स्कन्द पुराण · अध्याय 4.8

॥ लोपामुद्रोवाच ॥ ॥
जीवितेश कथामेतां पुण्यां पुण्यपुरीश्रिताम् ॥
न तृप्तिमधिगच्छामि श्रुत्वा त्वच्छ्रीमुखेरिताम्

मायापुर्यां मुक्तिपुर्यां शिवशर्मा द्विजोत्तमः ॥
मृतोपि मोक्षं नैवाप ब्रूहि तत्कारणं विभो

॥ अगस्त्य उवाच ॥ ॥
साक्षन्मोक्षो न चैतासु पुरीषु प्रियभाषिणि ॥
पुरोद्दिश्यामुमेवार्थमितिहासो मयाश्रुतः

शृणु कांते विचित्रार्थां कथां पापप्रणाशिनीम् ॥
पुण्यशीलसुशीलाभ्यां कथितां शिवशर्मणे

शिवशर्मोवाच ॥
अयि विष्णुगणौ पुण्यौ पुंडरीकदलेक्षणौ ॥
किंचिद्विज्ञप्तुकामोहं प्रवृद्धकरसंपुटः

न नाम युवयोर्वेद्मि वेद्म्याकृत्या च किंचन ॥
पुण्यशीलसुशीलाख्यौ युवां भवितुमर्हथः

॥ गणा वूचतुः ॥ ॥
भगवद्भक्तियुक्तानां किमज्ञातं भवादृशाम् ॥
एतदेव हि नौ नाम यदुक्तं श्रीमता त्वया

यदन्यदपि ते चित्ते प्रष्टव्यं तदशंकितम् ॥
संपृच्छस्व महाप्राज्ञ प्रीत्या तत्प्रब्रवावहे

इति श्रुत्वा स वचनं भगवद्गणभाषितम् ॥
अतिप्रीतिकरं हृद्यं ततस्तौ प्रत्युवाच ह

॥ दिव्य द्विज उवाच ॥ ॥
क एष लोको ऽल्पश्रीकः स्वल्पपुण्यजनाकृतिः ॥
क इमे विकृताकारा ब्रूतमेतन्ममाग्रतः

॥
॥ गणावूचतुः ॥ ॥
अयं पिशाचलोकोत्र वसंति पिशिताशनाः ॥
दत्त्वानुतापभाजो ये नोनो कृत्वा ददत्यपि

शिवं प्रसंगतोभ्यर्च्य सकृत्त्वशुचिचेतसः ॥
अल्पपुण्याल्पलक्ष्मी काः पिशाचास्त इमे सखे

ततो गच्छन्ददर्शाग्रे हृष्टपुष्टजनावृतम् ॥
पिचंडिलैः स्थूलवक्त्रैर्मेघगंभीरनिःस्वनैः

लोकैरप्युषितं लोकं श्यामलांगैश्च लोमशैः ॥
गणौ कथयतां केमी को लोकः पुण्यतः कुतः

॥
॥ गणावूचतुः ॥ ॥
गुह्यकानामयं लोकस्त्वेते वै गुह्यकाः स्मृताः ॥
न्यायेनोपार्ज्य वित्तानि गूहयंति च ये भुवि

स्वमार्गगाधनाढ्याश्च शूद्रप्रायाः कुटुंबिनः ॥
संविभज्य च भोक्तारः क्रोधासूयाविवर्जिताः

न तिथिं नैव वारं च संक्रात्यादि न पर्व च ॥
नाधर्मं न च धर्मं च विदंत्येते सदा सुखाः

एकमेव हि जानंति कुलपूज्यो हि यो द्विजः ॥
तस्मै गाः संप्रयच्छंति मन्यंते तद्वचःस्फुटम्

समृद्धिभाजोह्यत्रापि तेन पुण्येन गुह्यकाः ॥
भुंजते स्वर्गसौख्यानि देववच्चाकुतोभयाः

ततो विलोकयामास लोकं लोचनशर्मदम् ॥
केऽमी जनास्त्वसौ लोकः किंनामा वदतां गणौ

॥ गणावूचतुः ॥ ॥
गांधर्वस्त्वेषलोकोऽमी गंधर्वाश्च शुभव्रताः॥
देवानां गायनाद्येते चारणाः स्तुतिपाठकाः

गीतज्ञा अतिगीतेन तोषयंति नराधिपान् ॥
स्तुवंति च धनाढ्यांश्च धनलोभेन मोहिता.

