Skandapurāṇa: Revākhaṇḍa (revised text) · Chapter 103

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe tīrthapañcakavarṇano nāma dvyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ ||
RKS adhyāya 103
yudhiṣṭhira uvāca:
hanūmadīśvaran nāma kathaṃ jātaṃ mahāmate /
brahmahatyāharaṃ tīrthaṃ revāyādakṣiṇe taṭe

mārkaṇḍeya uvāca:
sādhu pṛṣṭaṃ mahābāho somavaṃśavibhūṣaṇa /
guhyād guhyataraṃ tīrthaṃ nākhyātaṃ kasyacin mayā

tava snehāt pravakṣyāmi pīḍito vārdhakena tu /
jātaṃ pūrvaṃ mahāyuddhaṃ rāmarāvaṇayor api

pulastyo brahmaṇaḥ putras tasya vai viśravāḥ sutaḥ /
rāvaṇas tasya saṃjāto daśagrīvo 'pi rākṣasaḥ

trailokyavijayī jātaḥ prasādāc chūlinas tathā /
gīrvāṇā nirjitāḥ sarve rāmasya gṛhiṇī hṛtā

yad bhrātā kumbhakarṇo vai sītā sā vanamāśritā /
vibhīṣaṇena pāpo 'yaṃ mandas tyakto vicārya ca

sa jitaḥ kārtavīryeṇa sa jito jāmadagninā /
sa hato rāmacandreṇa tasya rājyaṃ hṛtaṃ tathā

tato rāmeṇa rakṣo 'pi jitaḥ saṃkhye mahābalaḥ /
vanaṃ bhagnaṃ hato rakṣo gatvā vāyusutena vai

rāvaṇasya sutaḥ saṃkhye hataś cākṣakumārakaḥ /
evaṃ rāmāyaṇe jāte sītā mokṣe kṛte tataḥ

ayodhyāyāṃ gate rāme hanūmāś ca mahābalaḥ /
kailāsaṃ hi gataḥ pārtha praṇāmārthaṃ maheśvare

tiṣṭha tiṣṭheti cokto vai nandinā vānarottamaḥ /
brahmahatyāyutas tvaṃ hi rākṣasānāṃ vadhena hi

bhairavasyāsanaṃ puṇyaṃ na gantā 'si mahābala /
hanumān uvāca:
nandiṃs tvaṃ hi varaṃ yaccha pātakasyopaśāntaye

bhūtvā niṣpātako 'haṃ vai praṇamāmi maheśvaram /
nandy uvāca:
rudradehodbhavā puṇyā narmadā saritāṃ varā

śravaṇāj janmacaritaṃ kīrtanād dviguṇaṃ vrajet /
saptajanmārjitaṃ pāpaṃ naśyed revāvagāhanāt

tasmāt tīre vasa tvaṃ ca revāsaṅgamadakṣiṇe /
dhyāyamāno virūpākṣaṃ triśūlakarasaṃsthitam

jaṭāmukuṭasaṃkāśaṃ vyālayajñopavītakam /
umārdhāṅgadharaṃ devaṃ gorājāsanasaṃsthitam

vatsarān subahūn yāvad dhyāyatas tasya tatra vai /
tatra tuṣṭo mahādeva āgataḥ saha bhāryayā

uvāca madhurāṃ vāṇīṃ meghagambhīrayā girā /
sādhu vatsa tvayā cātra kaṣṭaṃ tapasi saṃsthitam

hanūmāṃś ca haraṃ dṛṣṭvā umārdhāṅgadharaṃ sthitam /
sāṣṭāṅgaṃ praṇato bhūtvā jayadeva namo 'stu te

jaya cāndhakaghātāya bāṇāsuravimardine /
jaya bhūtapanāthāya jaya bhairavabhūṣaṇa

jaya kāmavināśāya gaṅgāṃ śirasi dhāriṇe /
evaṃ stuto mahādevo varado vānarasya ca

