સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 106

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે કપિલેશ્વરમહિમાનુવર્ણનો નામ પઞ્ચાધિકશતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 106
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તતો ગચ્છેત્ તુ રાજેન્દ્ર પૂતકેશ્વરમ્ ઉત્તમમ્ ।
નર્મદાદક્ષિણે કૂલે સર્વપાપક્ષયંકરમ્

સુસ્થાપિતઃ શિવસ્ તત્ર લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
યસ્ તત્ર મનુજઃ શમ્ભું પૂજયેત્ પાણ્ડુનન્દન

સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નોતિ ન સ યાતિ યમાલયમ્ ।
કૃષ્ણાષ્ટમ્યાં ચતુર્દશ્યાં સર્વકામા નરાધિપ

યે ઽર્ચયન્તિ મહાકાલં ન તે યાન્તિ યમાલયમ્

જલશાયીતિ નામ્ના વૈ વિખ્યાતં વસુધાતલે ।
દાનવાનાં વધં કૃત્વા સુપ્તસ્ તત્ર જનાર્દનઃ

ચક્રં ચ ક્ષાલિતં તત્ર દેવદેવેન શૌરિણા ।
સુદર્શનં ચ નિષ્પાપં રેવાતોયપ્રભાવતઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
ચક્રતીર્થં સમાચક્ષ્વ ઋષિસઙ્ઘૈર્ નિષેવિતમ્ ।
વિષ્ણોઃ પ્રભાવમતુલં રેવાયાશ્ ચૈવ યત્ફલમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સાધુ સાધુ મહાભાગ વિષ્ણુના ચ યુધિષ્ઠિર ।
ગૃહ્યાદ્ ગુહ્યતરં તીર્થં નિર્મિતં ચક્રિણા સ્વયમ્

તત્ તે ઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ।
આસીત્ પુરા મહાદૈત્યો નલમેઘ ઇતિ શ્રુતઃ

તેન દેવા જિતાઃ સર્વે હૃતરાજ્યા નરાધિપ ।
નલમેઘભયાત્ પાર્થ વિષ્ણુરુદ્રાઃ સવાસવાઃ

યમસ્કન્દજલેશાગ્નિવાયવો વૈ ધનેશ્વરઃ ।
વસુવાક્પતિસિદ્ધાશ્ ચ પ્રચેતાશ્ ચ પિતામહઃ

ગતા દેવાઃ પરં લોકં વિષ્ણુરુદ્રનમસ્કૃતમ્ ।
સ્તુવન્તિ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્ વાગીશપ્રમુખા સુરાઃ

નમઃ શિવમૂર્તયે તુભ્યં પ્રાક્ સૃષ્ટેઃ કેવલાત્મને ।
ગુણત્રયવિભાગાય પશ્ચાદ્ ભેદમ્ ઉપેયુષે

ઇન્દ્રાદિપ્રમુખાન્ દેવાન્ વિવર્ણાનવનીપતે ।
પ્રસાદાભિમુખો દેવઃ પ્રત્યુવાચ દિવૌકસઃ

સ્વાગતં સુરસઙ્ઘાશ્ ચ કાન્તિર્ નષ્ટા પુરાતની ।
હિમપ્લુષ્ટપ્રભાણીવ જ્યોતિષાં ચ મુખાનિ વૈ

પ્રસભાદર્ચિષામ્ એતદ્ અનુદ્ગીર્ણં સુરાયુધમ્ ।
વૃત્રસ્ય હન્તુઃ કુલિશં કુણ્ઠિતશ્રીવ લક્ષતે

કિંચાયમરિદુર્વારઃ પાણૌ પાશઃ પ્રચેતસઃ ।
મન્ત્રોપહૃતવીર્યસ્ય ફણિનો દૈન્યમ્ આગતઃ

કુબેરસ્ય મનઃ શલ્યં શંસતીવ પરાભવમ્ ।
અપવિદ્ધાઙ્ગદો બાહુર્ભગ્નશાખ ઇવ દ્રુમઃ

યમો ઽપિ વ્યલિખદ્ ભૂમિં દણ્ડેનાપિ હતત્વિષા ।
કુરુ તસ્મૈ નમો દેહનિર્વિણ્ણો યાતિ લાઘવમ્

