સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 104

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે હનુમદીશ્વરવર્ણનો નામ ત્ર્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 104
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
આશ્ચર્યં કથિતં તાત યદભૂન્ નર્મદાતટે ।
સોમનાથસ્યતીર્થં હિ વારાણસ્યા સમં નૃપ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
નિમગ્નો દુઃખસંસારે હૃતરાજ્યો દ્વિજોત્તમ ।
યુષ્મદ્ વાણી જલૈઃ સ્નાતો નિર્દુઃખો ઽહં સબાન્ધવઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સાધુ સાધુ મહાબાહો સોમવંશ વિભૂષણ ।
પૃષ્ટં તે દુર્લભં તીર્થં ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં યથા

આદૌ પિતામહસ્ તાત સમસ્ તસ્ય જનસ્ય ચ ।
મનસા તસ્ય સંજાતા ઋષયો દશ પુઙ્ગવાઃ

મરીચિરત્ર્યઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
પ્રચેતાશ્ ચ વશિષ્ઠશ્ ચ ભૃગુર્ નારદ એવ ચ

જજ્ઞે પ્રચેતસો દક્ષો મહાતેજાઃ પ્રજાપતિઃ ।
દક્ષસ્યાપિ સુતા જાતાઃ પઞ્ચાશત્ કન્યકાઃ કિલ

દદૌ સ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ ।
તથૈવ ચ મહાભાગ સપ્તવિંશતિમ્ ઇન્દવે

તાસાં હિ રોહિણી ચન્દ્રસ્યાભીષ્ટા સાભવત્ તદા ।
તસ્યાશ્ ચ કારણં કૃત્વા શપ્તો દક્ષેણ ચન્દ્રમાઃ

ક્ષયરોગ્યભવચ્ ચન્દ્રો વિવક્ષાયાઃ પ્રજાપતેઃ ।
દક્ષશાપપ્રભાવેણ નિસ્તેજાઃ શર્વરીપતિઃ

ગતઃ પિતામહં સોમો વેપમાનઃ પ્રણમ્ય ચ ।
બ્રહ્મયોને નમસ્ તુભ્યં વેદગર્ભ નમો ઽસ્તુ તે

બ્રહ્મોવાચ:
સર્વત્ર દુર્લભા રેવા ત્રિષુ સ્થાનેષુ ભારત ।
ઓંકારે ચ ભૃગુક્ષેત્રે નર્મદા હ્ય્ ઉરગેશ્વરે

કાષ્ઠવત્ સંસ્થિતઃ સોમો ધ્યાયતે પરમેશ્વરમ્ ।
યાવદ્ વર્ષશતં પૂર્ણં તાવત્ તુષ્ટો મહેશ્વરઃ

પ્રેત્યક્ષઃ સોમનાથસ્ય વૃષાસન ઉમાર્ધગઃ ।
સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણતો ભૂત્વા જય દેવ નમો ઽસ્તુ તે

જય શઙ્કર પાપકૃતાન્ત નમો જય ઈશ્વર નાથ નમો ઽસ્તુ નમઃ ।
જય વાસુકિભૂષણ ભૂતપતે જય શૂલકપાલધરાય નમઃ

જય અન્ધકદેહવિનાશ નમો જય દાનવદેહવધાય નમઃ ।
જય નિષ્કલસકલકલાય નમો જય કાલકલાદમનાય નમઃ

જય નીલકણ્ઠ ઉમાપતે જય સૂક્ષ્મનિરઞ્જનશબ્દ નમઃ ।
જય આદ્ય અનાદ્ય અનન્ત નમો જય પાણિપિનાકત્રિશૂલ નમઃ

એવં સ્તુતો મહાદેવઃ સોમનાથેન પાણ્ડવ ।
તુષ્ટસ્ તસ્ય નૃપશ્રેષ્ઠ ઉમયા સહ શઙ્કરઃ

ઈશ્વર ઉવાચ:
વરં વરય ભદ્રં તે યત્ તે મનસિ વર્તતે ।
સોમ ઉવાચ:
દક્ષશાપેન દગ્ધો ઽહં ક્ષીણદેહો મહેશ્વર

