Skanda Purana · Chapter 4.7

agastiruvāca//
mathurāyāṃ dvijaḥ kaścidabhūdbhūdevasattamaḥ//
tasya putro mahātejāḥ śivaśarmeti viśrutaḥ

adhītyavedānvidhivadarthaṃ vijñāya tattvataḥ/.
paṭhitvā dharmaśāstrāṇi purāṇānyadhigamya ca

aṃgānyabhyasya tarkāṃśca pariloḍya samaṃtataḥ//
mīmāṃsādvayamālokya dhanurvedaṃ vigāhya ca

āyurvedaṃ vicāryāpi nāṭyavede kṛtaśramaḥ //
arthaśāstrāṇyanekāni prāpyāśvagajaceṣṭitam

kalāsu ca kṛtābhyāso mantraśāstravicakṣaṇaḥ //
bhāṣāśca nānā deśānāṃ lipīrjñātvā videśajāḥ

arthānupārjya dharmeṇa bhuktvā bhogānyadṛcchayā //
utpādya putrānsuguṇāṃstebhyo hyarthaṃ vibhajya ca

yauvanaṃ gatvaraṃ jñātvā jarāṃ dṛṣṭvāśritāṃ śrutim //
cintāmavāpa mahatī śivaśarmā dvijottamaḥ

paṭhato me gataḥ kālastathopārjayato dhanam //
nārādhito maheśānaḥ karmanirmūlanakṣamaḥ

na mayā toṣito viṣṇuḥ sarvapāpaharo hariḥ //
sarvakāmaprado nṛṇāṃ gaṇeśo nārcito mayā

tamastomaharaḥ sūryo nārci to vai mayā kvacit //
mahāmāyā jagaddhātrī na dhyātā bhavabaṃdhahṛt

na prīṇitā mayā devā yajñaiḥ sarvaiḥ samṛddhidāḥ //
tulasīvana śuśrūṣā na kṛtā pāpaśāṃtaye

na mayā tarpitā viprā mṛṣṭānnairmadhurai rasaiḥ //
ihāpi ca paratrāpi vipadāmanutārakāḥ

bahupuṣpaphalopetāḥ succhāyāḥ snigdhapallavāḥ //
pathi nāropitā vṛkṣā ihāmutraphalapradāḥ

dukūlaiḥ svānukūlaiśca colaiḥ pratyaṃgabhūṣaṇaiḥ //
nālaṃkṛtāḥ suvāsinya ihāmutrasuvāsadāḥ

dvijāya norvarā dattā yamalokanivāriṇī //
suvarṇaṃ na suvarṇāya dattaṃ duritahṛtparam

nālaṃkṛtā savatsā gauḥ pātrāya pratipāditā //
iha pāpāpahaṃtryāśu saptajanmasukhāvahā

ṛṇāpanuttaye mātuḥ kārito na jalāśayaḥ //
nātithistoṣitaḥ kvāpi svargamārgapradarśakaḥ

chatropānatkuṃḍikāśca nādhvagāya samarpitāḥ //
yāsyataḥ saṃyaminyāṃ hi svargamārgasukhapradāḥ

na ca kanyāvivāhārthaṃ vasu kvāpi mayārpitam //
iha saukhyasamṛddhyarthaṃ divyakanyārpakaṃ divi

na vājapeyāvabhṛthe snāto lobhavaśādaham //
iha janmani cānyasminbahumṛṣṭānnapānade

na mayā sthāpitaṃ liṃgaṃ kṛtvā devālayaṃ śubhama //
yasminsaṃsthāpite liṃgo viśvaṃ saṃsthāpitaṃ bhavet

viṣṇorāyatanaṃ naiva kṛtaṃ sarvasamṛddhidam //
na ca sūryagaṇeśānāṃ pratimāḥ kāritā mayā

na gaurī na mahālakṣmīścitrepi parilekhite //
pratimākaraṇe caiṣāṃ na kurūpo na durbhagaḥ

susūkṣmāṇi vicitrāṇi nojjvalānyaṃbarāṇyapi //
samarpitāni viprebhyo divyāṃbara samṛddhaye

na tilāśca ghṛtenāktāḥ susamiddhe hutāśane //
hutā vai mantrapūtāśca sarvapāpāpanuttaye

