સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 113

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે મન્મથેશ્વરમહિમાનુવર્ણનોનામ દ્વાદશાધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 113
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તતો ગચ્છેત્ તુ રાજેન્દ્ર એરણ્ડીસઙ્ગમેશ્વરમ્ ।
પ્રખ્યાતં સર્વલોકેષુ બ્રહ્મહત્યાપ્રણાશનમ્

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
કારણં નૈવ જાને ઽહં તત્સર્વં કથયસ્વ મે ।
એવમ્ ઉક્તસ્ તુ ધર્માત્મા ધર્મપુત્રેણ ધીમતા

કથયામાસ તત્સર્વમ્ ઋષિસઙ્ઘૈઃ સમાવૃતઃ ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
કથિતં ચોમયા પૂર્વં શમ્ભુના પરમેષ્ઠિના

તત્ તે ઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં ભ્રાતૃભિઃ સહ ।
મહેશ્વર ઉવાચ:
અત્રિર્ નામાહ્વયો દેવ માનસો બ્રહ્મણઃ સુતઃ

અગ્નિહોત્રરતો નિત્યં દેવતા ઽતિથિપૂજકઃ ।
સોમઃ સંસ્થાપિતો ઽત્રૈવ કૃતો વિપ્રેણ પર્વતે

અનસૂયેતિ નામ્ના વૈ તસ્ય ભાર્યા ગુણાન્વિતા ।
પતિવ્રતા પતિપ્રાણા પત્યુઃ કાર્યહિતે રતા

એવં જાતઃ સદા કાલો ન પુત્રો ન ચ પુત્રિકા ।
અપરાહ્ણે મહાબાહો સુખાસીનૌ તુ તૌ ક્વચિત્

વદતઃ સુખદુઃખાનિ દૈવદત્તાનિ યાનિ ચ ।
અત્રિર્ ઉવાચ:
સૌમ્યે શુભે પ્રિયે કાન્તે સુરૂપે પ્રિયભાષિણિ

પૂર્ણચન્દ્રનિભાકારે પ્રિયકામે નિરાલસે ।
ન ત્વયા સદૃશી લોકે ત્રૈલોક્યે સચરાચરે

પતિપુત્રપ્રિયા નારી સુહૃજ્જનહિતે રતા ।
પુત્રેણ લોકાજ્ જયતિ પુત્રેણ પરમા ગતિઃ

નાસ્તિ પુત્રસમો બન્ધુઃ પૃથિવ્યાં ચૈવ દૃશ્યતે ।
અસિપત્રવને ઘોરે પતન્તં યો ઽભિરક્ષતિ

દુર્ભિક્ષેષ્વ્ અપિ દૈન્યાદૌ વૃદ્ધકાલે ઽપિ પુત્રકઃ ।
પુત્રં વિના ચ કિં ભદ્રે જીવિતૈઃ સધનૈર્ અપિ

વ્યાધિભિઃ પરિભૂતો ઽપિ નિર્વિણ્ણો ઽપિ યદા સુતઃ ।
લોકલજ્જાનયત્રસ્તઃ પવિત્રં કર્તુમ્ અર્હતિ

એતદ્ ગુણસમાયુક્તો નિર્ગુણઃ સગુણઃ સુતઃ ।
પુત્રહીને કુતઃ સૌખ્યમ્ ઇહ લોકે પરત્ર ચ

અહશ્ ચ મધ્યરાત્રે ચ ચિન્ત્યમાનશ્ ચ સર્વદા ।
શુષ્યન્તિ મમ ગાત્રાણિ ગ્રીષ્મે કુસરિતો યથા

અનસૂયોવાચ:
યત્ ત્વયા સૂચિતં વિપ્ર તત્સર્વં શોચયામ્ય્ અહમ્ ।
તવોદ્વેગકરં કાર્યં તન્ મે દહતિ ચેતસિ

યે ચ પુત્રા ભવિષ્યન્તિ દીર્ઘાયુર્ ગુણસંયુતાઃ ।
તત્કાર્યં ચ સમીક્ષે ઽહં યેન તુષ્ટઃ પ્રજાપતિઃ

અત્રિર્ ઉવાચ:
તપસ્ તપ્તં મયા ભદ્રે જન્મપ્રભૃતિદુષ્કરમ્ ।
વ્રતોપવાસૈર્ નિયમૈઃ શાકાહારેણ સુન્દરિ

ક્ષીણં દેહં તુ પશ્યામિ અશક્તો ઽહં શુભાનને ।
સ્થાતું શોચામિ ચાત્માનં રહસ્યં કથિતં મયા