અમી ચ દ્વાદશાદિત્યાઃ પ્રતાપક્ષયશીતલાઃ ।
ચિત્રન્યસ્તા ઇવ ગતાઃ પ્રકામાલોકનીયતામ્

મયિ સૃષ્ટિશ્ ચ લોકાનાં રક્ષા યુષ્માસ્વ્ અવસ્થિતા ।
તતો મન્દાનિલોદ્ભૂતકમલાકરશોભિના

ગુરુનેત્રસહસ્રેણ પ્રેરયામાસ વૃત્રહા ।
સદ્વિનેત્રો હરસ્ત્ર્યક્ષઃ સહસ્રનયનાધિકૌ

વાચસ્પતિર્ ઉવાચેદં પ્રાઞ્જલિર્હંસવાહનમ્ ।
યુષ્મદ્ વંશોદ્ભવસ્ તાત નલમેઘો મહાબલઃ

તેન દેવગણાઃ સર્વે નિરસ્તા દાનવેન ચ ।
નલમેઘો ન વધ્યો ઽતશ્ ચલિતેન મયા સુરૈઃ

વિના માધવદેવેન સાધ્યો ભવતિ નૈવ હિ ।
શઙ્ખપદ્મગદાપાણે જય ચક્રધર પ્રભો

ઇતિ દેવસ્તુતિં શ્રુત્વા પ્રબુદ્ધો જલશાયિકઃ ।
ઉવાચ મધુરાં વાણીં મેઘગમ્ભીરયા ગિરા

કિમર્થં બોધિતો બ્રહ્મન્ સમસ્તૈશ્ ચ સુરાસુરૈઃ ।
બ્રહ્મોવાચ:
નલમેઘભયેનેહ સમ્પ્રાપ્તાસ્ તવ મન્દિરમ્

ન વધ્યઃ કસ્યચિત્ પાપો નલમેઘો જનાર્દન ।
તવ હસ્તેન દુષ્ટાત્મા મૃત્યું પ્રાપ્સ્યતિ નાન્યથા

જનાર્દન ઉવાચ:
સ્વસ્થાનં યાન્તુ ગીર્વાણા વધિષ્યામિ મહાબલમ્ ।
સ્થાનં શંસન્તુ મે દેવા વસતે યત્ર દુર્મતિઃ

દેવા ઊચુઃ:
હિમાલયગુહાં કૃષ્ણ વસતે દાનવેશ્વરઃ ।
ચતુર્વિંશત્સહસ્રૈસ્ તુ કન્યાભિસ્ તુ સમાવૃતઃ

તુરઙ્ગૈઃ સ્યન્દનૈશ્ ચૈવ સંખ્યા તેષાં ન વિદ્યતે ।
ભવનાનિ વિચિત્રાણિ અસંખ્યાનિ બહૂન્ય્ અપિ

દ્વિરદાઃ પર્વતાકારા હયાશ્ ચ દ્વિરદોપમાઃ ।
મહાબલો ઽવસત્ તત્ર ગીર્વાણભયદાયકઃ

શ્રુત્વા દેવો વચસ્ તેષાં દેવાનામાતુરાત્મનામ્ ।
ગરુડં ચિન્તયામાસ શત્રુસઙ્ઘવિદારણમ્

ચક્રં કરેણ સંગૃહ્ય ગદાં શઙ્ખં તતઃ પ્રભુઃ ।
શાર્ઙ્ગં ચ મુશલં સીરં ગૃહીત્વા હિ જનાર્દનઃ

