Skanda Purana · Chapter 4.8

// lopāmudrovāca // //
jīviteśa kathāmetāṃ puṇyāṃ puṇyapurīśritām //
na tṛptimadhigacchāmi śrutvā tvacchrīmukheritām

māyāpuryāṃ muktipuryāṃ śivaśarmā dvijottamaḥ //
mṛtopi mokṣaṃ naivāpa brūhi tatkāraṇaṃ vibho

// agastya uvāca // //
sākṣanmokṣo na caitāsu purīṣu priyabhāṣiṇi //
puroddiśyāmumevārthamitihāso mayāśrutaḥ

śṛṇu kāṃte vicitrārthāṃ kathāṃ pāpapraṇāśinīm //
puṇyaśīlasuśīlābhyāṃ kathitāṃ śivaśarmaṇe

śivaśarmovāca //
ayi viṣṇugaṇau puṇyau puṃḍarīkadalekṣaṇau //
kiṃcidvijñaptukāmohaṃ pravṛddhakarasaṃpuṭaḥ

na nāma yuvayorvedmi vedmyākṛtyā ca kiṃcana //
puṇyaśīlasuśīlākhyau yuvāṃ bhavitumarhathaḥ

// gaṇā vūcatuḥ // //
bhagavadbhaktiyuktānāṃ kimajñātaṃ bhavādṛśām //
etadeva hi nau nāma yaduktaṃ śrīmatā tvayā

yadanyadapi te citte praṣṭavyaṃ tadaśaṃkitam //
saṃpṛcchasva mahāprājña prītyā tatprabravāvahe

iti śrutvā sa vacanaṃ bhagavadgaṇabhāṣitam //
atiprītikaraṃ hṛdyaṃ tatastau pratyuvāca ha

// divya dvija uvāca // //
ka eṣa loko 'lpaśrīkaḥ svalpapuṇyajanākṛtiḥ //
ka ime vikṛtākārā brūtametanmamāgrataḥ

//
// gaṇāvūcatuḥ // //
ayaṃ piśācalokotra vasaṃti piśitāśanāḥ //
dattvānutāpabhājo ye nono kṛtvā dadatyapi

śivaṃ prasaṃgatobhyarcya sakṛttvaśucicetasaḥ //
alpapuṇyālpalakṣmī kāḥ piśācāsta ime sakhe

tato gacchandadarśāgre hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtam //
picaṃḍilaiḥ sthūlavaktrairmeghagaṃbhīraniḥsvanaiḥ

lokairapyuṣitaṃ lokaṃ śyāmalāṃgaiśca lomaśaiḥ //
gaṇau kathayatāṃ kemī ko lokaḥ puṇyataḥ kutaḥ

//
// gaṇāvūcatuḥ // //
guhyakānāmayaṃ lokastvete vai guhyakāḥ smṛtāḥ //
nyāyenopārjya vittāni gūhayaṃti ca ye bhuvi

svamārgagādhanāḍhyāśca śūdraprāyāḥ kuṭuṃbinaḥ //
saṃvibhajya ca bhoktāraḥ krodhāsūyāvivarjitāḥ

na tithiṃ naiva vāraṃ ca saṃkrātyādi na parva ca //
nādharmaṃ na ca dharmaṃ ca vidaṃtyete sadā sukhāḥ

ekameva hi jānaṃti kulapūjyo hi yo dvijaḥ //
tasmai gāḥ saṃprayacchaṃti manyaṃte tadvacaḥsphuṭam

samṛddhibhājohyatrāpi tena puṇyena guhyakāḥ //
bhuṃjate svargasaukhyāni devavaccākutobhayāḥ

tato vilokayāmāsa lokaṃ locanaśarmadam //
ke'mī janāstvasau lokaḥ kiṃnāmā vadatāṃ gaṇau

// gaṇāvūcatuḥ // //
gāṃdharvastveṣaloko'mī gaṃdharvāśca śubhavratāḥ//
devānāṃ gāyanādyete cāraṇāḥ stutipāṭhakāḥ

gītajñā atigītena toṣayaṃti narādhipān //
stuvaṃti ca dhanāḍhyāṃśca dhanalobhena mohitā.