અનસૂયોવાચ:
ભર્તઃ પતિવ્રતા નારી પતિપુત્રવિવર્દ્ધિની ।
ત્રિવર્ગસાધના સા ચ સેવ્યા સા વિપુલે જને

જપસ્તપસ્તીર્થયાત્રા પુત્રેજ્યામન્ત્રસાધનમ્ ।
વદન્તિ ગુરવઃ સર્વે યથોક્તં ગુરુભાષિતમ્

અનુજ્ઞાતા ચ દુઃખે ઽહં તપસ્ તપ્સ્યામિ દુષ્કરમ્ ।
પુત્રાર્થિની બહુદિનાન્ય્ અહં યામિ સુરોત્તમમ્

અત્રિર્ ઉવાચ:
સાધુ સાધુ મહાપ્રાજ્ઞે મમ સન્તોષકારિણિ ।
અનુજ્ઞાતા મયા ભદ્રે પુત્રાર્થં તપ આચર

દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં પિતૄણામ્ અનૃણં કુરુ ।
ન ભાર્યા સદૃશો બન્ધુસ્ ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે

નહિ દેવાઃ પ્રશંસન્તિ ભાર્યયા રહિતં સુખમ્ ।
સમ્મુખે સમ્મુખા યાતિ વિલોમે ચ પરાઙ્મુખી

તેન ભાર્યા પ્રશંસન્તિ સદેવાસુરમાનુષાઃ ।
મહાવ્રતે મહાપ્રજ્ઞે સત્યરૂપે શુભે ક્ષણે

તપશ્ચરસ્વ શીઘ્રં ત્વં પુત્રાર્થં ચ મમાજ્ઞયા ।
એતદ્ વાક્યાવસાને સા સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણતા ઽબ્રવીત્

ત્વત્પ્રસાદેન વિપ્રેન્દ્ર સર્વમ્ એતદ્ અવાપ્નુયામ્ ।
હંસલીલાગતિર્ યાન્તી લોલાક્ષી વરવર્ણિની

વિષમસ્થાનસૂયા તુ પ્રાપ્તાસૌ નર્મદાં નદીમ્ ।
સોમનાથેન તત્ તુલ્યં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

યે સ્મરન્તિ દિવા રાત્રૌ યોજનાનાં શતૈર્ અપિ ।
મુચ્યન્તે સર્વપાપેભ્યો રુદ્રલોકે વસન્તિ તે

નર્મદાયાઃ સમીપે તુ દ્વે તટે દ્વે ચ યોજને ।
પ્રવિશન્તી તપસ્ તત્ર રેવાયાં વરવર્ણિની

યસ્યા દર્શનમાત્રેણ નશ્યતે પાપસંચયમ્ ।
તતઃ તસ્યોત્તરે તીરે પરે પર્ણાશના શુભા

નિયમસ્થા વિશાલાક્ષી શાકાહારેણ સુન્દરી ।
સ્તુવન્તી તુ તતો દેવાઞ્ છુભૈઃ સ્તોત્રૈશ્ ચ સંયતા

ગ્રીષ્મેષુ ચ મહાદેવી પઞ્ચાગ્નિં સાધયેત્ તતઃ ।
વર્ષાકાલે સાર્દ્રવાસાચરચ્ ચાન્દ્રાયણં વ્રતમ્

હેમન્તે ચ તતઃ પ્રાપ્તે તોયવાસાભવત્ તતઃ ।
પ્રાતઃ સ્નાનં તતઃ સાન્ધ્યં કુર્યાદ્ દેવાદિતર્પણમ્

દેવાનામ્ અર્ચનં કૃત્વા હોમં કૃત્વા યથા વિધિ ।
એવં વર્ષશતે પ્રાપ્તે વિષ્ણુરુદ્રપિતામહાઃ

સમ્પ્રાપ્તા દ્વિજરૂપેણ એરણ્ડ્યાઃ સઙ્ગમં પ્રતિ ।
સંસ્થિતા અગ્રતસ્ તસ્યા વેદમ્ અભ્યુચ્ચરન્તિ તે

અનસૂયા જપં ત્યક્ત્વા નિરીક્ષન્તી મુહુર્મુહુઃ ।
ઉત્થિતા સા વિશાલાક્ષી અર્ઘં દત્ત્વા યથાવિધિ

અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં તપઃ ।
દર્શનેન તુ વિપ્રાણાં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

પ્રદક્ષિણાં તતઃ કૃત્વા સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણતા ઽબ્રવીત્ ।
કન્દમૂલફલૈર્ દિવ્યૈર્ અદ્યાહં તર્પયામિ વઃ