આરૂઢઃ પક્ષિરાજં તુ વધાર્થં દાનવસ્ય ચ ।
દાનવસ્ય ગૃહે પાર્થ ઉત્પાતા ઘોરદર્શનાઃ

ગોમાયુર્ગૃહમધ્યે તુ કપોતો ગૃહમ્ આવિશત્ ।
વિના વાતેન તસ્યૈવ ધ્વજદણ્ડં પપાત હ

સર્પમૂષકયોર્ બુદ્ધં તથા કેશરિનાગયોઃ ।
ઉન્માર્ગાઃ સરિતસ્ તત્ર વહન્તે ચક્રમાશ્રિતાઃ

અકાલે તરુપુષ્પાણિ દૃશ્યન્તે તત્ર પર્વતે ।
તતઃ પ્રાપ્તો જગન્નાથો હિમવન્તં નગેશ્વરમ્

પાઞ્ચજન્યં ચ કૃષ્ણેન પૂરિતં પુરસન્નિધૌ ।
પાઞ્ચજન્યસ્ય શબ્દેન આરૂઢો દાનવેશ્વરઃ

નલમેઘ ઉવાચ:
કો ઽયં મૃત્યુવશં પ્રાપ્તસ્ ત્વ્ અજ્ઞાનેન સમાવૃતઃ ।
ધુન્ધુમાર વ્રજ શીઘ્રં સ્વસૈન્યપરિવારિતઃ

બલાદાનય તં બદ્ધ્વા મમાગ્રે બલશાલિનમ્ ।
ધુન્ધુમાર ઉવાચ:
આનયામિ ન સન્દેહઃ સુરપક્ષાંશ્ ચ સામ્પ્રતમ્

સ્યન્દનૈશ્ચ સમાયુક્તો ગજવાજિભટૈઃ સહ ।
દૃષ્ટસ્ તાતો જગદ્ યોનિઃ સુપર્ણસ્થો મહાબલઃ

ગૃહ્યતાં ગૃહ્યતામ્ એષ ઇત્ય્ ઉક્તાસ્ તે ચ કિઙ્કરાઃ ।
ચતુર્દિક્ષુ ચ વર્તન્તે કિઙ્કરાઃ કેશવસ્ય ચ

સુપર્ણેનાગ્નિબાણેન હન્યન્તે શલભા ઇવ ।
ધુન્ધુમારો ઽપિ કૃષ્ણેન શરઘાતેન તાડિતઃ

હતો વક્ષસ્થલોપાન્તે પતિતઃ સ્યન્દનોપરિ ।
હાહાકારં તતઃ સર્વે દાનવાશ્ ચક્રુરુદ્યતાઃ

નલમેઘસ્ તતઃ ક્રુદ્ધો રથારૂઢો વિનિર્ગતઃ ।
દદર્શ કેશવં પાર્થ શઙ્ખચક્રગદાધરમ્

નલમેઘ ઉવાચ:
હન્યતાં દાનવાઃ કૃષ્ણો નિહતો યેન દાનવઃ ।
હત્વા ચ મે ચમૂમુખ્યમધુના ચ ક્વ યાસ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા દાનવઃ પાર્થ ધર્ષયામાસ સાયકૈઃ ।
દાનવસ્ય શરાંસ્ તત્ર છેદયામાસ કેશવઃ

ગરુત્માન્ ભક્ષયામાસ તત્સૈન્યમ્ અતિભીષણમ્ ।
કૃષ્ણેન દ્વિગુણાસ્ તત્ર પ્રેષિતા હિ શિલીમુખાઃ

દ્વિગુણાદ્ દ્વિગુણીકૃત્ય પ્રેષયામાસ દાનવઃ ।
તે ઽપિ ચાષ્ટગુણાઃ કૃષ્ણં છાદયામાસુરોજસા

તતઃ ક્રુદ્ધેન દેવેન આગ્નેયં પ્રેષિતં તદા ।
વારુણં પ્રતિવાયવ્યં નલમેઘો વ્યસર્જયત્

નારસિંહં નૃસિંહો ઽયં પ્રેષયામાસ પાણ્ડવ ।
નારસિંહં તતો દૃષ્ટ્વા નલમેઘો મહાબલઃ

ઉત્તીર્ણઃ સ્યન્દનાચ્ છીઘ્રં ખડ્ગં ગૃહ્ય કરેણ તુ ।
પ્રેષયામાસ કૃષ્ણાય તં હન્તું બલવત્તરઃ