rājñāṃ prasādalabdhāni suvāsāṃsi dhanānyapi//
dravyāṇyapi sugaṃdhīni karpūrādīnyanekaśaḥ

brāhmaṇebhyaḥ prayacchaṃti gītaṃ gāyaṃtyaharniśam //
śrutāveva manasteṣāṃ nāṭyaśāstrakṛtaśramāḥ

tena puṇyena gāṃdharvo lokastveṣāṃ viśiṣyate //
brāhmaṇāstoṣitā yadvai gītavidyārjitairdhanaiḥ

gītavidyāprabhāvena devarṣirnārado mahān //
mānyo vaiṣṇavaloke vai śrīśaṃbhoścātivallabhaḥ

tuṃbururnāradaścobhau devānāmatidurlabhau //
nādarūpī śivaḥ sākṣānnādatattvavidau hi tau

yadi gītaṃ kvacidgītaṃ śrīmaddhariharāṃtike //
mokṣastu tatphalaṃ prāhuḥ sānnidhyamathavā tayoḥ

gītajño yadi gītena nāpnoti paramaṃ padam //
rudrasyānucaro bhūtvā tenaiva saha modate

asmim̐lloke sadā kālaṃ smṛtireṣā pragīyate //
tadgītamālayā pūjyau devau hariharau sadā

iti śṛṇvankṣaṇātprāpa punaranyanmanoharam //
śivaśarmātha papraccha kiṃ saṃjñaṃ nagaraṃ tvidam

gaṇāvūcatuḥ // //
asau vaidyādharo loko nānā vidyā viśāradāḥ //
ete vidyārthināmannamupānadvastrakaṃbalam

auṣadhānyapi yacchaṃti tatpīḍāśamanāni hi //
nānākalāḥ śikṣayaṃti vidyāgarvavivarjitāḥ

śiṣyaṃ putreṇa paśyaṃti vastra tāṃbūla bhojanaiḥ //
alaṃkṛtāśca satkanyā dharmādudvāhayaṃti ca

abhilāṣadhiyā nityaṃ pūjayaṃtīṣṭadevatāḥ //
etaḥ puṇyairvasaṃtīha vidyādhara varā ime

yāvaditthaṃ kathāṃ cakrustāvatsaṃyaminīpatiḥ //
dharmarājobhisaṃprāpto devaduṃdubhi niḥsvanaiḥ

somyamūrtirvimānastho dharmajñaiḥ parivāritaḥ //
sevākarmasu caturairbhṛtyaistricaturaiḥ saha

dharmarāja uvāca //
sādhusādhu mahābuddhe śivaśarmandvijottama //
kulocitaṃ brāhmaṇānāṃ bhavatā pratipāditam

vedābhyāsaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ guravaścāpi toṣitāḥ //
dharmaśāstrapurāṇe ṣu dṛṣṭo dharmastvayā''dṛtaḥ

kṣālitaṃ muktipuryadbhirāśugaṃtṛśarīrakam //
kovido'sti bhavāneva jīvite jīvitetare

kalevaraṃ pūtigaṃdhi sadaivāśucibhājanam //
sutīrthapuṇya paṇyena samyagvinimitaṃ tvayā

ataevāhi pāṃḍityamādriṃyate vicakṣaṇāḥ //
ahaḥkṣepaṃ na kṣipaṃti kṣaṇamekaṃ hi te budhāḥ

nimeṣānpaṃcapānmartye prāṇaṃti prāṇino dhruvam //
tatrāpi na pravarteyuraghakarmaṇi garhite

sthirāpāyaḥ sadā kāyo na dhanaṃ nidhane'vati //
tanmūḍhaḥ prauḍhakārye kiṃ na yateta bhavāniva

satvaraṃ gatvaraṃ cāyurlokaḥ śokasamākulaḥ //
tasmāddharme matiḥ kāryā bhavateva sudhārmikaiḥ

satkarmaṇo vipāko'yaṃ tava vaṃdyau mamāpyaho //
yadetau bhagavadbhaktau sakhitvaṃ bhavato gatau

mamājñā dīyatāṃ tasmātsāhāyyaṃ karavāṇi kim //
yatkartavyaṃ mādṛśaiste tatkṛtaṃ bhavataivahi

adya dhanyatarosmīha yaddṛṣṭau bhagavadgaṇau //
sevā sadaiva me jñāpyā śrīmaccaraṇasannidhau

tataḥ prasthāpitastābhyāṃ prāviśatsvapurīṃ yamaḥ //
aprākṣīcca tato viprastau gaṇau prasthite yame

