Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 106

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe kapileśvaramahimānuvarṇano nāma pañcādhikaśatamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 106
mārkaṇḍeya uvāca:
tato gacchet tu rājendra pūtakeśvaram uttamam /
narmadādakṣiṇe kūle sarvapāpakṣayaṃkaram

susthāpitaḥ śivas tatra lokānāṃ hitakāmyayā /
yas tatra manujaḥ śambhuṃ pūjayet pāṇḍunandana

sarvān kāmān avāpnoti na sa yāti yamālayam /
kṛṣṇāṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ sarvakāmā narādhipa

ye 'rcayanti mahākālaṃ na te yānti yamālayam

jalaśāyīti nāmnā vai vikhyātaṃ vasudhātale /
dānavānāṃ vadhaṃ kṛtvā suptas tatra janārdanaḥ

cakraṃ ca kṣālitaṃ tatra devadevena śauriṇā /
sudarśanaṃ ca niṣpāpaṃ revātoyaprabhāvataḥ

yudhiṣṭhira uvāca:
cakratīrthaṃ samācakṣva ṛṣisaṅghair niṣevitam /
viṣṇoḥ prabhāvamatulaṃ revāyāś caiva yatphalam

mārkaṇḍeya uvāca:
sādhu sādhu mahābhāga viṣṇunā ca yudhiṣṭhira /
gṛhyād guhyataraṃ tīrthaṃ nirmitaṃ cakriṇā svayam

tat te 'haṃ sampravakṣyāmi kathāṃ pāpapraṇāśinīm /
āsīt purā mahādaityo nalamegha iti śrutaḥ

tena devā jitāḥ sarve hṛtarājyā narādhipa /
nalameghabhayāt pārtha viṣṇurudrāḥ savāsavāḥ

yamaskandajaleśāgnivāyavo vai dhaneśvaraḥ /
vasuvākpatisiddhāś ca pracetāś ca pitāmahaḥ

gatā devāḥ paraṃ lokaṃ viṣṇurudranamaskṛtam /
stuvanti vividhaiḥ stotrair vāgīśapramukhā surāḥ

namaḥ śivamūrtaye tubhyaṃ prāk sṛṣṭeḥ kevalātmane /
guṇatrayavibhāgāya paścād bhedam upeyuṣe

indrādipramukhān devān vivarṇānavanīpate /
prasādābhimukho devaḥ pratyuvāca divaukasaḥ

svāgataṃ surasaṅghāś ca kāntir naṣṭā purātanī /
himapluṣṭaprabhāṇīva jyotiṣāṃ ca mukhāni vai

prasabhādarciṣām etad anudgīrṇaṃ surāyudham /
vṛtrasya hantuḥ kuliśaṃ kuṇṭhitaśrīva lakṣate

kiṃcāyamaridurvāraḥ pāṇau pāśaḥ pracetasaḥ /
mantropahṛtavīryasya phaṇino dainyam āgataḥ

kuberasya manaḥ śalyaṃ śaṃsatīva parābhavam /
apaviddhāṅgado bāhurbhagnaśākha iva drumaḥ

yamo 'pi vyalikhad bhūmiṃ daṇḍenāpi hatatviṣā /
kuru tasmai namo dehanirviṇṇo yāti lāghavam

amī ca dvādaśādityāḥ pratāpakṣayaśītalāḥ /
citranyastā iva gatāḥ prakāmālokanīyatām

mayi sṛṣṭiś ca lokānāṃ rakṣā yuṣmāsv avasthitā /
tato mandānilodbhūtakamalākaraśobhinā

gurunetrasahasreṇa prerayāmāsa vṛtrahā /
sadvinetro harastryakṣaḥ sahasranayanādhikau

vācaspatir uvācedaṃ prāñjalirhaṃsavāhanam /
yuṣmad vaṃśodbhavas tāta nalamegho mahābalaḥ

tena devagaṇāḥ sarve nirastā dānavena ca /
nalamegho na vadhyo 'taś calitena mayā suraiḥ

vinā mādhavadevena sādhyo bhavati naiva hi /
śaṅkhapadmagadāpāṇe jaya cakradhara prabho

iti devastutiṃ śrutvā prabuddho jalaśāyikaḥ /
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ meghagambhīrayā girā

kimarthaṃ bodhito brahman samastaiś ca surāsuraiḥ /
brahmovāca:
nalameghabhayeneha samprāptās tava mandiram

