Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 104

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe hanumadīśvaravarṇano nāma tryadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 104
mārkaṇḍeya uvāca:
āścaryaṃ kathitaṃ tāta yadabhūn narmadātaṭe /
somanāthasyatīrthaṃ hi vārāṇasyā samaṃ nṛpa

yudhiṣṭhira uvāca:
nimagno duḥkhasaṃsāre hṛtarājyo dvijottama /
yuṣmad vāṇī jalaiḥ snāto nirduḥkho 'haṃ sabāndhavaḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
sādhu sādhu mahābāho somavaṃśa vibhūṣaṇa /
pṛṣṭaṃ te durlabhaṃ tīrthaṃ guhyād guhyataraṃ yathā

ādau pitāmahas tāta samas tasya janasya ca /
manasā tasya saṃjātā ṛṣayo daśa puṅgavāḥ

marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ /
pracetāś ca vaśiṣṭhaś ca bhṛgur nārada eva ca

jajñe pracetaso dakṣo mahātejāḥ prajāpatiḥ /
dakṣasyāpi sutā jātāḥ pañcāśat kanyakāḥ kila

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa /
tathaiva ca mahābhāga saptaviṃśatim indave

tāsāṃ hi rohiṇī candrasyābhīṣṭā sābhavat tadā /
tasyāś ca kāraṇaṃ kṛtvā śapto dakṣeṇa candramāḥ

kṣayarogyabhavac candro vivakṣāyāḥ prajāpateḥ /
dakṣaśāpaprabhāveṇa nistejāḥ śarvarīpatiḥ

gataḥ pitāmahaṃ somo vepamānaḥ praṇamya ca /
brahmayone namas tubhyaṃ vedagarbha namo 'stu te

brahmovāca:
sarvatra durlabhā revā triṣu sthāneṣu bhārata /
oṃkāre ca bhṛgukṣetre narmadā hy urageśvare

kāṣṭhavat saṃsthitaḥ somo dhyāyate parameśvaram /
yāvad varṣaśataṃ pūrṇaṃ tāvat tuṣṭo maheśvaraḥ

pretyakṣaḥ somanāthasya vṛṣāsana umārdhagaḥ /
sāṣṭāṅgaṃ praṇato bhūtvā jaya deva namo 'stu te

jaya śaṅkara pāpakṛtānta namo jaya īśvara nātha namo 'stu namaḥ /
jaya vāsukibhūṣaṇa bhūtapate jaya śūlakapāladharāya namaḥ

jaya andhakadehavināśa namo jaya dānavadehavadhāya namaḥ /
jaya niṣkalasakalakalāya namo jaya kālakalādamanāya namaḥ

jaya nīlakaṇṭha umāpate jaya sūkṣmanirañjanaśabda namaḥ /
jaya ādya anādya ananta namo jaya pāṇipinākatriśūla namaḥ

evaṃ stuto mahādevaḥ somanāthena pāṇḍava /
tuṣṭas tasya nṛpaśreṣṭha umayā saha śaṅkaraḥ

īśvara uvāca:
varaṃ varaya bhadraṃ te yat te manasi vartate /
soma uvāca:
dakṣaśāpena dagdho 'haṃ kṣīṇadeho maheśvara

pāpapraśamanaṃ deva kuru sarvaṃ mamaiva tu /
maheśvara uvāca:
bhavadbhaktigṛhīto 'haṃ tūṣṭaś caivomayā saha

niṣpāpaḥ somanāthasya saṃjātas tīrthasevanāt /
ity uktvāntardadhe devaḥ somo dhyātvā kṣaṇaṃ nṛpa

sthāpayāmāsa liṅgaṃ tu siddhidaṃ prāṇināṃ bhuvi /
sarvaduḥkhaharaṃ devaṃ brahmahatyāvināśanam

mārkaṇḍeya uvāca:
somanāthaprabhāvaṃ ca saṃkṣepāt kathayāmi te /
śambaro nāma rājābhūt tasya putras trilocanaḥ

trilocanasutaḥ kaṇṭhaḥ pāpaniṣṭho mahādhamaḥ /
vane vibhramatas tasya mṛgayūthaṃ tv adṛśyata

mṛgayūthaṃ hataṃ sarvaṃ trilocanasutena ca /
mṛgarūpī dvijo madhye vicaran nirjane vane

tadā hatas tu śastreṇa kaṇṭhena ṛṣisattamaḥ /
brahmahatyāyutaḥ kaṇṭho nistejā vyacaran mahīm

vicarann api saṃprāpto narmadānāgasaṃgame /
kadambapāṭalākīrṇe bilvanāraṅgaśobhite

ciñcinī campakopete agastitaruśobhite /
unmattabhṛṅgasaṃyukte tathā sarvatra śobhite

citrakair mṛgamārjāraiḥ siṃhaiḥ sarvatra śūkaraiḥ /
śaśakair gavayair yukte śikhaṇḍiravanādite

praviṣṭas tadvane kaṇṭhas tṛṣārtaḥ śramakarṣitaḥ /
snāto revājale puṇye saṅgame pāpanāśane

patrāṇi ca vicitrāṇi bhakṣayan saha kiṅkaraiḥ /
suptaḥ pādapachāyāyāṃ śrānto mṛgavadhena ca