// śivaśarmovāca // //
sākṣādayaṃ dharmarājo nanu saumyatarākṛtiḥ //
dharmyāṇyeva vacāṃsyasya manaḥ prītikarāṇi ca

purī saṃyamanī seyamatīva śubhalakṣaṇā //
ākarṇya yasya nāmāpi pāpino'tīva bibhyati

yamarūpaṃ varṇayaṃti martyaloke'nyathā janāḥ //
anyathā'yaṃ mayā dṛṣṭo brūtaṃ tatkāraṇaṃ gaṇau

kena paśyaṃtyamuṃ lokaṃ nivasaṃti tathātra ke //
idamevāsya kiṃ rūpaṃ kiṃ cānyacca nivedyatām

// gaṇāvūcatuḥ // //
śṛṇu saumya susaumyo'sau dṛśyatetra bhavādṛśaiḥ//
dharmamūrtiḥ prakṛtyaiva niḥśaṃkaiḥ puṇyarāśibhiḥ

ayameva hi piṃgākṣaḥ krodharaktāṃtalocanaḥ //
daṃṣṭrākarālavadano vidyullalanabhīṣaṇaḥ

ūrdhvakeśo'tikṛṣṇāṃgaḥ pralayāṃbudaniḥsvanaḥ //
kāladaṃḍodyatakaro bhukuṭī kuṭilānanaḥ

ānayainaṃ pātayainaṃ badhānāmuṃca durdama //
ghātayainaṃ sudurvṛttaṃ mūrdhni tīvramayoghanaiḥ

ātāḍayainaṃ durvṛttaṃ dhṛtvā pādau śilātale //
utpāṭayāsya netre tvaṃ nidhāya caraṇaṃ gale

etasya gallāvutphullau kṣureṇāśuvi pāṭaya //
pāśena kaṃṭhaṃ baddhāsya samullaṃbaya bhūruhe

vidārayāsya mūrdhānaṃ karapatreṇa dāruvat //
pārṣṇighātairghnatāsyāsyaṃ samuccūrṇaya dāruṇaiḥ

paradāraprasṛmaraṃ karaṃ chiṃdhyasya pāpinaḥ //
paradāragṛhaṃ yātuḥ pādau cāsya vikhaṃḍaya

sūcībhī romakūpeṣu tanuṃ vyadhihi sarvataḥ //
dātuḥ parakalatrāṃge nakhapaṃktī durātmanaḥ

paradāramukhāghrāturmukhe niṣṭhīvayāsya hi //
vaktuḥ parāpavādasya kīlaṃ tīkṣṇaṃ mukhe kṣipa

bharjayainaṃ caṇakavattaptavāluka karparaiḥ //
bhrāṣṭre vikaṭavaktratvaṃ parasaṃtāpakāriṇam

doṣāropaṃ sadākarturadoṣe krūralocana //
nimajjayāsya vadanaṃ pūyaśoṇitakardame

adattaparavastūnāṃ gṛhṇataḥ karapallavam //
āplutyāplutya tailena taptāṃgāre pacotkaṭa

apavādaṃ gurorvakturniṃdākartuḥ suparvaṇām //
taptalohaśalākāśca mukhe bhīṣaṇa nikṣipa

paramarma spṛśaścāsya paracchidraprakāśituḥ//
sutaptāyomayāñcchaṃkūnsarvasaṃdhiṣu ropaya

anye na dīyamāne sve niṣeddhuḥpāpakāriṇaḥ //
ācchettuḥ paravṛttīnāṃ jihvāṃ chiṃdhyasya durmukha