na vadhyaḥ kasyacit pāpo nalamegho janārdana /
tava hastena duṣṭātmā mṛtyuṃ prāpsyati nānyathā

janārdana uvāca:
svasthānaṃ yāntu gīrvāṇā vadhiṣyāmi mahābalam /
sthānaṃ śaṃsantu me devā vasate yatra durmatiḥ

devā ūcuḥ:
himālayaguhāṃ kṛṣṇa vasate dānaveśvaraḥ /
caturviṃśatsahasrais tu kanyābhis tu samāvṛtaḥ

turaṅgaiḥ syandanaiś caiva saṃkhyā teṣāṃ na vidyate /
bhavanāni vicitrāṇi asaṃkhyāni bahūny api

dviradāḥ parvatākārā hayāś ca dviradopamāḥ /
mahābalo 'vasat tatra gīrvāṇabhayadāyakaḥ

śrutvā devo vacas teṣāṃ devānāmāturātmanām /
garuḍaṃ cintayāmāsa śatrusaṅghavidāraṇam

cakraṃ kareṇa saṃgṛhya gadāṃ śaṅkhaṃ tataḥ prabhuḥ /
śārṅgaṃ ca muśalaṃ sīraṃ gṛhītvā hi janārdanaḥ

ārūḍhaḥ pakṣirājaṃ tu vadhārthaṃ dānavasya ca /
dānavasya gṛhe pārtha utpātā ghoradarśanāḥ

gomāyurgṛhamadhye tu kapoto gṛham āviśat /
vinā vātena tasyaiva dhvajadaṇḍaṃ papāta ha

sarpamūṣakayor buddhaṃ tathā keśarināgayoḥ /
unmārgāḥ saritas tatra vahante cakramāśritāḥ

akāle tarupuṣpāṇi dṛśyante tatra parvate /
tataḥ prāpto jagannātho himavantaṃ nageśvaram

pāñcajanyaṃ ca kṛṣṇena pūritaṃ purasannidhau /
pāñcajanyasya śabdena ārūḍho dānaveśvaraḥ

nalamegha uvāca:
ko 'yaṃ mṛtyuvaśaṃ prāptas tv ajñānena samāvṛtaḥ /
dhundhumāra vraja śīghraṃ svasainyaparivāritaḥ

balādānaya taṃ baddhvā mamāgre balaśālinam /
dhundhumāra uvāca:
ānayāmi na sandehaḥ surapakṣāṃś ca sāmpratam

syandanaiśca samāyukto gajavājibhaṭaiḥ saha /
dṛṣṭas tāto jagad yoniḥ suparṇastho mahābalaḥ

gṛhyatāṃ gṛhyatām eṣa ity uktās te ca kiṅkarāḥ /
caturdikṣu ca vartante kiṅkarāḥ keśavasya ca

suparṇenāgnibāṇena hanyante śalabhā iva /
dhundhumāro 'pi kṛṣṇena śaraghātena tāḍitaḥ

hato vakṣasthalopānte patitaḥ syandanopari /
hāhākāraṃ tataḥ sarve dānavāś cakrurudyatāḥ

nalameghas tataḥ kruddho rathārūḍho vinirgataḥ /
dadarśa keśavaṃ pārtha śaṅkhacakragadādharam

nalamegha uvāca:
hanyatāṃ dānavāḥ kṛṣṇo nihato yena dānavaḥ /
hatvā ca me camūmukhyamadhunā ca kva yāsyati

ityuktvā dānavaḥ pārtha dharṣayāmāsa sāyakaiḥ /
dānavasya śarāṃs tatra chedayāmāsa keśavaḥ

garutmān bhakṣayāmāsa tatsainyam atibhīṣaṇam /
kṛṣṇena dviguṇās tatra preṣitā hi śilīmukhāḥ

dviguṇād dviguṇīkṛtya preṣayāmāsa dānavaḥ /
te 'pi cāṣṭaguṇāḥ kṛṣṇaṃ chādayāmāsurojasā

tataḥ kruddhena devena āgneyaṃ preṣitaṃ tadā /
vāruṇaṃ prativāyavyaṃ nalamegho vyasarjayat

nārasiṃhaṃ nṛsiṃho 'yaṃ preṣayāmāsa pāṇḍava /
nārasiṃhaṃ tato dṛṣṭvā nalamegho mahābalaḥ