śrīsūktaṃ pāvamānī ca brāhmaṇo maṃḍalāni ca//
japtaṃ puruṣasūktaṃ na pāpāri śatarudriyam

aśvattha sevā na kṛtā tyaktvā cārkaṃ trayodaśīm//
sadyaḥ pāpaharā sā hi na rātrau na bhṛgordine

śayanīyaṃ na cotsṛṣṭaṃ mṛdulā ca pratūlikā //
dīpīdarpaṇasaṃyuktaṃ sarvabhogasamṛddhidam

ajāśvamahiṣī meṣī dāsī kṛṣṇājinaṃ tilāḥ //
sakaraṃbhāstoyakuṃbhā nāsanaṃ mṛdupāduke

pādābhyaṃgaṃ dīpadānaṃ prapādānaṃ viśeṣataḥ //
vyajanaṃ vastratāṃbūlaṃ tathānyanmukhavāsakṛta

nityaśrāddhaṃ bhūtabaliṃ tathā'tithi samarcanam //
viśantyanyāni dattvā ca praśasyāni yamālaye

na yamaṃ yamadūtāṃśca nayāmīrapi yātanāḥ//
paśyanti te puṇayabhājo naitaccāpi kṛtaṃ mayā

kṛcchracāṃdrāyaṇādīni tathā naktavratāni ca//
śarīraśuddhikārīṇi na kṛtāni kvacinmayā

gavāhnikaṃ ca nodattaṃ kokaṃḍūtirna vai kṛtā//
noddhṛtā paṃkamagnā gaurgolokasukhadāyinī

nārthinaḥ prārthitairarthaiḥ kṛtārthā hi mayā kṛtāḥ//
dehidehīti jalpāko bhaviṣyāmyanyajanmani

na vedā na ca śāstrāṇi nārdho dārā na no sutaḥ//
na kṣetraṃ na ca harmyādi māyāṃtamanuyāsyati

śivaśarmeti saṃciṃtya buddhiṃ saṃdhāya sarvataḥ//
niścikāya manasyevaṃ bhavetkṣemataraṃ mama

yāvatsvasthosti me deho yāvanneṃdriyaviklavaḥ//
tāvatsvaśreyasāṃ hetuṃ tīrthayātrāṃ karomyaham

dināni paṃcapāṇyevamativāhya gṛho dvijaḥ//
śubhe tithau śubhe vāre śubhalagnabale dvijaḥ

upoṣya rajanīmekāṃ prātaḥ śrāddhaṃ vidhāya ca//
gaṇeśānbrāhmaṇānnatvā bhuktvā prasthitavānsudhīḥ

iti niścitya nirvāṇapadaniḥśreṇikāṃ parām//
sarveṣāmeva jaṃtūnāṃ tatra saṃsthitikāriṇām

atha paṃthānamākramya kiyaṃtamapi sa dvijaḥ//
muhūrtaṃ pathi viśramyāciṃtayatprākkva yāmyaham

bhuvi tīrthānyanekāni lolamāyuścalaṃ manaḥ//
tataḥ saptapurīryāyāṃ sarvatīrthāni tatra yat

ayodhyāṃ ca purīṃ gatvā sarayūmavagāhya ca //
tattattīrtheṣu saṃtarpya pitṝnpiṃḍapradānataḥ

paṃcarātramuṣitvā tu brāhmaṇānparibhojya ca //
prayāgamagamadviprastīrtharājaṃ suhṛṣṭavat

sitā'site saricchreṣṭhe yatrāstāṃ suradurlabhe //
yatrāpluto naraḥ pāpaḥ paraṃ brahmādhigacchati

kṣetraṃ prajāpateḥ puṇyaṃ sarveṣāmeva durlabham //
labhyate puṇyasaṃbhārairnānyathārthasya rāśibhiḥ