પાપપ્રશમનં દેવ કુરુ સર્વં મમૈવ તુ ।
મહેશ્વર ઉવાચ:
ભવદ્ભક્તિગૃહીતો ઽહં તૂષ્ટશ્ ચૈવોમયા સહ

નિષ્પાપઃ સોમનાથસ્ય સંજાતસ્ તીર્થસેવનાત્ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાન્તર્દધે દેવઃ સોમો ધ્યાત્વા ક્ષણં નૃપ

સ્થાપયામાસ લિઙ્ગં તુ સિદ્ધિદં પ્રાણિનાં ભુવિ ।
સર્વદુઃખહરં દેવં બ્રહ્મહત્યાવિનાશનમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સોમનાથપ્રભાવં ચ સંક્ષેપાત્ કથયામિ તે ।
શમ્બરો નામ રાજાભૂત્ તસ્ય પુત્રસ્ ત્રિલોચનઃ

ત્રિલોચનસુતઃ કણ્ઠઃ પાપનિષ્ઠો મહાધમઃ ।
વને વિભ્રમતસ્ તસ્ય મૃગયૂથં ત્વ્ અદૃશ્યત

મૃગયૂથં હતં સર્વં ત્રિલોચનસુતેન ચ ।
મૃગરૂપી દ્વિજો મધ્યે વિચરન્ નિર્જને વને

તદા હતસ્ તુ શસ્ત્રેણ કણ્ઠેન ઋષિસત્તમઃ ।
બ્રહ્મહત્યાયુતઃ કણ્ઠો નિસ્તેજા વ્યચરન્ મહીમ્

વિચરન્ન્ અપિ સંપ્રાપ્તો નર્મદાનાગસંગમે ।
કદમ્બપાટલાકીર્ણે બિલ્વનારઙ્ગશોભિતે

ચિઞ્ચિની ચમ્પકોપેતે અગસ્તિતરુશોભિતે ।
ઉન્મત્તભૃઙ્ગસંયુક્તે તથા સર્વત્ર શોભિતે

ચિત્રકૈર્ મૃગમાર્જારૈઃ સિંહૈઃ સર્વત્ર શૂકરૈઃ ।
શશકૈર્ ગવયૈર્ યુક્તે શિખણ્ડિરવનાદિતે

પ્રવિષ્ટસ્ તદ્વને કણ્ઠસ્ તૃષાર્તઃ શ્રમકર્ષિતઃ ।
સ્નાતો રેવાજલે પુણ્યે સઙ્ગમે પાપનાશને

પત્રાણિ ચ વિચિત્રાણિ ભક્ષયન્ સહ કિઙ્કરૈઃ ।
સુપ્તઃ પાદપછાયાયાં શ્રાન્તો મૃગવધેન ચ

આનર્ચ પરયા ભક્ત્યા સોમનાથં યુધિષ્ઠિર ।
પીત્વા તોયં કણ્ઠમાત્રં સર્વપાપક્ષયંકરમ્

તાવત્ તીર્થવરે વિપ્રઃ સ્નાનાર્થં સંગમં પ્રતિ ।
માર્ગગો બ્રાહ્મણો ભૂયસ્ તતસ્ તદ્ ગતમાનસઃ

માર્ગે વૃક્ષે સમારૂઢા સ્ત્રી ચૈકા ચ ભયઙ્કરી ।
ઉવાચ બ્રાહ્મણં સા હિ તિષ્ઠ તિષ્ઠ દ્વિજોત્તમ

ત્રસ્તો નિરીક્ષતે યાવદ્ દિશઃ સર્વા નરેશ્વર ।
તાવદ્ વૃક્ષ સમારૂઢાં સ્ત્રિયં રક્તામ્બરાવૃતામ્