īśvara uvāca:
varaṃ prārthaya tvaṃ vatsa prārthitaṃ rabhasaṃ vada /
hanumān uvāca:
brahmarakṣovadhāj jātā brahmahatyā maheśvara

niṣpāpo 'haṃ bhaveyaṃ vai yuṣmat sambhāṣaṇena ca /
īśvara uvāca:
narmadātīrthaṃ māhātmyadhyānayogaprabhāvataḥ

manmūrtidarśanāt sadyo niṣpāpo nātra saṃśayaḥ /
ityuktvāntardadhe deva umāsārdhaṃ trilocanaḥ

hanumadīśvaraṃ tatra sthāpayāmāsa bhaktitaḥ /
ātmayogabalenaiva brahmacaryaprabhāvataḥ

īśvarasya prabhāveṇa kāmadaṃ sthāpitaṃ śivam /
acchedyam apratarkyaṃ ca vināśotpattivarjitam

mārkaṇḍeya uvāca:
hanumadīśvare tatra pratyayaṃ yatpurābhavat /
yadvṛttaṃ dvāparasyādau tretānte ca nareśvarā

suparṇo nāma rājarṣir babhūva vasudhātale /
tasya rājye sadā saukhyaṃ dīrghāyur mānavaḥ sadā

śatabāhurbabhūvāsya putro bhīmaparākramaḥ /
āsaktaḥ sa sadākālaṃ japadhyāne nareśvara

krīḍate pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃś ca vanāni ca /
vadhārthaṃ mṛgayūthānām āgato vindhyaparvate

mṛgajātisamākīrṇe hastijātisamāśrite /
hasticitrakaśobhāḍhye mṛgavārāhasaṃkule

krīḍitvā ca tato rājā cāsane saṃsthitaḥ sa ca /
vanamadhye tadā dṛṣṭvā bhramantaṃ piṅgalaṃ dvijam

rājovāca:
eko vane vane kasmād bhramase pustikākaraḥ /
itaśceto nirīkṣaṃs tvaṃ kathayasva dvijottama

brāhmaṇa uvāca:
kānyakubjāt samāyātaḥ preṣito rājakanyayā /
rājovāca:
kathayasva prasādena kasmāt kāryād vada prabho

brāhmaṇa uvāca:
śikhaṇḍī caiva rājā vai kānyakubjaṃ bubhukṣate /
aputraḥ sa mahīpālaḥ kanyā jātā manorathaiḥ

he nṛpa
jātismarā śubhācārā narmadāyāḥ prabhāvataḥ /
pitroktā sā ca kanyā vai vivāhāya prakalpitā

asāre cādya saṃsāre kanyādānaṃ dadāmyaham /
kanyovācā:
yasmin kāle hy ahaṃ lipse tasmin kāle pradīyatām

putrīvākyena rājāsau vismayāviṣṭacetanaḥ /
śikhaṇḍy uvāca:
kathyatāṃ me mahābhāge bhāṣitaṃ hi tvayā katham

pitṛvākyena sā vālā śirasāvanatā bhuvi /
kathayāmāsa yadvṛttaṃ hanumadīśvare nṛpa

kalāpiny asmy ahaṃ tāta sthitā bhartṛsahānugā /
uraṅgameśa sānnidhye revāyā uttare taṭe

hanumato vane puṇye krīḍāmi sma yadṛcchayā /
bhartṛyuktā tatra guhye vañjule sarale drume

āgatā lubdhakās tatra kṣudhārtā vanam uttamam /
bhartṛkopayutaiḥ pāpair hatāhaṃ patinā saha

grīvāṃ nimoṭayāmāsur bhakṣaṇotpāṭanaṃ kṛtam /
hutāśanamukhe te tu hasantaś cāśu lubdhakāḥ

bharjayitvā tato māṃsaṃ bhakṣayitvā yathecchayā /
suptāḥ svasthendriyā rātrau vigatā śarvarī kṣayam

tanmāṃsaśeṣaṃ juṣṭaṃ vai jambukair gṛdhravāyasaiḥ /
maccharīrodbhavaṃ cāsthi snāyumāṃsena saṃyutam

gṛhītvā patriṇaikena ākāśāt patatā tadā /
sāmiṣaṃ pakṣiṇaṃ dṛṣṭvā pakṣiṇo 'nye samāgatāḥ

dṛṣṭvā pakṣisamūhaṃ tu asthikhaṇḍaṃ vyasarjayat /
vihagānāṃ samastānāṃ dhāvatāṃ cāpi paśyatām