damayaṃtīṃ kaliṃ kālaṃ kaliṃdatanayāṃ śubhām //
āgatya militā yatra puṇyā svargataraṃgiṇī

prakṛṣṭaṃ sarvayāgebhyaḥ prayāgamiti gīyate //
yajvanāṃ punarāvṛttirna prayāgārdravarṣmaṇām

yatra sthitaḥ svayaṃ sākṣācchūlaṭaṃko maheśvaraḥ //
tatrāplutānāṃ jaṃtūnāṃ mokṣavartmopadeśakaḥ

tatrā'kṣayyavaṭo'pyasti saptapātālamūlavān//
pralayepi yamāruhya mṛkaṃḍatanayo'vasat

hiraṇyagarbho vijñeyaḥ sa sākṣādvaṭarūpadhṛk //
tatsamīpe dvijānbhaktyā saṃbhojyākṣaya puṇyabhāk

yatra lakṣmīpatiḥ sākṣādvaikuṃṭhādetya mānavān//
śrīmādhavasvarūpeṇa nayedviṣṇoḥ paraṃ padam

śrutibhiḥ paripaṭhyete sitā'sita saridvare//
tatrāplutāṃ gāhyamṛtaṃ bhavaṃtīti viniścitam

śivalokādbrahmalokādumālokavarātpunaḥ//
kumāralokādvaikuṃṭhātsatyalokātsamaṃtataḥ//
tapojanamaharbhyaśca sarve svarlokavāsinaḥ//
bhuvolokācca bhūrlokānnāgalokāttathā'khilāt

acalā himavanmukhyāḥ kalpavṛkṣādayo nagāḥ//
snātuṃ māghe samāyāṃti prayāgamaruṇodaye

digaṃganāḥ prārthayaṃti yatprayāgānilānapi //
tepi naḥ pāvayiṣyaṃti kiṃ kurmaḥ paṃgavo vayam

aśvamedhādiyāgāśca prayāgasya rajaḥ punaḥ //
tulitaṃ brahmaṇā pūrvaṃ na te tadrajasā samāḥ

majjāgatāni pāpāni bahujanmārjitānyapi //
prayāganāmaśravaṇātkṣīyaṃte'tīva vihvalam

dharmatīrthamidaṃ samyagarthatīrthamidaṃ param //
kāmikaṃ tīrthametacca mokṣatīrthamidaṃ dhruvam

brahmahatyādi pāpāni tāvadgarjaṃti dehiṣu //
yāvanmajjaṃti no māghe prayāge pāpahāriṇi

tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyaṃti sūrayaḥ//
etadyatpaṭhyate vede tatprayāgaṃ punaḥ punaḥ

sarasvatī rajo rūpā tamorūpā kaliṃdajā//
sattvarūpā ca gaṃgātra nayaṃti brahmanirguṇam

iyaṃ veṇīhi niḥśreṇī brahmaṇo vartmayāsyataḥ//
jaṃtorviśuddhadehasya śraddhā'śraddhāplutasya ca

kāśīti kācidabalā bhuvaneṣu rūḍhā lolārka keśavavilolavilocanā / //
taddoryugaṃ ca varaṇāsiriyaṃ tadīyā veṇīti yā'tra gaditā'kṣayaśarmabhūmiḥ

agastiruvāca//
sudharmiṇi guṇāṃstasya kotra varṇayituṃ kṣamaḥ//
tīrtharājaprayāgasya tīrthaiḥ saṃsevitasya ca

pāpināṃ yāni pāpāni prasahya kṣālitānyaho//
tacchuddhyai sevyate tīrthaiḥ prayāgamadhikaṃ tataḥ

prayāgasya guṇānjñātvā śivaśarmā dvijaḥ sudhīḥ//
tatra māghamuṣtvā'tha prāpa vārāṇasīṃ purīm

praveśa eva saṃvīkṣya sa dehalivināyakam//
anvaliṃpattato bhaktyā sājyasiṃdūrakardamaiḥ

nivedyamodakānpaṃca vaṃcayaṃtaṃ nijaṃ janam//
mahopasargavargebhyastatoṃ'taḥ kṣetramāviśat