राज्ञां प्रसादलब्धानि सुवासांसि धनान्यपि॥
द्रव्याण्यपि सुगंधीनि कर्पूरादीन्यनेकशः

ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छंति गीतं गायंत्यहर्निशम् ॥
श्रुतावेव मनस्तेषां नाट्यशास्त्रकृतश्रमाः

तेन पुण्येन गांधर्वो लोकस्त्वेषां विशिष्यते ॥
ब्राह्मणास्तोषिता यद्वै गीतविद्यार्जितैर्धनैः

गीतविद्याप्रभावेन देवर्षिर्नारदो महान् ॥
मान्यो वैष्णवलोके वै श्रीशंभोश्चातिवल्लभः

तुंबुरुर्नारदश्चोभौ देवानामतिदुर्लभौ ॥
नादरूपी शिवः साक्षान्नादतत्त्वविदौ हि तौ

यदि गीतं क्वचिद्गीतं श्रीमद्धरिहरांतिके ॥
मोक्षस्तु तत्फलं प्राहुः सान्निध्यमथवा तयोः

गीतज्ञो यदि गीतेन नाप्नोति परमं पदम् ॥
रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते

अस्मिँल्लोके सदा कालं स्मृतिरेषा प्रगीयते ॥
तद्गीतमालया पूज्यौ देवौ हरिहरौ सदा

इति शृण्वन्क्षणात्प्राप पुनरन्यन्मनोहरम् ॥
शिवशर्माथ पप्रच्छ किं संज्ञं नगरं त्विदम्

गणावूचतुः ॥ ॥
असौ वैद्याधरो लोको नाना विद्या विशारदाः ॥
एते विद्यार्थिनामन्नमुपानद्वस्त्रकंबलम्

औषधान्यपि यच्छंति तत्पीडाशमनानि हि ॥
नानाकलाः शिक्षयंति विद्यागर्वविवर्जिताः

शिष्यं पुत्रेण पश्यंति वस्त्र तांबूल भोजनैः ॥
अलंकृताश्च सत्कन्या धर्मादुद्वाहयंति च

अभिलाषधिया नित्यं पूजयंतीष्टदेवताः ॥
एतः पुण्यैर्वसंतीह विद्याधर वरा इमे

यावदित्थं कथां चक्रुस्तावत्संयमिनीपतिः ॥
धर्मराजोभिसंप्राप्तो देवदुंदुभि निःस्वनैः

सोम्यमूर्तिर्विमानस्थो धर्मज्ञैः परिवारितः ॥
सेवाकर्मसु चतुरैर्भृत्यैस्त्रिचतुरैः सह

धर्मराज उवाच ॥
साधुसाधु महाबुद्धे शिवशर्मन्द्विजोत्तम ॥
कुलोचितं ब्राह्मणानां भवता प्रतिपादितम्

वेदाभ्यासः कृतः पूर्वं गुरवश्चापि तोषिताः ॥
धर्मशास्त्रपुराणे षु दृष्टो धर्मस्त्वयाऽऽदृतः

क्षालितं मुक्तिपुर्यद्भिराशुगंतृशरीरकम् ॥
कोविदोऽस्ति भवानेव जीविते जीवितेतरे

कलेवरं पूतिगंधि सदैवाशुचिभाजनम् ॥
सुतीर्थपुण्य पण्येन सम्यग्विनिमितं त्वया

अतएवाहि पांडित्यमाद्रिंयते विचक्षणाः ॥
अहःक्षेपं न क्षिपंति क्षणमेकं हि ते बुधाः

निमेषान्पंचपान्मर्त्ये प्राणंति प्राणिनो ध्रुवम् ॥
तत्रापि न प्रवर्तेयुरघकर्मणि गर्हिते

स्थिरापायः सदा कायो न धनं निधनेऽवति ॥
तन्मूढः प्रौढकार्ये किं न यतेत भवानिव

सत्वरं गत्वरं चायुर्लोकः शोकसमाकुलः ॥
तस्माद्धर्मे मतिः कार्या भवतेव सुधार्मिकैः

सत्कर्मणो विपाकोऽयं तव वंद्यौ ममाप्यहो ॥
यदेतौ भगवद्भक्तौ सखित्वं भवतो गतौ

ममाज्ञा दीयतां तस्मात्साहाय्यं करवाणि किम् ॥
यत्कर्तव्यं मादृशैस्ते तत्कृतं भवतैवहि

अद्य धन्यतरोस्मीह यद्दृष्टौ भगवद्गणौ ॥
सेवा सदैव मे ज्ञाप्या श्रीमच्चरणसन्निधौ

ततः प्रस्थापितस्ताभ्यां प्राविशत्स्वपुरीं यमः ॥
अप्राक्षीच्च ततो विप्रस्तौ गणौ प्रस्थिते यमे

॥ शिवशर्मोवाच ॥ ॥
साक्षादयं धर्मराजो ननु सौम्यतराकृतिः ॥
धर्म्याण्येव वचांस्यस्य मनः प्रीतिकराणि च

पुरी संयमनी सेयमतीव शुभलक्षणा ॥
आकर्ण्य यस्य नामापि पापिनोऽतीव बिभ्यति

यमरूपं वर्णयंति मर्त्यलोकेऽन्यथा जनाः ॥
अन्यथाऽयं मया दृष्टो ब्रूतं तत्कारणं गणौ

केन पश्यंत्यमुं लोकं निवसंति तथात्र के ॥
इदमेवास्य किं रूपं किं चान्यच्च निवेद्यताम्

॥ गणावूचतुः ॥ ॥
शृणु सौम्य सुसौम्योऽसौ दृश्यतेत्र भवादृशैः॥
धर्ममूर्तिः प्रकृत्यैव निःशंकैः पुण्यराशिभिः