uttīrṇaḥ syandanāc chīghraṃ khaḍgaṃ gṛhya kareṇa tu /
preṣayāmāsa kṛṣṇāya taṃ hantuṃ balavattaraḥ

kruddho 'tha dānavaḥ pārtha āgataḥ keśavaṃ prati /
khaḍgena ghātayāmāsa gadāpāṇiṃ janārdanam

maṇḍalāgraṃ tato gṛhya keśavo hṛṣṭamānasaḥ /
hato vakṣasthale daityo nalamegho mahābalaḥ

janārdanaṃ tadā daityo nārācena jaghāna ha /
janārdanas tataḥ kruddho nalameghaṃ mṛdhe nṛpa

amoghaṃ cakram ādāya śiras tasya nyapātayat /
patatā śirasā tasya vasudhā ca prakampitā

samudrāḥ kṣubhitāḥ pārtha bhayād unmārgagāminaḥ /
puṣpavaṣṭiṃ tato devā vavṛṣuḥ keśavopari

avadhyaḥ surasaṅghānāṃ sa hataḥ keśavena tu /
svasthānaś ca gato devo nalameghe nipātite

janārdano 'pi kaunteya narmadātaṭam āśritaḥ /
lakṣmīsamanvitaḥ kṛṣṇo vilīno narmadātaṭe

cakraṃ vimocitaṃ pāpakṣālanāya malānvitam /
patitaṃ narmadātoye jalaśāyi samanvitam

nirdhūtakalmaṣaṃ jātaṃ narmadāyāḥ prabhāvataḥ /
nalameghavadhotpannaṃ yatpāpaṃ manujādhipa

tatsarvaṃ kṣālitaṃ śīghraṃ revāyāmbhasi bhārata /
tadā prabhṛti loke 'smin jalaśāyī mahītale

cakratīrthaṃ vadanty anye anekāghaughanāśanam

tat tīrthasya prabhāvaṃ vai śṛṇuṣvaikamanā nṛpa /
nāgānāṃ ca yathānanto gīrvāṇānāṃ janārdana

māsānāṃ mārgaśīrṣo 'pi nadīpuṇyā hi narmadā /
māsi mārge site pakṣe ekādaśyāṃ śubhe dine

gatvā ye manujās tatra kāmakrodhavivarjitāḥ /
snāpayanti śriyaḥ kāntaṃ nāgaparyaṅkaśāyinam

rājendra parayā bhaktyā kṣaudrasāgarasarpiṣā /
guḍena toyamiśreṇa jagad yoniṃ janārdanam

snāpyamānāś ca paśyanti ye lokāgatapātakāḥ /
te yānti paramaṃ lokaṃ surāsuranamaskṛtam

ghṛtena bodhayed dīpam athavā tailamiśritam /
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā devaḥ syān nātra saṃśayaḥ

kathāṃ ca vaiṣṇavīṃ bhaktyā ye śṛṇvanti narottamāḥ /
brahmahatyādipāpebhyo mucyante nātra saṃśayaḥ

ye kurvanti pradakṣiṇaṃ jalaśāyi jagadgurum /
pradakṣiṇīkṛtaṃ tena jambūdvīpaṃ nareśvara

tataḥ prabhāte vimale pitṝn saṃtarpya yatnataḥ /
śrāddhaṃ vai brāhmaṇais tatra pūjyaiḥ pāṇḍavasattama

svadāranirataiḥ śāntaiḥ paradāravivarjitaiḥ /
vedābhyasanaśīlaiś ca svakarmanirataiḥ śubhaiḥ

nityaṃ sajjanaśīlaiś ca trisandhyāparipālakaiḥ /
tādṛśaiḥ kārayec chrāddham iccheyuḥ śreya ātmanām

te dhanyā mānuṣe loke puṇyāś caivātra mānuṣāḥ /
ye vasanti sadā kālaṃ pade brahmāśraye hrade

jalaśāyinaṃ ca paśyanti pratyakṣaṃ suranāyakam /
pakṣopavāsaṃ ye kecid vrataṃ cāndrāyaṇaṃ śubham

māsopavāsam ugraṃ ca tathānyat paramaṃ vratam /
tatra tīrthe tu yaḥ pārtha kuryāt svargam avāpnuyāt