devasvabhoktuḥ kroḍāsya brāhmaṇasvasyabhojinaḥ //
vidāryodaramasyāśu viṭkīṭaiḥ paripūraya

na devārthe na viprārthe nātithyarthe pacetkvacit //
tamamuṃ svārthapaktāraṃ kuṃbhīpāke pacāṃdhaka

ugrāsya śiśuhaṃtāramamuṃ viśraṃbhaghātinam //
kṛtaghnaṃ naya vegena mahāraurava rauravam

brahmaghnaṃ cāṃdhatāmisre surāpaṃ pūyaśoṇite //
kālasūtre hemacauramavīcau gurutalpagam

tatsaṃsargiṇamāvarṣamasipatravane tathā //
etānmahāpātakinastaptatailakaṭāhake

āplutyāplutya durdaṃṣṭrakākolairlohatuṃḍakaiḥ //
saṃtodyamānānpāpiṣṭhānnityaṃ kalpaṃ nivāsaya

strīghnaṃ goghnaṃ ca mitraghnaṃ kūṭaśālmalipādape//
ullaṃbaya ciraṃkālamūrdhvapādamadhomukham

tvacamasya ca saṃdaṃśaistroṭaya tvaṃ mahābhuja//
āśleṣiturmitrapatnyā bhujāvutpāṭayā śuca

jvālākīle mahāghore narake'muṃ ni pātaya //
yo vahninā dāhayati parakṣetraṃ parālayam

kālakūṭe ca garadaṃ kūṭasākṣyābhivādinam//
mānakūṭaṃ tulākūṭaṃ kaṃṭhamoṭe nipātaya

lālāpibeca duṣprekṣya tīrthāsuṣṭhīvinaṃ(?) naya //
āmapāke ca garbhaghnaṃ śūlapāke'nyatāpinam

rasavikrayiṇaṃ vipramikṣuyaṃtre prapīḍaya //
prajāpīḍākaraṃ bhūpamaṃdhakūpe nipātaya

gotilāṃśca turaṃgāṃśca vikretāraṃ dvijādhamam //
mātulānyāḥ surāyāśca vikretāraṃ halāyudha

musalolūkhale vaiśyaṃ kaṃḍayainaṃ punaḥpunaḥ //
śūdraṃ dvijāvamaṃtāraṃ dvijāgre maṃcasevinam

adhomukhe ca narake dīrghagrīvaprapīḍya

śūdraṃ brāhmaṇajetāraṃ vaiśyaṃ bāhmaṇamāninam //
kṣatriyaṃ yājakaṃ cāpi vipraṃ vedavivarjitam

lākṣālavaṇamāṃsānāṃ satailaviṣasarpiṣām //
āyudhekṣuvikārāṇāṃ vikretāraṃ dvijādhamam

pāśapāṇekaśāpāṇe baddhvaitāṃścaraṇedṛḍham //
ghātayaṃtau kaśāghātairnayataṃ taptakardame

imāṃ striyaṃ śleṣayāśu puṃścalīṃ kulakalmaṣām //
tenopapatinā sārdhaṃ taptāyasamayena ca

svayaṃ gṛhītvā niyamaṃ yastyajedajiteṃdriyaḥ //
taṃ prāpaya durādharṣaṃ bahubhramaradaṃśake

ityādijalpandurvṛttaiḥ śrūyate dūrato yamaḥ //
svakarmaśaṃkitaiḥ pāpai rdṛśyateti bhayaṃkaraḥ

ye prajāḥ pālayaṃtīha putrāneva nijaurasān //
daṃḍayaṃti ca dharmeṇa bhūpāste'sya sabhāsadaḥ

varṇāśramāśca yadrāṣṭre 'nutiṣṭhaṃti nijāṃ kriyām //
kālenāpannanidhanā bhūpāste'sya sabhāsadaḥ

naiva dīno na durvṛtto nāpadgrasto na śokabhāk //
yeṣāṃ rāṣṭre pradṛśyaṃte bhūpāste'sya sabhāsadaḥ