ક્રુદ્ધો ઽથ દાનવઃ પાર્થ આગતઃ કેશવં પ્રતિ ।
ખડ્ગેન ઘાતયામાસ ગદાપાણિં જનાર્દનમ્

મણ્ડલાગ્રં તતો ગૃહ્ય કેશવો હૃષ્ટમાનસઃ ।
હતો વક્ષસ્થલે દૈત્યો નલમેઘો મહાબલઃ

જનાર્દનં તદા દૈત્યો નારાચેન જઘાન હ ।
જનાર્દનસ્ તતઃ ક્રુદ્ધો નલમેઘં મૃધે નૃપ

અમોઘં ચક્રમ્ આદાય શિરસ્ તસ્ય ન્યપાતયત્ ।
પતતા શિરસા તસ્ય વસુધા ચ પ્રકમ્પિતા

સમુદ્રાઃ ક્ષુભિતાઃ પાર્થ ભયાદ્ ઉન્માર્ગગામિનઃ ।
પુષ્પવષ્ટિં તતો દેવા વવૃષુઃ કેશવોપરિ

અવધ્યઃ સુરસઙ્ઘાનાં સ હતઃ કેશવેન તુ ।
સ્વસ્થાનશ્ ચ ગતો દેવો નલમેઘે નિપાતિતે

જનાર્દનો ઽપિ કૌન્તેય નર્મદાતટમ્ આશ્રિતઃ ।
લક્ષ્મીસમન્વિતઃ કૃષ્ણો વિલીનો નર્મદાતટે

ચક્રં વિમોચિતં પાપક્ષાલનાય મલાન્વિતમ્ ।
પતિતં નર્મદાતોયે જલશાયિ સમન્વિતમ્

નિર્ધૂતકલ્મષં જાતં નર્મદાયાઃ પ્રભાવતઃ ।
નલમેઘવધોત્પન્નં યત્પાપં મનુજાધિપ

તત્સર્વં ક્ષાલિતં શીઘ્રં રેવાયામ્ભસિ ભારત ।
તદા પ્રભૃતિ લોકે ઽસ્મિન્ જલશાયી મહીતલે

ચક્રતીર્થં વદન્ત્ય્ અન્યે અનેકાઘૌઘનાશનમ્

તત્ તીર્થસ્ય પ્રભાવં વૈ શૃણુષ્વૈકમના નૃપ ।
નાગાનાં ચ યથાનન્તો ગીર્વાણાનાં જનાર્દન

માસાનાં માર્ગશીર્ષો ઽપિ નદીપુણ્યા હિ નર્મદા ।
માસિ માર્ગે સિતે પક્ષે એકાદશ્યાં શુભે દિને

ગત્વા યે મનુજાસ્ તત્ર કામક્રોધવિવર્જિતાઃ ।
સ્નાપયન્તિ શ્રિયઃ કાન્તં નાગપર્યઙ્કશાયિનમ્

રાજેન્દ્ર પરયા ભક્ત્યા ક્ષૌદ્રસાગરસર્પિષા ।
ગુડેન તોયમિશ્રેણ જગદ્ યોનિં જનાર્દનમ્

સ્નાપ્યમાનાશ્ ચ પશ્યન્તિ યે લોકાગતપાતકાઃ ।
તે યાન્તિ પરમં લોકં સુરાસુરનમસ્કૃતમ્

ઘૃતેન બોધયેદ્ દીપમ્ અથવા તૈલમિશ્રિતમ્ ।
રાત્રૌ જાગરણં કૃત્વા દેવઃ સ્યાન્ નાત્ર સંશયઃ

કથાં ચ વૈષ્ણવીં ભક્ત્યા યે શૃણ્વન્તિ નરોત્તમાઃ ।
બ્રહ્મહત્યાદિપાપેભ્યો મુચ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ

યે કુર્વન્તિ પ્રદક્ષિણં જલશાયિ જગદ્ગુરુમ્ ।
પ્રદક્ષિણીકૃતં તેન જમ્બૂદ્વીપં નરેશ્વર

તતઃ પ્રભાતે વિમલે પિતૄન્ સંતર્પ્ય યત્નતઃ ।
શ્રાદ્ધં વૈ બ્રાહ્મણૈસ્ તત્ર પૂજ્યૈઃ પાણ્ડવસત્તમ

સ્વદારનિરતૈઃ શાન્તૈઃ પરદારવિવર્જિતૈઃ ।
વેદાભ્યસનશીલૈશ્ ચ સ્વકર્મનિરતૈઃ શુભૈઃ

નિત્યં સજ્જનશીલૈશ્ ચ ત્રિસન્ધ્યાપરિપાલકૈઃ ।
તાદૃશૈઃ કારયેચ્ છ્રાદ્ધમ્ ઇચ્છેયુઃ શ્રેય આત્મનામ્

તે ધન્યા માનુષે લોકે પુણ્યાશ્ ચૈવાત્ર માનુષાઃ ।
યે વસન્તિ સદા કાલં પદે બ્રહ્માશ્રયે હ્રદે

જલશાયિનં ચ પશ્યન્તિ પ્રત્યક્ષં સુરનાયકમ્ ।
પક્ષોપવાસં યે કેચિદ્ વ્રતં ચાન્દ્રાયણં શુભમ્

માસોપવાસમ્ ઉગ્રં ચ તથાન્યત્ પરમં વ્રતમ્ ।
તત્ર તીર્થે તુ યઃ પાર્થ કુર્યાત્ સ્વર્ગમ્ અવાપ્નુયાત્

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ તિલધેનોસ્ તુ યત્ફલમ્ ।
તથા યસ્મિન્ યથા દેયં દાનં તસ્ય શ્રુતં ફલમ્

એતત્ કથાન્તરે પુણ્યે મુનીન્દ્રૈઃ પાપનાશનમ્ ।
શ્રુતં હિ નૈમિષારણ્યે નારદાદ્યૈર્ અનેકધા

ઇદમ્ આખ્યાનમ્ આયુષ્યં પુણ્યં કીર્તિવિવર્ધનમ્ ।
વિપ્રાણાં શ્રાવયેદ્ યસ્ તુ સર્વં તત્ ફલમ્ આપ્નુયાત્

બહૂનાં ન પ્રદેયાનિ ગોગૃહં શયનં કિલ ।
વિભક્તદક્ષિણા હ્ય્ એષા દાતારં નોપતિષ્ઠતિ

એકસ્મૈ સા પ્રદાતવ્યા બહૂનાં ન યુધિષ્ઠિર ।
સા ચ વિક્રયમાપન્ના દહેદ્ આસપ્તમં કુલમ્

તિલાઃ શ્વેતાસ્ તથા કૃષ્ણાસ્ તિલાઃ પ્રોક્તાશ્ ચ વર્ણતઃ ।
તિલાનાં ચ પ્રમાણાનિ ધેનોર્ વત્સસ્ય કારયેત્

દાતવ્યા વત્સકેનાથ બહૂનાં કામિનાં ન તુ ।
યસ્મિન્ દેશે ચ યન્ માનં તિલાનાં ચ વિચારતઃ

તેન માનેન સા કાર્યા અક્ષયં ફલમ્ ઇચ્છતા ।
અર્ચનીયા પ્રયત્નેન ગન્ધપુષ્પાક્ષતૈર્ વિભો

નાસાયાં સર્વગન્ધાશ્ ચ જિહ્વાયાં ષડ્ રસા ધૃતાઃ ।
મુક્તાફલાનિ વા દન્તજઙ્ઘાપુચ્છેષુ યોજયેત્

કુક્ષૌ કાર્પાસકં દેયં નાભ્યાં પદ્મં સકાઞ્ચનમ્ ।
ઓષ્ઠે મધુઘૃતં દદ્યાત્ કુર્યાત્ સર્પિશ્ ચ રોમકે