રક્તપુષ્પધરાં વાલાં રક્તચન્દનચર્ચિતામ્ ।
રક્તાભરણશોભાઢ્યાં પાશહસ્તાં દદર્શ હ

સ્ત્ર્ય્ ઉવાચ:
સન્દેશં શૃણુ મે વિપ્ર યદિ ગચ્છસિ સંગમમ્ ।
મદ્ભર્તા તિષ્ઠતે તત્ર શીઘ્રમ્ એવ વિસર્જય

એકાકિની ચ તે ભાર્યા તિષ્ઠતે વનમધ્યગા ।
ઇત્યાકર્ણ્ય ગતો વિપ્રઃ સઙ્ગમં સુરદુર્લભમ્

વૃક્ષછાયાસ્થિતં કણ્ઠં બ્રાહ્મણો હિ દદર્શ હ ।
બ્રાહ્મણ ઉવાચ:
વનાન્તે ચ મયા દૃષ્ટા બાલા કમલલોચના

રક્તામ્બરધરા તન્વી રક્તચન્દનર્ચર્ચિતા ।
રક્તમાલ્યા સુશોભાઢ્યા પાશહસ્તા મૃગેક્ષણા

વૃક્ષારૂઢાવદદ્ વાક્યં ભર્તારં પ્રેષયસ્વ મામ્ ।
કણ્ઠ ઉવાચ:
કસ્મિન્ સ્થાને તુ વિપ્રેન્દ્ર તિષ્ઠતે મૃગલોચના

કસ્ય સા કેન કાર્યેણ એતત્ સર્વં વદ હિ મે ।
બ્રાહ્મણ ઉવાચ:
સંગમાદ્ અર્ધક્રોશે ચ ઉદ્યાનાન્તે પ્રશોભિતે

તત્ર તિષ્ઠતિ સા નારી સોત્કણ્ઠિતમના વિભો ।
તતો ભૃત્યમ્ ઉવાચેદં કણ્ઠો રાજા યુધિષ્ઠિર

પૃચ્છ ત્વં ગચ્છ કા ચાસિ આગતા ક્વ ગમિષ્યસિ ।
તતઃ ક્ષિપ્રં ગતસ્ તત્ર યત્ર નારી સ્થિતાભવત્

વૃક્ષસ્થાં દદૃશે બાલામ્ ઉવાચ નૃપસત્તમ ।
ત્વાં રાજા પૃચ્છતે બાલે કાસિ ત્વં ક્વ ગમિષ્યસિ

સ્ત્ર્ય્ ઉવાચ:
ગુરુર્ આત્મવતાં શાસ્તા રાજા શાસ્તા દુરાત્મનામ્ ।
ઇહ પ્રચ્છન્નપાપાનાં શાસ્તા વૈવસ્વતો યમઃ

બ્રહ્મહત્યાસ્ય સંજાતા મૃગરૂપદ્વિજોદ્વધાત્ ।
મયા યુક્તો ઽપિ રાજાસૌ મુક્તસ્ તીર્થપ્રભાવતઃ

અત્રાર્ધક્રોશમાત્રં વૈ બ્રહ્મહત્યા ન સંવિશેત્ ।
સોમનાથપ્રભાવાચ્ ચ તીર્થં વારાણસીસમમ્

ગચ્છ ત્વં પ્રેષયેઃ કણ્ઠં શીઘ્રમ્ એવ ન સંશયઃ ।
સમસ્તં કથયામાસ તદ્ વૃત્તાન્તં નૃપં પ્રતિ

તસ્ય વાક્યેન રાજાસૌ પપાત ધરણીતલે ।
ભૃત્ય ઉવાચ:
કસ્માત્ ત્વં શોચસે નાથ પૂર્વજાતં શૂભાશુભમ્

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્ તસ્ય સ રાજા ત્વિદમ્ અબ્રવીત્ ।
પ્રાણત્યાગં કરોમ્ય્ અત્ર સોમનાથ સમીપતઃ

શીઘ્રમ્ આનીયતાં વહ્ણિર્ ઇન્ધનાનિ બહૂન્ય્ અપિ ।
આનીતં તત્ક્ષણાત્ સર્વં ભૃત્યૈઃ સ્વૈર્ વશવર્તિભિઃ

