સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 103

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે તીર્થપઞ્ચકવર્ણનો નામ દ્વ્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 103
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
હનૂમદીશ્વરન્ નામ કથં જાતં મહામતે ।
બ્રહ્મહત્યાહરં તીર્થં રેવાયાદક્ષિણે તટે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સાધુ પૃષ્ટં મહાબાહો સોમવંશવિભૂષણ ।
ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં તીર્થં નાખ્યાતં કસ્યચિન્ મયા

તવ સ્નેહાત્ પ્રવક્ષ્યામિ પીડિતો વાર્ધકેન તુ ।
જાતં પૂર્વં મહાયુદ્ધં રામરાવણયોર્ અપિ

પુલસ્ત્યો બ્રહ્મણઃ પુત્રસ્ તસ્ય વૈ વિશ્રવાઃ સુતઃ ।
રાવણસ્ તસ્ય સંજાતો દશગ્રીવો ઽપિ રાક્ષસઃ

ત્રૈલોક્યવિજયી જાતઃ પ્રસાદાચ્ છૂલિનસ્ તથા ।
ગીર્વાણા નિર્જિતાઃ સર્વે રામસ્ય ગૃહિણી હૃતા

યદ્ ભ્રાતા કુમ્ભકર્ણો વૈ સીતા સા વનમાશ્રિતા ।
વિભીષણેન પાપો ઽયં મન્દસ્ ત્યક્તો વિચાર્ય ચ

સ જિતઃ કાર્તવીર્યેણ સ જિતો જામદગ્નિના ।
સ હતો રામચન્દ્રેણ તસ્ય રાજ્યં હૃતં તથા

તતો રામેણ રક્ષો ઽપિ જિતઃ સંખ્યે મહાબલઃ ।
વનં ભગ્નં હતો રક્ષો ગત્વા વાયુસુતેન વૈ

રાવણસ્ય સુતઃ સંખ્યે હતશ્ ચાક્ષકુમારકઃ ।
એવં રામાયણે જાતે સીતા મોક્ષે કૃતે તતઃ

અયોધ્યાયાં ગતે રામે હનૂમાશ્ ચ મહાબલઃ ।
કૈલાસં હિ ગતઃ પાર્થ પ્રણામાર્થં મહેશ્વરે

તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ચોક્તો વૈ નન્દિના વાનરોત્તમઃ ।
બ્રહ્મહત્યાયુતસ્ ત્વં હિ રાક્ષસાનાં વધેન હિ

ભૈરવસ્યાસનં પુણ્યં ન ગન્તા ઽસિ મહાબલ ।
હનુમાન્ ઉવાચ:
નન્દિંસ્ ત્વં હિ વરં યચ્છ પાતકસ્યોપશાન્તયે

ભૂત્વા નિષ્પાતકો ઽહં વૈ પ્રણમામિ મહેશ્વરમ્ ।
નન્દ્ય્ ઉવાચ:
રુદ્રદેહોદ્ભવા પુણ્યા નર્મદા સરિતાં વરા

શ્રવણાજ્ જન્મચરિતં કીર્તનાદ્ દ્વિગુણં વ્રજેત્ ।
સપ્તજન્માર્જિતં પાપં નશ્યેદ્ રેવાવગાહનાત્

તસ્માત્ તીરે વસ ત્વં ચ રેવાસઙ્ગમદક્ષિણે ।
ધ્યાયમાનો વિરૂપાક્ષં ત્રિશૂલકરસંસ્થિતમ્

જટામુકુટસંકાશં વ્યાલયજ્ઞોપવીતકમ્ ।
ઉમાર્ધાઙ્ગધરં દેવં ગોરાજાસનસંસ્થિતમ્

વત્સરાન્ સુબહૂન્ યાવદ્ ધ્યાયતસ્ તસ્ય તત્ર વૈ ।
તત્ર તુષ્ટો મહાદેવ આગતઃ સહ ભાર્યયા

ઉવાચ મધુરાં વાણીં મેઘગમ્ભીરયા ગિરા ।
સાધુ વત્સ ત્વયા ચાત્ર કષ્ટં તપસિ સંસ્થિતમ્

હનૂમાંશ્ ચ હરં દૃષ્ટ્વા ઉમાર્ધાઙ્ગધરં સ્થિતમ્ ।
સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણતો ભૂત્વા જયદેવ નમો ઽસ્તુ તે