ānarca parayā bhaktyā somanāthaṃ yudhiṣṭhira /
pītvā toyaṃ kaṇṭhamātraṃ sarvapāpakṣayaṃkaram

tāvat tīrthavare vipraḥ snānārthaṃ saṃgamaṃ prati /
mārgago brāhmaṇo bhūyas tatas tad gatamānasaḥ

mārge vṛkṣe samārūḍhā strī caikā ca bhayaṅkarī /
uvāca brāhmaṇaṃ sā hi tiṣṭha tiṣṭha dvijottama

trasto nirīkṣate yāvad diśaḥ sarvā nareśvara /
tāvad vṛkṣa samārūḍhāṃ striyaṃ raktāmbarāvṛtām

raktapuṣpadharāṃ vālāṃ raktacandanacarcitām /
raktābharaṇaśobhāḍhyāṃ pāśahastāṃ dadarśa ha

stry uvāca:
sandeśaṃ śṛṇu me vipra yadi gacchasi saṃgamam /
madbhartā tiṣṭhate tatra śīghram eva visarjaya

ekākinī ca te bhāryā tiṣṭhate vanamadhyagā /
ityākarṇya gato vipraḥ saṅgamaṃ suradurlabham

vṛkṣachāyāsthitaṃ kaṇṭhaṃ brāhmaṇo hi dadarśa ha /
brāhmaṇa uvāca:
vanānte ca mayā dṛṣṭā bālā kamalalocanā

raktāmbaradharā tanvī raktacandanarcarcitā /
raktamālyā suśobhāḍhyā pāśahastā mṛgekṣaṇā

vṛkṣārūḍhāvadad vākyaṃ bhartāraṃ preṣayasva mām /
kaṇṭha uvāca:
kasmin sthāne tu viprendra tiṣṭhate mṛgalocanā

kasya sā kena kāryeṇa etat sarvaṃ vada hi me /
brāhmaṇa uvāca:
saṃgamād ardhakrośe ca udyānānte praśobhite

tatra tiṣṭhati sā nārī sotkaṇṭhitamanā vibho /
tato bhṛtyam uvācedaṃ kaṇṭho rājā yudhiṣṭhira

pṛccha tvaṃ gaccha kā cāsi āgatā kva gamiṣyasi /
tataḥ kṣipraṃ gatas tatra yatra nārī sthitābhavat

vṛkṣasthāṃ dadṛśe bālām uvāca nṛpasattama /
tvāṃ rājā pṛcchate bāle kāsi tvaṃ kva gamiṣyasi

stry uvāca:
gurur ātmavatāṃ śāstā rājā śāstā durātmanām /
iha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ

brahmahatyāsya saṃjātā mṛgarūpadvijodvadhāt /
mayā yukto 'pi rājāsau muktas tīrthaprabhāvataḥ

atrārdhakrośamātraṃ vai brahmahatyā na saṃviśet /
somanāthaprabhāvāc ca tīrthaṃ vārāṇasīsamam

gaccha tvaṃ preṣayeḥ kaṇṭhaṃ śīghram eva na saṃśayaḥ /
samastaṃ kathayāmāsa tad vṛttāntaṃ nṛpaṃ prati

tasya vākyena rājāsau papāta dharaṇītale /
bhṛtya uvāca:
kasmāt tvaṃ śocase nātha pūrvajātaṃ śūbhāśubham

ityākarṇya vacas tasya sa rājā tvidam abravīt /
prāṇatyāgaṃ karomy atra somanātha samīpataḥ

śīghram ānīyatāṃ vahṇir indhanāni bahūny api /
ānītaṃ tatkṣaṇāt sarvaṃ bhṛtyaiḥ svair vaśavartibhiḥ

snānaṃ kṛtvā śubhe toye saṃgame pāpanāśane /
arcitvā parayā bhaktyā somanāthaṃ nareśvara

triḥpradakṣiṇakaṃ kṛtvā jvalite jātavedasi /
praviṣṭaḥ kaṇṭharājas tu hṛdi kṛtvā janārdanam

pītāmbaradharaṃ devaṃ mahāmukuṭadhāriṇam /
viṣṇor dhyānena cātraiva sugatir me bhavatv iti

papāta puṣpavṛṣṭiś ca sādhu sādhu nṛpātmaja /
āścaryamatulaṃ dṛṣṭvā nirīkṣa ca parasparam

hutaṃ taiḥ pāvake bhṛtyair hṛdi dhyātvā gadādharam /
vimānasthā divaṃ sarve saṅgatāḥ pāṇḍunandana

mārkaṇḍeya uvāca:
somanāthaprabhāvo 'yaṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpa /
aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ sarvakāle śubhe dine

viśeṣāc chuklapakṣe ca sūryavāreṇa saptamī /
upoṣya yo naro bhaktyā rātrau kurvīta jāgaram

pañcāmṛtena gavyena snāpayet parameśvaram /
śrīkhaṇḍalepanaṃ kuryāt puṣpadhūpādikaṃ tathā

ghṛtena bodhayed dīpaṃ gītaṃ nṛtyaṃ ca kārayet /
somavāreṇa cāṣṭamyāṃ prabhāte pūjayed dvijam