patitaṃ narmadātoye hanumadīśvare nṛpa /
madīyamasthikhaṇḍaṃ ca patitaṃ narmadājale

tasya tīrthaprabhāveṇa jātāhaṃ kṣatriye kule /
bhūpa kanyāpy ahaṃ jātā sampūrṇaśaśivanmukhī

jātismarā narendrāsmi jātāhaṃ kṣatriye kule /
etat te sarvam ākhyātaṃ kāraṇaṃ nṛpasattama

madarthaṃ viṣamasthāne śakuntamṛgajātiṣu /
yadi preṣayase tāta kam api narmadājale

tasyāhaṃ kathayiṣyāmi sthānacihnaṃ samagrakam /
kanyāyā vacanaṃ śrutvā śikhaṇḍī hyāha māṃ nṛpa

grāmaviṃśaṃ ca dāsyāmi gaccha tvaṃ narmadātaṭe /
prekṣaṇaṃ me pratijñātam alakṣyā 'pīḍitena tu

gaccha tvaṃ narmadāṃ puṇyāṃ sarvapāpakṣayaṃkarīm /
agrajāṃ somanāthasya hanumadīśvare śubhe

ardhakrośe tu revāyā vistīrṇe vaṭapādapaiḥ /
kadambakavanaiś caiva saṃpradhāne vanasya ca

nyagrodhavaṭasānnidhye asthilakṣyaṃ pradṛśyate /
mṛttikāmasthisaṃgṛhya gaccha revān dvijottama

āśvinasya site pakṣe tripurāritithau sthite /
snāpaya śūlinaṃ bhaktyā rātrau kuru ca jāgaram

prabhāte kṣipyatāṃ śīghraṃ nābhimātre jale sthitaḥ /
ity uccārya dvijaśreṣṭha sugatis tasya jāyate

asthi kṣiptvā punaḥ snānaṃ kartavyamaghanāśanam /
kathitaṃ kanyayā yac ca tatsarvaṃ pustake kṛtam

āgato 'haṃ nṛpaśreṣṭha tasmiṃs tīrthe mahālaye /
sābhijñānaṃ tato dṛṣṭvā gṛhītvāsthi nṛpottama

pūrvoktena vidhānena nikṣiptaṃ narmadājale /
puṣpavṛṣṭiḥ papātātha sādhu sādhviti brāhmaṇa

vimānaṃ tu tato divyaṃ dṛṣṭaṃ hanumadīśvare /
tato brāhmaṇarājānau gṛhītvānaśanaṃ sthitau

ātmānaṃ śoṣayitvā ca īśvarārādhane ratau /
evaṃ sandhyāyato devaṃ śatabāhur dvijottamaḥ

māsārdhāt tu mṛto rājā śatabāhur mahāmatiḥ /
kiṅkiṇījālaśobhāḍhyaṃ vimānaṃ tatra cāgatam

sādhu sādhu nṛpaśreṣṭha vimānārohaṇaṃ kuru /
rājovāca:
ūrdhvamārgaṃ na gacchāmi vipro yāvan na saṃsthitaḥ

upadeśaprado mahyaṃ garurūpo dvijottamaḥ /
devā ūcuḥ:
hanumadīśvare rājanye mṛtāḥ santi mānavāḥ

te yānti śivalokaṃ vai sarvapāpakṣayaṃ karam /
naiva pāpakṣayaś cāsya brāhmaṇasya nareśvara

gṛhaṃ ca gṛhiṇī vittaṃ brāhmaṇasya pravartate /
śatabāhus tato vipraṃ bhāṣayāmāsa bhaktitaḥ

tyaja mūlam adharmasya lobham ekaṃ dvijottama /
ity uktvā prayayau rājā svargaṃ svargijanaiḥ saha

dinaiḥ kaiścid gato vipraḥ svargaṃ sukṛtibhiḥ saha /
vāhinyāḥ kāśirājasya putryāḥ tīrthaprabhāvataḥ