āgatya dṛṣṭvā maṇikarṇikāyāmudagvahāṃ svargataraṃgiṇīṃ saḥ//
saṃkṣīṇapuṇyetarapuṇyakarmaṇāṃ nṛṇāṃ gaṇaiḥ sthāṇugaṇairivāvṛtām

sacailamāplutya jale'male'male'vilaṃbamālaṃbita śuddhabuddhiḥ //
saṃtarpya dervīṣamanuṣyadivyapitṝnpitṝnsvānsahi karmakāṃḍavit

vidhāya ca drāksa hi paṃcatīrthikāṃ viśveśamārādhya tato yathāsvam //
punaḥpunarvīkṣyapurīṃ purāreridaṃ mayālokinaveti vismitaḥ //७४ /
na svaḥ purī sā tvanayā purāsamaṃ samaṃjasāpi pratisāmyamāvaheta //
prabaṃdhabhedādvyatiriktapustakapratiryathā sallipibhedabhaṃgataḥ

payopi yatratyamaciṃtyavaibhavaṃ divisthitā sādhusudhāpyatomudhā//
tathā prasūtestu payodhare payo na pīyate pītamidaṃ yadi kvacit

anāmayāściṃtanayā na yeśiturjanāmanāgyatra vinā pinākinā //
na karmasatkarmakṛtopi kurvate'nukurvate śarvagaṇāṃśca sarvataḥ//७७/
na varṇyate kaiḥ kila kāśikeyaṃ jaṃtoḥ sthitasyātra yatoṃtakāle //
pacelimaiḥ prākkṛtapuṇyabhārairoṃkāramoṃkārayatīṃdumauliḥ

saṃsāriciṃtāmaṇiratra yasmāttaṃ tārakaṃ sajjanakarṇikāyām//
śivobhidhatte sahasāṃ'takāle tadgīyatesau maṇi karṇiketi

muktilakṣmī mahāpīṭha maṇistaccaraṇābjayoḥ //
karṇikeyaṃ tataḥ prāhuryāṃ janā maṇikarṇikām

jarāyujāṃḍajodbhijjāḥ svedajāhyatra vāsinaḥ //
na samā mokṣabhājaste tridaśairmuktidurdaśaiḥ

mama janma vṛthājātaṃ durvṛttasya jaḍātmanaḥ //
nādyayāvanmayai kṣiṣṭa kāśikā muktikāśikā

punaḥpunaśca tatkṣetramatithīkṛtyanetrayoḥ //
vicitraṃ ca pavitraṃ ca tṛptiṃ nādhijagāma ha

saptānāṃ ca purīṇāṃ hi dhurī ṇāmavayāmyaham //
vārāṇasīṃ sunirvāṇaviśrāṇanavicakṣaṇām

tathāpi na catasronyā mayā dṛggocarīkṛtāḥ //
tāsāṃ prabhāvaṃ vijñāyāpyāgamiṣyāmya haṃ punaḥ

tīrthayātrāṃ pratidinaṃ kurvannūnaṃ savatsaram //
na prāpa sarvatīrthāni tīrthaṃ kāśyāṃ tiletile

// agastiruvāca // //
jānanna pi guṇāndevi kṣetrasyāsya parāndvijaḥ //
nānā pramāṇaiḥ pravaṇo niragātsa tathāpyaho

kiṃ kurvaṃti hi śāstrāṇi sapramāṇāni suṃdari //
mahāmāyāṃ bhavitrī tāṃ ko nivārayituṃ kṣamaḥ

kaḥ samuccalitaṃ cetastoyaṃvā saṃpratīpayet //
proccathānasthitamapi svabhāvoyaccalastayoḥ