વિપ્રા ઊચુઃ:
તપસા તુ વિચિત્રેણ તવ સત્યેન સુવ્રતે ।
તૃપ્તા વૈ સર્વકામૈસ્ તુ તપસ્વિન્યાશ્ ચ દર્શનાત્

અસ્માકં કૌતુકં જાતં કિમ્ અર્થં તપ્યતે ત્વયા ।
સ્વર્ગમોક્ષં તુ રક્ષાર્થં તપસ્ તપ્યસિ દુષ્કરમ્

અનસૂયોવાચ:
તપસા સિધ્યતે સ્વર્ગસ્ તપસા પરમા ગતિઃ ।
તપસા ચૈવ ભો વિપ્રાઃ સર્વકામમ્ અવાપ્નુયાત્

બ્રાહ્મણા ઊચુઃ:
તન્વી શ્યામા વિશાલાક્ષી સ્નિગ્ધાઙ્ગી રૂપસંયુતા ।
હંસલીલાગતિસ્ ત્વં હિ કિં ચાત્માનં વિશોષસિ

અનસૂયોવાચ:
યુવત્વે ચ તપઃ કાર્યં યુવત્વે પરમા ગતિ ।
યુવત્વે ચ સુતોત્પત્તિર્ વૃદ્ધત્વે સર્વમ્ અપ્રિયમ્

વિપ્રા ઊચુઃ:
સાધુ સાધુ મહાપ્રાજ્ઞે વરં પ્રાર્થય સુવ્રતે ।
યત્ ત્વયા ચાભિલષિતં તત્સર્વં પ્રદદામ્ય્ અહમ્

અહં વિષ્ણુર્ અહં રુદ્રો હ્ય્ અહં સાક્ષાત્ પિતામહઃ ।
ગૂઢરૂપધરા લોકે સ્વચિહ્નૈર્ ઉપલક્ષિતાઃ

તસ્યા વાક્યાવસાને તુ સ્વરૂપં દર્શયન્તિ તે ।
સ્વૈઃ સ્વૈ રૂપૈઃ સ્થિતા દેવાઃ સૂર્યકોટિસમપ્રભાઃ

ચતુર્ભુજો વાસુદેવઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
અતસીપુષ્પવર્ણસ્ તુ પીતવાસા જનાર્દનઃ

ગરુત્માન્ વાહનં યસ્ય શ્રિયા ચ સહિતો હરિઃ ।
પ્રસન્નવદનઃ શ્રીમાઞ્ છિવરૂપો વ્યવસ્થિતઃ

સિતવાસા મહાભાગશ્ ચતુર્વદનસંયુતઃ ।
હંસોપરિસમારૂઢો હ્ય્ અક્ષમાલાકરો ઽનઘ

આગતો નર્મદાતીરે બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
વૃષભં તુ સમારૂઢો દશબાહુસમન્વિતઃ

ભસ્મોદ્ધૂલિતગાત્રસ્ તુ પઞ્ચવક્ત્રસ્ત્રિલોચનઃ ।
જટામુકુટસંયુક્તશ્ ચન્દ્રાર્ધકૃતશેખરઃ

એતદ્રૂપધરો દેવઃ સર્વવ્યાપી મહેશ્વરઃ ।
અનસૂયા તુ તત્રૈવ દેવાનાં દર્શનાત્ પરમ્

વેપમાના રહસ્યે તુ તાન્ પશ્યન્તી મુહુર્ મુહુઃ ।
અહં બ્રહ્મા હ્ય્ અહં વિષ્ણુર્ અહં રુદ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

આનન્દિતા તુ સા દેવી દૃષ્ટ્વૈતાન્ મહાવ્રત ।
અનસૂયોવાચ:
કિં વ્યાપારાશ્ ચ કે યૂયં વિષ્ણુરુદ્રપિતામહાઃ

તદ્ અહં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામીમં પ્રશ્નં કથયન્તુ તે ।
બ્રહ્મોવાચ:
પ્રાવૃટ્કાલો હ્ય્ અહં પ્રોક્ત આપશ્ ચૈવ પ્રકીર્તિતઃ

મેઘરૂપો હ્ય્ અહં પ્રોક્તો વર્ષામિ વસુધાતલે ।
અહં સર્વાણિ ભૂતાનિ પ્રાક્સન્ધ્યા હ્યુદિતે રવૌ

એતસ્માત્ કારણાદ્ ભાવરહસ્યં કથિતં મયા ।
વિષ્ણુર્ ઉવાચ:
હેમન્તત્વાચ્ ચ વિહિતં વિષ્ણુરૂપં ચરાચરમ્