કમ્બલે કમ્બલં દદ્યાલ્ લલાટે તામ્રભાજનમ્ ।
સ્કન્ધે તુ શકલા દેયા લોહદણ્ડં ચ સઙ્કટે

ગુડં ચૈવ ગુદે દદ્યાચ્ છ્રોણ્યાં મધુઘૃતે તથા ।
યવસે પાયસં દદ્યાદ્ ઘૃતક્ષૌદ્રસમન્વિતમ્

સ્વર્ણશૃઙ્ગી રૌપ્યખુરી મુક્તાલાઙ્ગુલભૂષણા ।
વસ્ત્રં સદન્નં દાતવ્યં કાંસ્યપાત્રસુદોહના

યત્ તુ બાલકૃતં પાપં યદ્ વા કૃતમ્ અજાનતા ।
વાચા કૃતં કર્મકૃતં મનસા યચ્ ચ ચિન્તિતમ્

જલમાત્રે ષ્ઠીવને ચ મુશલે વા વિલઙ્ઘિતે ।
વૃષલીગમને ચૈવ ગુરુદારનિષેવણે

કન્યાયાં ગમને ચૈવ સુવ્રર્ણસ્તેય એવ ચ ।
સુરાપાનં ચ યચ્ ચાપિ તિલધેનુઃ પુનાતિ હિ

અહોરાત્રોપવાસેન વિધિવત્ સા મયોદિતા ।
યાસૌ યમપુરે ચૈવ નદી વૈતરણી સ્મૃતા

બાલુકાયાઃ સ્થલે ચૈવ પચ્યતે યત્ર દુષ્કૃતી ।
અવીચિનરકોપેતૌ યૌ વૈ યુગલપર્વતૌ

યત્ર લોહમુખાઃ કાકા યત્ર સ્થાનં ભયાનકમ્ ।
અસિપત્રવનં યત્ર તપ્તં ચ બાલુકમ્

તત્સુખેન વ્યતિક્રમ્ય ધર્મરાજા ઽશ્રમં વ્રજેત્ ।
ધર્મરાજસ્ તુ તં દૃષ્ટ્વા સૂનૃતં વાક્યમ્ અબ્રવીત્

વિતાનં વિતતં યોગ્યં મણિરલવિભૂષિતમ્ ।
અત્રાગચ્છ નૃપશ્રેષ્ઠ ગચ્છ ત્વં પરમાં ગતિમ્

મા ચ પાપરતે દાનં ન તદ્ દાનં પરં હિતમ્ ।
મા વિકાલે વિરૂપે ચ ન વ્યઙ્ગે તુ તથૈવ ચ

અવેદવિદુષે ચૈવ બ્રાહ્મણે મદવિક્લવે ।
મિત્રઘ્ને ચ કૃતઘ્ને ચ વ્રતહીને તથૈવ ચ

વેદાન્તગાય દાતવ્યા તસ્ય તત્ ત્વં વિજાનતે ।
વેદાન્તગે તુ સા દેયા શ્રોત્રિયે ઽભૂતબાલકા

સર્વાઙ્ગરુચિરે દેયા પવિત્રે ચ પ્રિયંવદે ।
પૌર્ણમાસ્યામ્ અમાવાસ્યાં કાર્તિક્યાં ચાપિ ભારત

વૈશાખ્યાં માર્ગશીર્ષે ચ ગ્રહણે ચન્દ્રસૂર્યયોઃ ।
અયને વિષુવે ચૈવ વ્યતીપાતે ચ સર્વથા

ષડશીતિમુખે ચૈવ ગજછાયાસુ સર્વદા ।
એષ તે કથિતઃ કલ્પસ્તિલધેનોર્ મયાનઘ

ભિત્ત્વા ચ ભાસ્કરં લોકં હરિલોકં વ્રજન્તિ તે ।
એતત્ તે સર્વમાખ્યાતં ચક્રતીર્થફલં નૃપ

શ્રવણાત્ કીર્તનાદ્ વા ઽપિ ગોસહસ્રફલં લભેત્