śivaśarmā vrajansotha deśāddeśāṃtaraṃ kramāt //
mahākāla purīṃ prāpa kalikālavivarjitām

kalpekalpekhilaṃviśvaṃ kālayedyaḥ svalīlayā //
taṃ kālaṃ kalayitvā yo mahākālo bhavatkila

pāpādavaṃtī sā viśvamavaṃtīti nigadyate //
yugeyugenyanāmnī sā kalāvujjayinīti ca

vipanno yatra vai jaṃtuḥ prāpyāpi śavatāṃ sphuṭam //
na pūtigaṃdhamāpno ti samucchrayati na kvacit

yamadūtā na yasyāṃ hi praviśaṃti kadācana //
paraḥkoṭīni liṃgāni tasyāṃ saṃti padepade

hāṭakeśo mahākālastārake śastathaiva ca //
ekaliṃgaṃ tridhā bhūtvā trilokīṃ vyāpya saṃsthitam

jyotiḥ siddhavaṭe jyotiste paśyaṃtīha ye dvijāḥ //
athavāśrīmahākāladraṣṭāraḥ puṇyarāśayaḥ

mahākālasya talliṃgaṃ yairdṛṣṭaṃ kaṣṭibhiḥ kvacita //
na spṛṣṭāste mahāpāpairna dṛṣṭāste yamodbhaṭaiḥ

mahākālapatākāgraiḥ spṛṣṭapṛṣṭhāsturaṃgamāḥ //
aruṇasya kaśāghātaṃ kṣaṇaṃ viśramayaṃti khe

mahākālamahākālamahākāletisaṃtatam //
smarataḥsmarato nityaṃ smarakartṛsmarāṃtakau

evamārādhya bhūteśaṃ mahākālaṃ tato dvijaḥ //
jagāma nagarīṃ kāṃtīṃ kāṃtāṃ tribhuvanādapi

lakṣmīkāṃtaḥ svayaṃ sākṣājjaṃtūṃstatranivāsinaḥ //
śrīkāṃtāneva kurute paratreha ca niścitam

dṛṣṭvā kāṃtīṃ kāṃtimatīṃ kāṃtimadbhirniṣevitām //
kāṃtimānabhavatsopi nākāṃtistatra kasyacit

tatra kṛtyaṃ ca yatkṛtyaṃ tatkṛtvā sarvakṛtyavit //
saptarātramuṣitvā tu yayau dvāravatīṃ purīm

caturṇāmapi vargāṇāṃ yatra dvārāṇi sarvataḥ //
ato dvāravatītyuktā vidvadbhistattvavedibhiḥ

asthīnyapi ca jaṃtūnāṃ yatra cakrāṃkitānyaho //
kiṃ citraṃ tatra yatra syuḥ śaṃkhacakrāṃkitaiḥ karaiḥ

aṃtakaḥ śikṣayatyeva nijadūtānmuhurmuhuḥ //
te tyājyā yairdvāravatyā nāmāpi parigṛhyate

śrīkhaṃḍe kva sa āmodaḥ svarṇe varṇaḥ kva tādṛśaḥ //
tatpāvitryaṃ kva vai tīrthe tadgopīcaṃdane yathā

dūtāḥ śṛṇvaṃtu yadbhālaṃ gopacaṃdanalāṃchitam //
jvaladiṃgalavatsopi dūre tyājyaḥ prayatnataḥ

tulasyalaṃkṛtā ye ye tulasī nāmajāpakāḥ //
tulasīvanapālā ye te tyājyā dūrato bhaṭāḥ

yugeyuge dvāravatyā ratnāni parito muṣan //
abdhīratnākarodyāpi lokeṣu parigīyate

dvāravatyāṃ mriyaṃte ye jaṃtavaḥ kālanoditāḥ //
caturbhujāḥ syurvaikuṃṭhe te pītāṃbaradhāriṇaḥ

tatrāpi saṃtarpya pitṝnsasadevarṣimānavān//
tatra teṣu ca tīrtheṣu sasnau sarveṣvataṃdritaḥ