પાલનીયં જગત્ સર્વં વિષ્ણોર્ માહાત્મ્યમ્ ઉત્તમમ્ ।
રુદ્ર ઉવાચ:
ગ્રીષ્મકાલો હ્ય્ અહં પ્રોક્તઃ સર્વભૂતક્ષયંકરઃ

શોષયામિ જગત્સર્વં રુદ્રરૂપસ્ તપસ્વિનિ ।
એવં બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ ચ રુદ્રશ્ ચૈવ મહીપતે

તિસ્રઃ સન્ધ્યાસ્ ત્રયો દેવાસ્ ત્રયઃ કાલાસ્ ત્રયો ઽગ્નયઃ ।
તથા બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ ચ રુદ્રશ્ ચૈકત્વમ્ આગતાઃ

વરં દદામિ તે ભદ્રે યત્ તે મનસિ વર્તતે ।
અનસૂયોવાચ:
વન્ધ્યા લોકૈર્ અહં લોકે ખ્યાપ્યમાના ચ સર્વદા

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ ચ રુદ્રશ્ ચ પ્રસાદાત્ સુમુખા યતઃ ।
પરિતુષ્ટાસ્ ત્રયો દેવા દુર્ધર્ષા ઽપિ મમોપરિ

અસ્મિંસ્ તીર્થે તુ સાન્નિધ્યં વરં દદતુ મે ઽધુના ।
દેવા ઊચુઃ:
એવં ભવતુ તે વાક્યં યત્ ત્વયા પ્રાર્થિતં શુભે

પ્રત્યક્ષા વૈષ્ણવી માયા એરણ્ડી ચૈવ નામતઃ ।
અનસૂયોવાચ:
યદિ તુષ્ટાસ્ ત્રયો દેવા મમ ભક્તિપ્રબોધિતાઃ

મમ પુત્રા ભવન્ત્વ્ અત્ર હરિરુદ્રપિતામહાઃ ।
વિષ્ણુર્ ઉવાચ:
અર્થદાઃ પુત્રતાં યાન્તિ ન કદાચિચ્ છ્રુતં મયા

ભદ્રે દદામિ તાન્ પુત્રાન્ દેવતુલ્યપરાક્રમાન્ ।
પિતૃતુલ્યગુણોપેતાન્ સોમયાજિ બહુશ્રુતાન્

અનસૂયોવાચ:
ઈપ્સિતં તુ પ્રદાતવ્યં યન્ મયા પ્રાર્થિતં હરે ।
નાન્યથા તચ્ ચ કર્તવ્યં નિવસન્તુ મમોદરે

શ્રીભગવાન્ ઉવાચ:
પૂર્વં તુ ભૃગુસંવાદે ગર્ભવાસ ઉપાર્જિતઃ ।
તસ્યાહં ચૈવ પારં તુ ન ચ પશ્યામિ શોભને

સ્મરમાણઃ પુરાવૃત્તં ચિન્તયામિ પુનઃ પુનઃ ।
એવં સંચિન્ત્યમાનૌ હિ પિતામહમહેશ્વરૌ

અયોનિજા ભવિષ્યામસ્તવ પુત્રાઃ સુશોભને ।
યોનિવાસં ચ વૈ દેવા નૈવ યાન્તિ વરાનને

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચ તયા સાર્ધં પ્રત્યક્ષાસ્તે ઽભવંસ્ તદા ।
ત્રયો દેવા ગતાઃ પાર્થ નર્મદાયોત્તરે તટે

પ્રાપ્તા વરં તુ સા દેવી પ્રિયં માહેન્દ્રપર્વતે ।
ક્ષીણદેહા ચ સા નારી શુષ્કદેહા સુદારુણા

કૃતયજ્ઞોપવીતા સા તપોનિષ્ઠા શુભેક્ષણા ।
શિલાતલે નિષણ્ણા સા ઽપશ્યત્ કાન્તા મહાવ્રતમ્

હૃષ્ટા તુષ્ટા મહાદેવી તિષ્ઠ કાન્તેતિ ચાબ્રવીત્ ।
તાં દૃષ્ટ્વા સ મુનિર્ ધીમાન્ પુનઃ કાન્તામ્ ઉવાચ હ

અત્રિર્ ઉવાચ:
સાધુ સાધુ મહાપ્રાજ્ઞે અનસૂયે મહાવ્રતે ।
અસાધ્યં સર્વનારીણાં વરં પ્રાપ્તાસિ દુર્લભમ્