જય ચાન્ધકઘાતાય બાણાસુરવિમર્દિને ।
જય ભૂતપનાથાય જય ભૈરવભૂષણ

જય કામવિનાશાય ગઙ્ગાં શિરસિ ધારિણે ।
એવં સ્તુતો મહાદેવો વરદો વાનરસ્ય ચ

ઈશ્વર ઉવાચ:
વરં પ્રાર્થય ત્વં વત્સ પ્રાર્થિતં રભસં વદ ।
હનુમાન્ ઉવાચ:
બ્રહ્મરક્ષોવધાજ્ જાતા બ્રહ્મહત્યા મહેશ્વર

નિષ્પાપો ઽહં ભવેયં વૈ યુષ્મત્ સમ્ભાષણેન ચ ।
ઈશ્વર ઉવાચ:
નર્મદાતીર્થં માહાત્મ્યધ્યાનયોગપ્રભાવતઃ

મન્મૂર્તિદર્શનાત્ સદ્યો નિષ્પાપો નાત્ર સંશયઃ ।
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે દેવ ઉમાસાર્ધં ત્રિલોચનઃ

હનુમદીશ્વરં તત્ર સ્થાપયામાસ ભક્તિતઃ ।
આત્મયોગબલેનૈવ બ્રહ્મચર્યપ્રભાવતઃ

ઈશ્વરસ્ય પ્રભાવેણ કામદં સ્થાપિતં શિવમ્ ।
અચ્છેદ્યમ્ અપ્રતર્ક્યં ચ વિનાશોત્પત્તિવર્જિતમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
હનુમદીશ્વરે તત્ર પ્રત્યયં યત્પુરાભવત્ ।
યદ્વૃત્તં દ્વાપરસ્યાદૌ ત્રેતાન્તે ચ નરેશ્વરા

સુપર્ણો નામ રાજર્ષિર્ બભૂવ વસુધાતલે ।
તસ્ય રાજ્યે સદા સૌખ્યં દીર્ઘાયુર્ માનવઃ સદા

શતબાહુર્બભૂવાસ્ય પુત્રો ભીમપરાક્રમઃ ।
આસક્તઃ સ સદાકાલં જપધ્યાને નરેશ્વર

ક્રીડતે પૃથિવીં સર્વાં પર્વતાંશ્ ચ વનાનિ ચ ।
વધાર્થં મૃગયૂથાનામ્ આગતો વિન્ધ્યપર્વતે

મૃગજાતિસમાકીર્ણે હસ્તિજાતિસમાશ્રિતે ।
હસ્તિચિત્રકશોભાઢ્યે મૃગવારાહસંકુલે

ક્રીડિત્વા ચ તતો રાજા ચાસને સંસ્થિતઃ સ ચ ।
વનમધ્યે તદા દૃષ્ટ્વા ભ્રમન્તં પિઙ્ગલં દ્વિજમ્

રાજોવાચ:
એકો વને વને કસ્માદ્ ભ્રમસે પુસ્તિકાકરઃ ।
ઇતશ્ચેતો નિરીક્ષંસ્ ત્વં કથયસ્વ દ્વિજોત્તમ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ:
કાન્યકુબ્જાત્ સમાયાતઃ પ્રેષિતો રાજકન્યયા ।
રાજોવાચ:
કથયસ્વ પ્રસાદેન કસ્માત્ કાર્યાદ્ વદ પ્રભો

બ્રાહ્મણ ઉવાચ:
શિખણ્ડી ચૈવ રાજા વૈ કાન્યકુબ્જં બુભુક્ષતે ।
અપુત્રઃ સ મહીપાલઃ કન્યા જાતા મનોરથૈઃ

હે નૃપ
જાતિસ્મરા શુભાચારા નર્મદાયાઃ પ્રભાવતઃ ।
પિત્રોક્તા સા ચ કન્યા વૈ વિવાહાય પ્રકલ્પિતા

અસારે ચાદ્ય સંસારે કન્યાદાનં દદામ્યહમ્ ।
કન્યોવાચા:
યસ્મિન્ કાલે હ્ય્ અહં લિપ્સે તસ્મિન્ કાલે પ્રદીયતામ્

પુત્રીવાક્યેન રાજાસૌ વિસ્મયાવિષ્ટચેતનઃ ।
શિખણ્ડ્ય્ ઉવાચ:
કથ્યતાં મે મહાભાગે ભાષિતં હિ ત્વયા કથમ્