tato māyāpurīṃ prāpto duṣprāpāṃ pāpakāribhiḥ//
yatra sā vaiṣṇavī māyā māyāpāśairnapāśayet

kecidūcurharidvāraṃ mokṣadvāraṃ tataḥ pare //
gaṃgādvāraṃ ca kepyāhuḥ kecinmāyāpuraṃ punaḥ

yato vinirgatā gaṃgā khyātā bhāgīrathī bhuvi//
yannāmoccāraṇātpuṃsāṃ pāpaṃ yā ti sahasradhā

vaikuṃṭhasyaikasopānaṃ haridvāraṃ jagurjanāḥ //
atrāplutā narā yāṃti tadviṣṇoḥparamaṃ padam

tīrthopavāsakaṃ kṛtvā niśājāgaraṇaṃ tathā //
prātaḥ snātvā ca gaṃgāyāṃ tarpyānsaṃtarpapya sarvataḥ

yāvatsa pāraṇaṃ kartumiyeṣa dvijasattamaḥ //
tāvacchītajvarākrāṃtaścakaṃpe'tyarthamāturaḥ

/
vaideśikastathaikākī tathā'tijvarapīḍitaḥ //
ciṃtāmavāpa mahatī kimetatsamupasthitam

ciṃtārṇave nimagnobhūttyaktāśo jīvite dhane //
sāṃyātrika ivāgādhe bhinnapoto mahārṇave

kvakṣetraṃ kva kalatraṃ me kva putrāḥ kva ca tadvasu //
kva tadvicitraṃ vai harmyaṃ kva sā pustakasaṃbhṛtiḥ

adyāpi nāyuḥ paryāptaṃ pa litaṃ na tathā mayi //
jvaroyaṃ dāruṇaḥ prāptaḥ kālajñaścātidāruṇaḥ

mṛtyurmūrdhnikṛtāvāso vāso dūre vyavasthitaḥ //
agnau gṛhopari prāpte kūpaṃ tu khanayediha

kimebhiściṃtanairvyarthairatitāpakarairmama //
ciṃtayāmi hṛṣīkeśaṃ śivadaṃ śivameva ca

athavā muktyupāyo vai mayaikaḥ sadanuṣṭhitaḥ //
muktipuryastu saptaitāḥ svanetraviṣayīkṛtāḥ

svargāpavargayorekaḥ sādhyo hi viduṣā dhruvam //
tayorasādhane paścātsaṃtāpena ca tapyate

athavā ciṃtayā kiṃ me tvanayā duravasthayā //
raṇe vā maraṇaṃ śreyastīrthevātra yathā mama

kimahaṃ maṃdabhāgīva rathyāṃ kvāpi mriyedhunā //
bhāgīrathyāṃ mriye cādya kā ciṃtā mama mūḍhavat

carmāsthi saṃcayenāhamanena vapuṣā dhruvam //
prāpsyāmi nidhanādatra siddhiṃ naiḥśreyasīṃ dhruvam

evaṃ ciṃtayatastasya pīḍāsīdatidāruṇā //
koṭi vṛścikadaṣṭasya yāvasthā tāmavāpa saḥ

smartavyaṃ vismṛtaṃ sarvaṃ kvāhaṃ kohaṃ na vetti ca //
dināni saptasapteti sthitvā paṃcatvamāgataḥ

tāvadvaikuṭhabhuvanād vimānaṃ samupasthitam //
tārkṣyopalakṣito yatra dhvajaścātisamucchritaḥ

adhiṣṭhitaṃ sukanyānāṃ svarṇakauśeyavāsasām //
cāmaravyagrahastānāṃ sahasreṇātivistṛtam

puṇyaśīlasuśīlābhyāṃ gaṇābhyāṃ ca virājitam //
caturbhujābhyāṃ svāsyābhyāṃ kiṃkiṇījālamālitam

tadvimānamathāruhya pītavāsāścaturbhujaḥ //
alaṃcakre nabhovartma sa dvijo divyabhūṣaṇaḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasyāṃ sahitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe saptapurīvarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