અનસૂયોવાચ:
ત્વત્પ્રસાદાન્ મહર્ષે ઽહં વરં પ્રાપ્તા ચ દુર્લભમ્ ।
તેનાહં તે પ્રયચ્છામિ પુત્રાન્ ઋષિતપોધનાન્

એવમ્ ઉક્ત્વા તતો દેવી હર્ષેણ મહતા યુતા ।
અલોકયત્ તદા કાન્તં તેનાપિ શુભદર્શના

દર્શનાદ્ એવ સંજાતં લલાટે મણ્ડલં શુભમ્ ।
નવયોજનસાહસ્રરશ્મિ જાલસમાવૃતમ્

કદમ્બગોલકાકારં ત્રિગણં પરિમણ્ડલમ્ ।
તસ્ય મધ્યે તુ દેવેશઃ પુરુષો દિવ્યરૂપધૃક્

હેમવર્ણઃ સ વૈ દેવઃ સૂર્યકોટિસમપ્રભઃ ।
પૂર્વપુત્રો ઽનસૂયાયાઃ સાક્ષાદ્ દેવઃ પિતામહઃ

ચન્દ્રમા ઇતિ વિખ્યાતઃ સોમઃ પુત્રો નૃપાત્મજ ।
ઇષ્ટઃ પુત્રો વરીયાંસ્ તુ કલાષોડશસંયુતઃ

પ્રતિપચ્ ચ દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ તથા નૃપ ।
ચતુર્થી પઞ્ચમી ષષ્ઠી સપ્તમી ચાષ્ટમી તથા

નવમી દશમી ચૈવ તથા ચૈકાદશી પરા ।
દ્વાદશી ચ ત્રયોદશી ચતુર્દશી તતઃ પરમ્

તતઃ પઞ્ચદશી દેવી પૂર્ણમાસી પ્રકીર્તિતા ।
અમાવાસ્યા તુ વિખ્યાતા અથ સા ષોડશી કલા

ચતુર્વિધસ્ય લોકસ્ય સૂક્ષ્મો ભૂત્વા વરાનને ।
આપ્યાયતે જગત્ સર્વં સોમો ઽયં સચરાચરમ્

સુરાસુરાશ્ ચ ગન્ધર્વા રાક્ષસાઃ પન્નગાસ્ તથા ।
પિશાચાશ્ ચ તથાદિત્યાઃ પિતરશ્ ચ પિતામહઃ

સર્વે તમ્ ઉપજીવન્તિ હુતં દ્રવ્યં તુ તત્સ્થિતમ્ ।
વનસ્પતિગતે સોમે યચ્છિન્દ્યાચ્ ચ વનસ્પતિમ્

ભુઙ્ક્તે દુઃખં ચ વૈ મૂઢો દહત્ય્ અબ્દકૃતં શુભમ્ ।
વનસ્પતિગતે સોમે યો ભક્ષેદ્ દન્તધાવનમ્

ચન્દ્રમા ભક્ષિતસ્ તેન પિતૃવંશસ્ તુ ઘાતિતઃ ।
અમાવાસ્યાં તુ રાજેન્દ્ર સ્નાનં કુર્યાદ્ યથાવિધિ

અબ્દમ્ એકં વિશાલાક્ષિ પિતૄણાં પરમા ગતિઃ ।
હિરણ્યં રજતં વસ્ત્રં યો દદતિ દ્વિજાતિષુ

સર્વં લક્ષગુણં રાજંલ્ લભતે નાત્ર સંશયઃ ।
એતદ્ ગુણવિશિષ્ટો ઽસૌ સોમરૂપઃ પ્રજાપતિઃ

સંજાતઃ પ્રથમઃ પુત્રો ઽનસૂયાયાસ્ તુ નન્દનઃ ।
દ્વિતીયસ્ તુ મહાભાગ દુર્વાસા નામ નામતઃ

સૃષ્ટિસંહારકર્તા ચ સ્વયં સાક્ષાન્ મહેશ્વરઃ ।
ઇન્દ્રો ઽપિ શાપિતસ્ તેન દ્વિતીયેન વરાનને

દ્વિતીયસ્ય તુ પુત્રસ્ય સમ્ભવઃ કથિતો મયા ।
દત્તાત્રેયસ્ તુ નામ્ના વૈ તૃતીયો મધુસૂદનઃ

જગદ્વ્યાપી જગન્નાથઃ સ્વયં દેવો જનાર્દનઃ ।
અવતીર્ણો મહાભાગબ્રહ્મશમ્ભુસમન્વિતઃ

પુત્રપ્રાપ્તિપદં તીર્થં નર્મદાયોત્તરે તટે ।
અનસૂયાકૃતં પાર્થ સર્વપાપક્ષયં કરમ્