ātmavantaṃ jitakrodhaṃ dvijanindāvivarjitam /
sarvāṅgaruciraṃ śāntaṃ svadāraparipālakam

gāyatrīṃ paṭhamānaṃ ca vikarmarahitaṃ sadā /
punar bhūrvṛṣalī śūdrī vartate yasya mandire

hīnāṅgās tv atiriktāṅgā yeṣāṃ pūrvāpare na hi /
vrate śrāddhe tathā dāne dvijā varjyāḥ sadā budhaiḥ

puṃścalī taruṇī bhāryā dvijaḥ svādhyāyavarjitaḥ /
ātmanā saha dātāramadho nayati pāṇḍava

śālmalī naukayā tulyāḥ svadharmaniratā dvijāḥ /
dātāraṃ caivam ātmānaṃ tārayanti taranti ca

śrāddhaṃ someśvare pārtha yaḥ kuryāduta mānavaḥ /
pitaras tasya tṛpyanti yāvad ābhūtasamplavam

annaṃ vastraṃ hiraṇyaṃ ca yo dadyād agrajanmane /
sa yāti śāṅkaraṃ lokam iti me satyabhāṣitam

hayaṃ yo vai dadāt yatra sampūrṇābharaṇānvitam /
raktaṃ vā pītavarṇaṃ vā sarvalakṣaṇalakṣitam

kuṅkumena viliptāṅgam aprajaṃ ca daded iti /
sragdāmabhūṣitaṃ kaṇṭhe sitavastrāvaguṇṭhitam

aṅghrirādhīyatāṃ skandhe madīyaṃ hayam āruha /
ārūḍhe brāhmaṇe bhūyo bhāskaraḥ prīyatām iti

sa yāti śāṅkaraṃ lokaṃ sarvapāpavivarjitaḥ /
tasmāl lokāc cyutaś cāpi rājā bhavati dhārmikaḥ

tasya vaṃśe sadā rājyaṃ na naśyati kadācana /
dīrghāyur jāyate putro bhāryā ca vaśavartinī

jīved varṣaśataṃ sāgraṃ sarvaduḥkhavivarjitaḥ /
somasya coparāge tu yo gacched vijitendriyaḥ

sopavāso jitakrodho gāṃ tu dadyād dvijanmane /
savatsāṃ kṣīrasaṃyuktāṃ śvetavarṇāṃ balānvitām

śabalīṃ pītavarṇāṃ vā dhūmrāṃ vā nīlakandharām /
kapilāṃ vā savastrāṃ vā ghaṇṭābharaṇabhūṣitām

raupyakhurāṃ kāṃsyadohāṃ svarṇaśṛṅgīṃ nareśvara /
śvetayā vardhate vaṃśo raktā saubhāgyavardhinī

śabalī tāmravarṇā ca duḥkhaghnā ca prakīrtitā /
kapilā tu haret pāpaṃ trijanmabhir upārjitam

tasya lokam avāpnoti māndhātuś ca janeśvara /
pakṣānte ca vyatīpāte vaidhṛtau ravisaṃkrame

dinakṣaye gajacchāyā grahaṇe bhāskarasya ca /
ye vrajanti viśuddhāṅgā vairañcye suradurlabhe

mātṛhā guruhā yo hi ātmahā tu viśeṣataḥ /
drupadādyaṃ japen nityaṃ prāṇāyāmaṃ tathā nṛpa

gāyatrīṃ vaiṣṇavīṃ caiva saurīṃ śaivīṃ yadṛcchayā /
so 'pi pāpaiḥ pramucyeta ity evaṃ śaṅkaro 'bravīt

yaḥ kuryāt somanāthasya tatra kartā pradakṣiṇam /
pradakṣiṇīkṛtaṃ tena jambūdvīpaṃ nareśvara

brahmahatyā surāpānaṃ gurudāraniṣevaṇam /
bhrūṇahā śudhyate tatra evam eva na saṃśayaḥ

tīrthākhyānam idaṃ puṇyaṃ yaḥ śṛṇoti jitendriyaḥ /
vyādhito rājarogena atulāṃ śriyam āpnuyāt

putrārthī labhate putraṃ niṣkāmaḥ svargam āpnuyāt /
mucyate sarvapāpebhyas tīrthaṃ śrutvā varaṃ nṛpa

etat te sarvam ākhyātaṃ somanāthasya yat phalam