પિતૃવાક્યેન સા વાલા શિરસાવનતા ભુવિ ।
કથયામાસ યદ્વૃત્તં હનુમદીશ્વરે નૃપ

કલાપિન્ય્ અસ્મ્ય્ અહં તાત સ્થિતા ભર્તૃસહાનુગા ।
ઉરઙ્ગમેશ સાન્નિધ્યે રેવાયા ઉત્તરે તટે

હનુમતો વને પુણ્યે ક્રીડામિ સ્મ યદૃચ્છયા ।
ભર્તૃયુક્તા તત્ર ગુહ્યે વઞ્જુલે સરલે દ્રુમે

આગતા લુબ્ધકાસ્ તત્ર ક્ષુધાર્તા વનમ્ ઉત્તમમ્ ।
ભર્તૃકોપયુતૈઃ પાપૈર્ હતાહં પતિના સહ

ગ્રીવાં નિમોટયામાસુર્ ભક્ષણોત્પાટનં કૃતમ્ ।
હુતાશનમુખે તે તુ હસન્તશ્ ચાશુ લુબ્ધકાઃ

ભર્જયિત્વા તતો માંસં ભક્ષયિત્વા યથેચ્છયા ।
સુપ્તાઃ સ્વસ્થેન્દ્રિયા રાત્રૌ વિગતા શર્વરી ક્ષયમ્

તન્માંસશેષં જુષ્ટં વૈ જમ્બુકૈર્ ગૃધ્રવાયસૈઃ ।
મચ્છરીરોદ્ભવં ચાસ્થિ સ્નાયુમાંસેન સંયુતમ્

ગૃહીત્વા પત્રિણૈકેન આકાશાત્ પતતા તદા ।
સામિષં પક્ષિણં દૃષ્ટ્વા પક્ષિણો ઽન્યે સમાગતાઃ

દૃષ્ટ્વા પક્ષિસમૂહં તુ અસ્થિખણ્ડં વ્યસર્જયત્ ।
વિહગાનાં સમસ્તાનાં ધાવતાં ચાપિ પશ્યતામ્

પતિતં નર્મદાતોયે હનુમદીશ્વરે નૃપ ।
મદીયમસ્થિખણ્ડં ચ પતિતં નર્મદાજલે

તસ્ય તીર્થપ્રભાવેણ જાતાહં ક્ષત્રિયે કુલે ।
ભૂપ કન્યાપ્ય્ અહં જાતા સમ્પૂર્ણશશિવન્મુખી

જાતિસ્મરા નરેન્દ્રાસ્મિ જાતાહં ક્ષત્રિયે કુલે ।
એતત્ તે સર્વમ્ આખ્યાતં કારણં નૃપસત્તમ

મદર્થં વિષમસ્થાને શકુન્તમૃગજાતિષુ ।
યદિ પ્રેષયસે તાત કમ્ અપિ નર્મદાજલે

તસ્યાહં કથયિષ્યામિ સ્થાનચિહ્નં સમગ્રકમ્ ।
કન્યાયા વચનં શ્રુત્વા શિખણ્ડી હ્યાહ માં નૃપ

ગ્રામવિંશં ચ દાસ્યામિ ગચ્છ ત્વં નર્મદાતટે ।
પ્રેક્ષણં મે પ્રતિજ્ઞાતમ્ અલક્ષ્યા ઽપીડિતેન તુ

ગચ્છ ત્વં નર્મદાં પુણ્યાં સર્વપાપક્ષયંકરીમ્ ।
અગ્રજાં સોમનાથસ્ય હનુમદીશ્વરે શુભે

અર્ધક્રોશે તુ રેવાયા વિસ્તીર્ણે વટપાદપૈઃ ।
કદમ્બકવનૈશ્ ચૈવ સંપ્રધાને વનસ્ય ચ

ન્યગ્રોધવટસાન્નિધ્યે અસ્થિલક્ષ્યં પ્રદૃશ્યતે ।
મૃત્તિકામસ્થિસંગૃહ્ય ગચ્છ રેવાન્ દ્વિજોત્તમ

આશ્વિનસ્ય સિતે પક્ષે ત્રિપુરારિતિથૌ સ્થિતે ।
સ્નાપય શૂલિનં ભક્ત્યા રાત્રૌ કુરુ ચ જાગરમ્

પ્રભાતે ક્ષિપ્યતાં શીઘ્રં નાભિમાત્રે જલે સ્થિતઃ ।
ઇત્ય્ ઉચ્ચાર્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ સુગતિસ્ તસ્ય જાયતે

