃcintyamānau hi pitāmahamaheśvarau

ayonijā bhaviṣyāmastava putrāḥ suśobhane /
yonivāsaṃ ca vai devā naiva yānti varānane

ity uktvā ca tayā sārdhaṃ pratyakṣāste 'bhavaṃs tadā /
trayo devā gatāḥ pārtha narmadāyottare taṭe

prāptā varaṃ tu sā devī priyaṃ māhendraparvate /
kṣīṇadehā ca sā nārī śuṣkadehā sudāruṇā

kṛtayajñopavītā sā taponiṣṭhā śubhekṣaṇā /
śilātale niṣaṇṇā sā 'paśyat kāntā mahāvratam

hṛṣṭā tuṣṭā mahādevī tiṣṭha kānteti cābravīt /
tāṃ dṛṣṭvā sa munir dhīmān punaḥ kāntām uvāca ha

atrir uvāca:
sādhu sādhu mahāprājñe anasūye mahāvrate /
asādhyaṃ sarvanārīṇāṃ varaṃ prāptāsi durlabham

anasūyovāca:
tvatprasādān maharṣe 'haṃ varaṃ prāptā ca durlabham /
tenāhaṃ te prayacchāmi putrān ṛṣitapodhanān

evam uktvā tato devī harṣeṇa mahatā yutā /
alokayat tadā kāntaṃ tenāpi śubhadarśanā

darśanād eva saṃjātaṃ lalāṭe maṇḍalaṃ śubham /
navayojanasāhasraraśmi jālasamāvṛtam

kadambagolakākāraṃ trigaṇaṃ parimaṇḍalam /
tasya madhye tu deveśaḥ puruṣo divyarūpadhṛk

hemavarṇaḥ sa vai devaḥ sūryakoṭisamaprabhaḥ /
pūrvaputro 'nasūyāyāḥ sākṣād devaḥ pitāmahaḥ

candramā iti vikhyātaḥ somaḥ putro nṛpātmaja /
iṣṭaḥ putro varīyāṃs tu kalāṣoḍaśasaṃyutaḥ

pratipac ca dvitīyā ca tṛtīyā ca tathā nṛpa /
caturthī pañcamī ṣaṣṭhī saptamī cāṣṭamī tathā

navamī daśamī caiva tathā caikādaśī parā /
dvādaśī ca trayodaśī caturdaśī tataḥ param

tataḥ pañcadaśī devī pūrṇamāsī prakīrtitā /
amāvāsyā tu vikhyātā atha sā ṣoḍaśī kalā

caturvidhasya lokasya sūkṣmo bhūtvā varānane /
āpyāyate jagat sarvaṃ somo 'yaṃ sacarācaram

surāsurāś ca gandharvā rākṣasāḥ pannagās tathā /
piśācāś ca tathādityāḥ pitaraś ca pitāmahaḥ

sarve tam upajīvanti hutaṃ dravyaṃ tu tatsthitam /
vanaspatigate some yacchindyāc ca vanaspatim

bhuṅkte duḥkhaṃ ca vai mūḍho dahaty abdakṛtaṃ śubham /
vanaspatigate some yo bhakṣed dantadhāvanam

candramā bhakṣitas tena pitṛvaṃśas tu ghātitaḥ /
amāvāsyāṃ tu rājendra snānaṃ kuryād yathāvidhi

abdam ekaṃ viśālākṣi pitṝṇāṃ paramā gatiḥ /
hiraṇyaṃ rajataṃ vastraṃ yo dadati dvijātiṣu

sarvaṃ lakṣaguṇaṃ rājaṃl labhate nātra saṃśayaḥ /
etad guṇaviśiṣṭo 'sau somarūpaḥ prajāpatiḥ

saṃjātaḥ prathamaḥ putro 'nasūyāyās tu nandanaḥ /
dvitīyas tu mahābhāga durvāsā nāma nāmataḥ

sṛṣṭisaṃhārakartā ca svayaṃ sākṣān maheśvaraḥ /
indro 'pi śāpitas tena dvitīyena varānane

dvitīyasya tu putrasya sambhavaḥ kathito mayā /
dattātreyas tu nāmnā vai tṛtīyo madhusūdanaḥ

jagadvyāpī jagannāthaḥ svayaṃ devo janārdanaḥ /
avatīrṇo mahābhāgabrahmaśambhusamanvitaḥ

putraprāptipadaṃ tīrthaṃ narmadāyottare taṭe /
anasūyākṛtaṃ pārtha sarvapāpakṣayaṃ karam