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tiladhenos tu yatphalam /
tathā yasmin yathā deyaṃ dānaṃ tasya śrutaṃ phalam

etat kathāntare puṇye munīndraiḥ pāpanāśanam /
śrutaṃ hi naimiṣāraṇye nāradādyair anekadhā

idam ākhyānam āyuṣyaṃ puṇyaṃ kīrtivivardhanam /
viprāṇāṃ śrāvayed yas tu sarvaṃ tat phalam āpnuyāt

bahūnāṃ na pradeyāni gogṛhaṃ śayanaṃ kila /
vibhaktadakṣiṇā hy eṣā dātāraṃ nopatiṣṭhati

ekasmai sā pradātavyā bahūnāṃ na yudhiṣṭhira /
sā ca vikrayamāpannā dahed āsaptamaṃ kulam

tilāḥ śvetās tathā kṛṣṇās tilāḥ proktāś ca varṇataḥ /
tilānāṃ ca pramāṇāni dhenor vatsasya kārayet

dātavyā vatsakenātha bahūnāṃ kāmināṃ na tu /
yasmin deśe ca yan mānaṃ tilānāṃ ca vicārataḥ

tena mānena sā kāryā akṣayaṃ phalam icchatā /
arcanīyā prayatnena gandhapuṣpākṣatair vibho

nāsāyāṃ sarvagandhāś ca jihvāyāṃ ṣaḍ rasā dhṛtāḥ /
muktāphalāni vā dantajaṅghāpuccheṣu yojayet

kukṣau kārpāsakaṃ deyaṃ nābhyāṃ padmaṃ sakāñcanam /
oṣṭhe madhughṛtaṃ dadyāt kuryāt sarpiś ca romake

kambale kambalaṃ dadyāl lalāṭe tāmrabhājanam /
skandhe tu śakalā deyā lohadaṇḍaṃ ca saṅkaṭe

guḍaṃ caiva gude dadyāc chroṇyāṃ madhughṛte tathā /
yavase pāyasaṃ dadyād ghṛtakṣaudrasamanvitam

svarṇaśṛṅgī raupyakhurī muktālāṅgulabhūṣaṇā /
vastraṃ sadannaṃ dātavyaṃ kāṃsyapātrasudohanā

yat tu bālakṛtaṃ pāpaṃ yad vā kṛtam ajānatā /
vācā kṛtaṃ karmakṛtaṃ manasā yac ca cintitam

jalamātre ṣṭhīvane ca muśale vā vilaṅghite /
vṛṣalīgamane caiva gurudāraniṣevaṇe

kanyāyāṃ gamane caiva suvrarṇasteya eva ca /
surāpānaṃ ca yac cāpi tiladhenuḥ punāti hi

ahorātropavāsena vidhivat sā mayoditā /
yāsau yamapure caiva nadī vaitaraṇī smṛtā

bālukāyāḥ sthale caiva pacyate yatra duṣkṛtī /
avīcinarakopetau yau vai yugalaparvatau

yatra lohamukhāḥ kākā yatra sthānaṃ bhayānakam /
asipatravanaṃ yatra taptaṃ ca bālukam

tatsukhena vyatikramya dharmarājā 'śramaṃ vrajet /
dharmarājas tu taṃ dṛṣṭvā sūnṛtaṃ vākyam abravīt

vitānaṃ vitataṃ yogyaṃ maṇiralavibhūṣitam /
atrāgaccha nṛpaśreṣṭha gaccha tvaṃ paramāṃ gatim

mā ca pāparate dānaṃ na tad dānaṃ paraṃ hitam /
mā vikāle virūpe ca na vyaṅge tu tathaiva ca

avedaviduṣe caiva brāhmaṇe madaviklave /
mitraghne ca kṛtaghne ca vratahīne tathaiva ca

vedāntagāya dātavyā tasya tat tvaṃ vijānate /
vedāntage tu sā deyā śrotriye 'bhūtabālakā

sarvāṅgarucire deyā pavitre ca priyaṃvade /
paurṇamāsyām amāvāsyāṃ kārtikyāṃ cāpi bhārata

vaiśākhyāṃ mārgaśīrṣe ca grahaṇe candrasūryayoḥ /
ayane viṣuve caiva vyatīpāte ca sarvathā

ṣaḍaśītimukhe caiva gajachāyāsu sarvadā /
eṣa te kathitaḥ kalpastiladhenor mayānagha

bhittvā ca bhāskaraṃ lokaṃ harilokaṃ vrajanti te /
etat te sarvamākhyātaṃ cakratīrthaphalaṃ nṛpa

śravaṇāt kīrtanād vā 'pi gosahasraphalaṃ labhet