અસ્થિ ક્ષિપ્ત્વા પુનઃ સ્નાનં કર્તવ્યમઘનાશનમ્ ।
કથિતં કન્યયા યચ્ ચ તત્સર્વં પુસ્તકે કૃતમ્

આગતો ઽહં નૃપશ્રેષ્ઠ તસ્મિંસ્ તીર્થે મહાલયે ।
સાભિજ્ઞાનં તતો દૃષ્ટ્વા ગૃહીત્વાસ્થિ નૃપોત્તમ

પૂર્વોક્તેન વિધાનેન નિક્ષિપ્તં નર્મદાજલે ।
પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાતાથ સાધુ સાધ્વિતિ બ્રાહ્મણ

વિમાનં તુ તતો દિવ્યં દૃષ્ટં હનુમદીશ્વરે ।
તતો બ્રાહ્મણરાજાનૌ ગૃહીત્વાનશનં સ્થિતૌ

આત્માનં શોષયિત્વા ચ ઈશ્વરારાધને રતૌ ।
એવં સન્ધ્યાયતો દેવં શતબાહુર્ દ્વિજોત્તમઃ

માસાર્ધાત્ તુ મૃતો રાજા શતબાહુર્ મહામતિઃ ।
કિઙ્કિણીજાલશોભાઢ્યં વિમાનં તત્ર ચાગતમ્

સાધુ સાધુ નૃપશ્રેષ્ઠ વિમાનારોહણં કુરુ ।
રાજોવાચ:
ઊર્ધ્વમાર્ગં ન ગચ્છામિ વિપ્રો યાવન્ ન સંસ્થિતઃ

ઉપદેશપ્રદો મહ્યં ગરુરૂપો દ્વિજોત્તમઃ ।
દેવા ઊચુઃ:
હનુમદીશ્વરે રાજન્યે મૃતાઃ સન્તિ માનવાઃ

તે યાન્તિ શિવલોકં વૈ સર્વપાપક્ષયં કરમ્ ।
નૈવ પાપક્ષયશ્ ચાસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય નરેશ્વર

ગૃહં ચ ગૃહિણી વિત્તં બ્રાહ્મણસ્ય પ્રવર્તતે ।
શતબાહુસ્ તતો વિપ્રં ભાષયામાસ ભક્તિતઃ

ત્યજ મૂલમ્ અધર્મસ્ય લોભમ્ એકં દ્વિજોત્તમ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રયયૌ રાજા સ્વર્ગં સ્વર્ગિજનૈઃ સહ

દિનૈઃ કૈશ્ચિદ્ ગતો વિપ્રઃ સ્વર્ગં સુકૃતિભિઃ સહ ।
વાહિન્યાઃ કાશિરાજસ્ય પુત્ર્યાઃ તીર્થપ્રભાવતઃ

આત્મનઃ કન્યયા દત્તે પૂર્વજન્માર્જિતં તપઃ ।
અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં સર્વકાલં મુનીશ્વર

વિશેષાદ્ આશ્વિને માસે કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશી ।
સ્નાપયેદ્ ઈશ્વરં ભક્ત્યા ક્ષૌદ્રક્ષીરેણ સર્પિષા

દધ્ના ચ ખણ્ડયુક્તેન તિલતોયેન વા પુનઃ ।
શ્રીખણ્ડેન સુગન્ધેન ચાર્ચયેત્ તં મહેશ્વરમ્

તતઃ સુગન્ધપુષ્પૈશ્ ચ બિલ્વપત્રૈશ્ ચ પૂતનમ્ ।
શ્રાદ્ધં યઃ કારયેત્ તત્ર બ્રાહ્મણૈર્ વેદપારગૈઃ

સર્વલક્ષણસમ્પૂર્ણૈઃ કુલીનૈર્ ગૃહપાલકૈઃ ।
તર્પયેદ્ બ્રાહ્મણં ભક્ત્યા અન્નવસ્ત્રહિરણ્યકૈઃ

નરકસ્થા દિવં યાન્તિ ઇત્ય્ ઉચ્ચાર્ય દ્વિજાતયઃ ।
સ્વર્ગસ્થાઃ પરમં લોકમ્ ઇત્યુક્ત્વા પ્રણમેદ્ દ્વિજાન્

પતિતાન્ વર્જયેદ્ વિપ્રાન્ વૃષલી યસ્ય મન્દિરે ।
સ્વવૃષં તુ પરિત્યજ્ય વૃષૈર્ અન્યૈર્ વૃષાયતે