ātmanaḥ kanyayā datte pūrvajanmārjitaṃ tapaḥ /
aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ sarvakālaṃ munīśvara

viśeṣād āśvine māse kṛṣṇapakṣe caturdaśī /
snāpayed īśvaraṃ bhaktyā kṣaudrakṣīreṇa sarpiṣā

dadhnā ca khaṇḍayuktena tilatoyena vā punaḥ /
śrīkhaṇḍena sugandhena cārcayet taṃ maheśvaram

tataḥ sugandhapuṣpaiś ca bilvapatraiś ca pūtanam /
śrāddhaṃ yaḥ kārayet tatra brāhmaṇair vedapāragaiḥ

sarvalakṣaṇasampūrṇaiḥ kulīnair gṛhapālakaiḥ /
tarpayed brāhmaṇaṃ bhaktyā annavastrahiraṇyakaiḥ

narakasthā divaṃ yānti ity uccārya dvijātayaḥ /
svargasthāḥ paramaṃ lokam ityuktvā praṇamed dvijān

patitān varjayed viprān vṛṣalī yasya mandire /
svavṛṣaṃ tu parityajya vṛṣair anyair vṛṣāyate

vṛṣalīṃ tāṃ vidurdevā na śūdrā vṛṣalī bhavet /
brahmahatyā surāpānaṃ gurudāraniṣevaṇam

suvarṇaharaṇaṃ tasya mitradrohabhavaṃ tathā /
naśyanti pātakāḥ sarve ity evaṃ śaṅkaro 'bravīt

vākpralāpena kiṃ vatsa bahunoktena kiṃ tu vā /
sarvapāpasamopeto dadyād dānaṃ dvijottame

sarvadevamayī dhenuḥ sarvadevātmikā sthitā /
śṛṅgāgreṣu mahīpāla śakro vasati nityaśaḥ

hari skandhe śiro brahmā lalāṭe vṛṣavāhanaḥ /
candrārkau locane jñeyau jihvāyāṃ tu sarasvatī

marudgaṇāḥ sadā sādhyās tasyāṅgāni nareśvara /
oṃkāraścaturo vedāḥ saṣaḍaṅgapadakramāḥ

ṛṣayo romakūpeṣu asthikhyātā mahānagāḥ /
daṇḍahasto mahākāyaḥ kṛṣṇo mahiṣavāhanaḥ

pṛṣṭhabhāgasthito nityaṃ śubhāśubhanirīkṣakaḥ /
catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ kṣīradhārāḥ staneṣu ca

viṣṇudehodbhavā gaṅgā darśanāt pāpahāriṇī /
evaṃ yā saṃsthitā yasmāt tasmād eṣā sadā budhaiḥ

lakṣmīś ca gomaye yasyāḥ pavitrā sarvamaṅgalā /
gomayāl lepanaṃ tasmāt kartavyaṃ pāṇḍunandana

gandharvāpsaraso gaṅgā gokhureṣu ca saṃsthitāḥ /
aśvinau karṇayor nityaṃ vartete raviputrakau

pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yāni tīrthāni pāṇḍava /
tāni sarvāṇi prāptāni gavāṃ pādeṣu nityaśaḥ

yudhiṣṭhira uvāca:
sarvatīrthasamā gāvo gīrvāṇaiḥ samalaṃkṛtāḥ /
etatkathaya me tāta kasmād goṣu samāśritāḥ

mārkaṇḍeya uvāca:
sarvadevamayo viṣṇurgāvo viṣṇuśarīrajāḥ /
deyās tasmāt sadā vandyāḥ kalpitā vibudhair janaiḥ

śvetā vā kapilā vāpi kṣīriṇī pāṇḍunandana /
sarvāsāṃ kṣīriṇīr gāvaḥ śvetavastrāvaguṇṭhitāḥ

kāṃsyadohanikā deyāḥ svarṇaśṛṅgīrvibhūṣitāḥ /
hanūmadīśvarasyāgre bhaktyā vipreṣu dāpayet

nisargasthena sā deyā svargamātmana icchatā /
asamartho yamas teṣāṃ viṣṇulokaṃ prayānti te

viṣṇulokacyutaḥ so 'pi prayāti dvijamandiram /
tatraiva jāyate putro vidvān vanasamanvitaḥ

sarvapāpaharaṃ tīrthaṃ hanumadīśvaraṃ śubham /
śṛṇoti mucyate pāpād varṇasaṅkarasambhavāt

darśe saṃcintayed yas tu mucyate nātra saṃśayaḥ