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ svadharma niratāḥ sadā //
anyepi ye saṃyaminaḥ saṃyaminyāṃ vasaṃti te

uśīnaraḥ sudhanvā ca vṛṣaparvā jayadrathaḥ //
rajiḥ sahasrajitkukṣirdṛḍhadhanvā ripuṃjayaḥ

yuvanāśvo daṃtavaktro nābhāgo ripumaṃgalaḥ //
karaṃdhamo dharmasenaḥ paramardaḥ parāṃtakaḥ

ete cānye ca bahavo rājāno nītivartinaḥ //
dharmādharmavicārajñāḥ sudharmāyāṃ samāsate

anyacca te pravakṣyāvo yena paśyaṃti bhāskarim //
daṃḍapāśodyatakarāndūtānugrānanānkvacit

//
goviṃdamādhavamukuṃda haremurāre śaṃbho śiveśa śaśiśekhara śūlapāṇe //
dāmodarācyuta janārdana vāsudeva tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti

gaṃgādharāṃdhakaripo haranīlakaṃṭha vaikuṃṭha kaiṭabharipo kamaṭhābjapāṇe//
bhūteśakhaṃḍaparaśomṛḍacaṃḍikeśa tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti

viṣṇonṛsiṃhamadhusūdanacakrapāṇe gaurīpate giriśa śaṃkara caṃdracūḍa //
nārāyaṇāsuranibarhaṇaśārṅgapāṇe tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti

mṛtyuṃjayograviṣamekṣaṇakāmaśatro śrīkāṃtapītavasanāṃbuda nīlaśaure //
īśānakṛttivasanatridaśaikanātha tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti

lakṣmīpate madhuripo puruṣottamādyaśrīkaṃṭhadigvasana śāṃtapinākapāṇe //
ānaṃdakaṃda dharaṇīdhara padmanābha tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanati

sarveśvara tripurasūdana devadeva brahmaṇyadevagaruḍadhvaja śaṃkhapāṇe //
tryakṣoragābharaṇabālamṛgāṃkamaule tyajyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti

śrīrāmarāghavarameśvararāvaṇāre bhūteśamanmatharipo pramathādhinātha //
cāṇūramardanahṛṣīkapatemurāre tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanati

śūlingirīśa rajanīśa kalāvataṃ sakaṃsapraṇāśana sanātanakeśināśa //
bhargatrinetrabhavabhūtapate purāre tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti

gopīpate yadupate vasudevasūno karpūragauravṛṣabhadhvajabhālanetra //
govardhanoddharaṇadharmadhurīṇagopa tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti

sthāṇo trilocana pinākadharasmarāre kṛṣṇāniruddhakamalākarakalmaṣāre //
viśveśvara tripathagārdrajaṭākalāpa tyājyā bhaṭāya iti saṃtatamāmanaṃti

aṣṭottarādhikaśatenasucārunāmnāṃ saṃdarbhitāṃ lalitaratnakadaṃbakena //
sannāyakāṃ dṛḍhaguṇāṃ ddhijakaṃṭhagāṃ yaḥ kuryādimāṃ srajamaho sa yamaṃ na paśyet

itthaṃ dvijeṃdra nijabhṛtyagaṇānsadaiva saṃśikṣayedavanigānsa hi dharmarājaḥ //
anyepi ye hariharāṃkadharā dharāyāṃ te dūrataḥ punaraho parivarjanīyāḥ

agastiruvāca //
yo dharmarājaracitāṃ lalitaprabaṃdhāṃ nāmāvaliṃ sakalakalmaṣabījahaṃtrīm //
dhīrotra kaustubhabhṛtaḥ śaśibhūṣaṇasya nityaṃ japetstanarasaṃ sa pibenna mātuḥ

iti śṛṇvankathāṃ ramyāṃ śivaśarmāpriye'naghāma //
prahṛṣṭavaktraḥ purato dadarśāpsarasāpurīm

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasyā saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe yamalokavarṇanaṃnāmā'ṣṭamo'dhyāyaḥ