સ્નાનં કૃત્વા શુભે તોયે સંગમે પાપનાશને ।
અર્ચિત્વા પરયા ભક્ત્યા સોમનાથં નરેશ્વર

ત્રિઃપ્રદક્ષિણકં કૃત્વા જ્વલિતે જાતવેદસિ ।
પ્રવિષ્ટઃ કણ્ઠરાજસ્ તુ હૃદિ કૃત્વા જનાર્દનમ્

પીતામ્બરધરં દેવં મહામુકુટધારિણમ્ ।
વિષ્ણોર્ ધ્યાનેન ચાત્રૈવ સુગતિર્ મે ભવત્વ્ ઇતિ

પપાત પુષ્પવૃષ્ટિશ્ ચ સાધુ સાધુ નૃપાત્મજ ।
આશ્ચર્યમતુલં દૃષ્ટ્વા નિરીક્ષ ચ પરસ્પરમ્

હુતં તૈઃ પાવકે ભૃત્યૈર્ હૃદિ ધ્યાત્વા ગદાધરમ્ ।
વિમાનસ્થા દિવં સર્વે સઙ્ગતાઃ પાણ્ડુનન્દન

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સોમનાથપ્રભાવો ઽયં શૃણુષ્વૈકમના નૃપ ।
અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં સર્વકાલે શુભે દિને

વિશેષાચ્ છુક્લપક્ષે ચ સૂર્યવારેણ સપ્તમી ।
ઉપોષ્ય યો નરો ભક્ત્યા રાત્રૌ કુર્વીત જાગરમ્

પઞ્ચામૃતેન ગવ્યેન સ્નાપયેત્ પરમેશ્વરમ્ ।
શ્રીખણ્ડલેપનં કુર્યાત્ પુષ્પધૂપાદિકં તથા

ઘૃતેન બોધયેદ્ દીપં ગીતં નૃત્યં ચ કારયેત્ ।
સોમવારેણ ચાષ્ટમ્યાં પ્રભાતે પૂજયેદ્ દ્વિજમ્

આત્મવન્તં જિતક્રોધં દ્વિજનિન્દાવિવર્જિતમ્ ।
સર્વાઙ્ગરુચિરં શાન્તં સ્વદારપરિપાલકમ્

ગાયત્રીં પઠમાનં ચ વિકર્મરહિતં સદા ।
પુનર્ ભૂર્વૃષલી શૂદ્રી વર્તતે યસ્ય મન્દિરે

હીનાઙ્ગાસ્ ત્વ્ અતિરિક્તાઙ્ગા યેષાં પૂર્વાપરે ન હિ ।
વ્રતે શ્રાદ્ધે તથા દાને દ્વિજા વર્જ્યાઃ સદા બુધૈઃ

પુંશ્ચલી તરુણી ભાર્યા દ્વિજઃ સ્વાધ્યાયવર્જિતઃ ।
આત્મના સહ દાતારમધો નયતિ પાણ્ડવ

શાલ્મલી નૌકયા તુલ્યાઃ સ્વધર્મનિરતા દ્વિજાઃ ।
દાતારં ચૈવમ્ આત્માનં તારયન્તિ તરન્તિ ચ

શ્રાદ્ધં સોમેશ્વરે પાર્થ યઃ કુર્યાદુત માનવઃ ।
પિતરસ્ તસ્ય તૃપ્યન્તિ યાવદ્ આભૂતસમ્પ્લવમ્

અન્નં વસ્ત્રં હિરણ્યં ચ યો દદ્યાદ્ અગ્રજન્મને ।
સ યાતિ શાઙ્કરં લોકમ્ ઇતિ મે સત્યભાષિતમ્

હયં યો વૈ દદાત્ યત્ર સમ્પૂર્ણાભરણાન્વિતમ્ ।
રક્તં વા પીતવર્ણં વા સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્