વૃષલીં તાં વિદુર્દેવા ન શૂદ્રા વૃષલી ભવેત્ ।
બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં ગુરુદારનિષેવણમ્

સુવર્ણહરણં તસ્ય મિત્રદ્રોહભવં તથા ।
નશ્યન્તિ પાતકાઃ સર્વે ઇત્ય્ એવં શઙ્કરો ઽબ્રવીત્

વાક્પ્રલાપેન કિં વત્સ બહુનોક્તેન કિં તુ વા ।
સર્વપાપસમોપેતો દદ્યાદ્ દાનં દ્વિજોત્તમે

સર્વદેવમયી ધેનુઃ સર્વદેવાત્મિકા સ્થિતા ।
શૃઙ્ગાગ્રેષુ મહીપાલ શક્રો વસતિ નિત્યશઃ

હરિ સ્કન્ધે શિરો બ્રહ્મા લલાટે વૃષવાહનઃ ।
ચન્દ્રાર્કૌ લોચને જ્ઞેયૌ જિહ્વાયાં તુ સરસ્વતી

મરુદ્ગણાઃ સદા સાધ્યાસ્ તસ્યાઙ્ગાનિ નરેશ્વર ।
ઓંકારશ્ચતુરો વેદાઃ સષડઙ્ગપદક્રમાઃ

ઋષયો રોમકૂપેષુ અસ્થિખ્યાતા મહાનગાઃ ।
દણ્ડહસ્તો મહાકાયઃ કૃષ્ણો મહિષવાહનઃ

પૃષ્ઠભાગસ્થિતો નિત્યં શુભાશુભનિરીક્ષકઃ ।
ચત્વારઃ સાગરાઃ પુણ્યાઃ ક્ષીરધારાઃ સ્તનેષુ ચ

વિષ્ણુદેહોદ્ભવા ગઙ્ગા દર્શનાત્ પાપહારિણી ।
એવં યા સંસ્થિતા યસ્માત્ તસ્માદ્ એષા સદા બુધૈઃ

લક્ષ્મીશ્ ચ ગોમયે યસ્યાઃ પવિત્રા સર્વમઙ્ગલા ।
ગોમયાલ્ લેપનં તસ્માત્ કર્તવ્યં પાણ્ડુનન્દન

ગન્ધર્વાપ્સરસો ગઙ્ગા ગોખુરેષુ ચ સંસ્થિતાઃ ।
અશ્વિનૌ કર્ણયોર્ નિત્યં વર્તેતે રવિપુત્રકૌ

પૃથિવ્યાં સાગરાન્તાયાં યાનિ તીર્થાનિ પાણ્ડવ ।
તાનિ સર્વાણિ પ્રાપ્તાનિ ગવાં પાદેષુ નિત્યશઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
સર્વતીર્થસમા ગાવો ગીર્વાણૈઃ સમલંકૃતાઃ ।
એતત્કથય મે તાત કસ્માદ્ ગોષુ સમાશ્રિતાઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સર્વદેવમયો વિષ્ણુર્ગાવો વિષ્ણુશરીરજાઃ ।
દેયાસ્ તસ્માત્ સદા વન્દ્યાઃ કલ્પિતા વિબુધૈર્ જનૈઃ

શ્વેતા વા કપિલા વાપિ ક્ષીરિણી પાણ્ડુનન્દન ।
સર્વાસાં ક્ષીરિણીર્ ગાવઃ શ્વેતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતાઃ

કાંસ્યદોહનિકા દેયાઃ સ્વર્ણશૃઙ્ગીર્વિભૂષિતાઃ ।
હનૂમદીશ્વરસ્યાગ્રે ભક્ત્યા વિપ્રેષુ દાપયેત્

નિસર્ગસ્થેન સા દેયા સ્વર્ગમાત્મન ઇચ્છતા ।
અસમર્થો યમસ્ તેષાં વિષ્ણુલોકં પ્રયાન્તિ તે

વિષ્ણુલોકચ્યુતઃ સો ઽપિ પ્રયાતિ દ્વિજમન્દિરમ્ ।
તત્રૈવ જાયતે પુત્રો વિદ્વાન્ વનસમન્વિતઃ

સર્વપાપહરં તીર્થં હનુમદીશ્વરં શુભમ્ ।
શૃણોતિ મુચ્યતે પાપાદ્ વર્ણસઙ્કરસમ્ભવાત્

દર્શે સંચિન્તયેદ્ યસ્ તુ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