કુઙ્કુમેન વિલિપ્તાઙ્ગમ્ અપ્રજં ચ દદેદ્ ઇતિ ।
સ્રગ્દામભૂષિતં કણ્ઠે સિતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતમ્

અઙ્ઘ્રિરાધીયતાં સ્કન્ધે મદીયં હયમ્ આરુહ ।
આરૂઢે બ્રાહ્મણે ભૂયો ભાસ્કરઃ પ્રીયતામ્ ઇતિ

સ યાતિ શાઙ્કરં લોકં સર્વપાપવિવર્જિતઃ ।
તસ્માલ્ લોકાચ્ ચ્યુતશ્ ચાપિ રાજા ભવતિ ધાર્મિકઃ

તસ્ય વંશે સદા રાજ્યં ન નશ્યતિ કદાચન ।
દીર્ઘાયુર્ જાયતે પુત્રો ભાર્યા ચ વશવર્તિની

જીવેદ્ વર્ષશતં સાગ્રં સર્વદુઃખવિવર્જિતઃ ।
સોમસ્ય ચોપરાગે તુ યો ગચ્છેદ્ વિજિતેન્દ્રિયઃ

સોપવાસો જિતક્રોધો ગાં તુ દદ્યાદ્ દ્વિજન્મને ।
સવત્સાં ક્ષીરસંયુક્તાં શ્વેતવર્ણાં બલાન્વિતામ્

શબલીં પીતવર્ણાં વા ધૂમ્રાં વા નીલકન્ધરામ્ ।
કપિલાં વા સવસ્ત્રાં વા ઘણ્ટાભરણભૂષિતામ્

રૌપ્યખુરાં કાંસ્યદોહાં સ્વર્ણશૃઙ્ગીં નરેશ્વર ।
શ્વેતયા વર્ધતે વંશો રક્તા સૌભાગ્યવર્ધિની

શબલી તામ્રવર્ણા ચ દુઃખઘ્ના ચ પ્રકીર્તિતા ।
કપિલા તુ હરેત્ પાપં ત્રિજન્મભિર્ ઉપાર્જિતમ્

તસ્ય લોકમ્ અવાપ્નોતિ માન્ધાતુશ્ ચ જનેશ્વર ।
પક્ષાન્તે ચ વ્યતીપાતે વૈધૃતૌ રવિસંક્રમે

દિનક્ષયે ગજચ્છાયા ગ્રહણે ભાસ્કરસ્ય ચ ।
યે વ્રજન્તિ વિશુદ્ધાઙ્ગા વૈરઞ્ચ્યે સુરદુર્લભે

માતૃહા ગુરુહા યો હિ આત્મહા તુ વિશેષતઃ ।
દ્રુપદાદ્યં જપેન્ નિત્યં પ્રાણાયામં તથા નૃપ

ગાયત્રીં વૈષ્ણવીં ચૈવ સૌરીં શૈવીં યદૃચ્છયા ।
સો ઽપિ પાપૈઃ પ્રમુચ્યેત ઇત્ય્ એવં શઙ્કરો ઽબ્રવીત્

યઃ કુર્યાત્ સોમનાથસ્ય તત્ર કર્તા પ્રદક્ષિણમ્ ।
પ્રદક્ષિણીકૃતં તેન જમ્બૂદ્વીપં નરેશ્વર

બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં ગુરુદારનિષેવણમ્ ।
ભ્રૂણહા શુધ્યતે તત્ર એવમ્ એવ ન સંશયઃ

તીર્થાખ્યાનમ્ ઇદં પુણ્યં યઃ શૃણોતિ જિતેન્દ્રિયઃ ।
વ્યાધિતો રાજરોગેન અતુલાં શ્રિયમ્ આપ્નુયાત્

પુત્રાર્થી લભતે પુત્રં નિષ્કામઃ સ્વર્ગમ્ આપ્નુયાત્ ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યસ્ તીર્થં શ્રુત્વા વરં નૃપ

એતત્ તે સર્વમ્ આખ્યાતં સોમનાથસ્ય યત્ ફલમ્