अयमेव हि पिंगाक्षः क्रोधरक्तांतलोचनः ॥
दंष्ट्राकरालवदनो विद्युल्ललनभीषणः

ऊर्ध्वकेशोऽतिकृष्णांगः प्रलयांबुदनिःस्वनः ॥
कालदंडोद्यतकरो भुकुटी कुटिलाननः

आनयैनं पातयैनं बधानामुंच दुर्दम ॥
घातयैनं सुदुर्वृत्तं मूर्ध्नि तीव्रमयोघनैः

आताडयैनं दुर्वृत्तं धृत्वा पादौ शिलातले ॥
उत्पाटयास्य नेत्रे त्वं निधाय चरणं गले

एतस्य गल्लावुत्फुल्लौ क्षुरेणाशुवि पाटय ॥
पाशेन कंठं बद्धास्य समुल्लंबय भूरुहे

विदारयास्य मूर्धानं करपत्रेण दारुवत् ॥
पार्ष्णिघातैर्घ्नतास्यास्यं समुच्चूर्णय दारुणैः

परदारप्रसृमरं करं छिंध्यस्य पापिनः ॥
परदारगृहं यातुः पादौ चास्य विखंडय

सूचीभी रोमकूपेषु तनुं व्यधिहि सर्वतः ॥
दातुः परकलत्रांगे नखपंक्ती दुरात्मनः

परदारमुखाघ्रातुर्मुखे निष्ठीवयास्य हि ॥
वक्तुः परापवादस्य कीलं तीक्ष्णं मुखे क्षिप

भर्जयैनं चणकवत्तप्तवालुक कर्परैः ॥
भ्राष्ट्रे विकटवक्त्रत्वं परसंतापकारिणम्

दोषारोपं सदाकर्तुरदोषे क्रूरलोचन ॥
निमज्जयास्य वदनं पूयशोणितकर्दमे

अदत्तपरवस्तूनां गृह्णतः करपल्लवम् ॥
आप्लुत्याप्लुत्य तैलेन तप्तांगारे पचोत्कट

अपवादं गुरोर्वक्तुर्निंदाकर्तुः सुपर्वणाम् ॥
तप्तलोहशलाकाश्च मुखे भीषण निक्षिप

परमर्म स्पृशश्चास्य परच्छिद्रप्रकाशितुः॥
सुतप्तायोमयाञ्च्छंकून्सर्वसंधिषु रोपय

अन्ये न दीयमाने स्वे निषेद्धुःपापकारिणः ॥
आच्छेत्तुः परवृत्तीनां जिह्वां छिंध्यस्य दुर्मुख

देवस्वभोक्तुः क्रोडास्य ब्राह्मणस्वस्यभोजिनः ॥
विदार्योदरमस्याशु विट्कीटैः परिपूरय

न देवार्थे न विप्रार्थे नातिथ्यर्थे पचेत्क्वचित् ॥
तममुं स्वार्थपक्तारं कुंभीपाके पचांधक

उग्रास्य शिशुहंतारममुं विश्रंभघातिनम् ॥
कृतघ्नं नय वेगेन महारौरव रौरवम्

ब्रह्मघ्नं चांधतामिस्रे सुरापं पूयशोणिते ॥
कालसूत्रे हेमचौरमवीचौ गुरुतल्पगम्

तत्संसर्गिणमावर्षमसिपत्रवने तथा ॥
एतान्महापातकिनस्तप्ततैलकटाहके

आप्लुत्याप्लुत्य दुर्दंष्ट्रकाकोलैर्लोहतुंडकैः ॥
संतोद्यमानान्पापिष्ठान्नित्यं कल्पं निवासय

स्त्रीघ्नं गोघ्नं च मित्रघ्नं कूटशाल्मलिपादपे॥
उल्लंबय चिरंकालमूर्ध्वपादमधोमुखम्

त्वचमस्य च संदंशैस्त्रोटय त्वं महाभुज॥
आश्लेषितुर्मित्रपत्न्या भुजावुत्पाटया शुच

ज्वालाकीले महाघोरे नरकेऽमुं नि पातय ॥
यो वह्निना दाहयति परक्षेत्रं परालयम्

कालकूटे च गरदं कूटसाक्ष्याभिवादिनम्॥
मानकूटं तुलाकूटं कंठमोटे निपातय

लालापिबेच दुष्प्रेक्ष्य तीर्थासुष्ठीविनं(?) नय ॥
आमपाके च गर्भघ्नं शूलपाकेऽन्यतापिनम्

रसविक्रयिणं विप्रमिक्षुयंत्रे प्रपीडय ॥
प्रजापीडाकरं भूपमंधकूपे निपातय

गोतिलांश्च तुरंगांश्च विक्रेतारं द्विजाधमम् ॥
मातुलान्याः सुरायाश्च विक्रेतारं हलायुध

मुसलोलूखले वैश्यं कंडयैनं पुनःपुनः ॥
शूद्रं द्विजावमंतारं द्विजाग्रे मंचसेविनम्

अधोमुखे च नरके दीर्घग्रीवप्रपीड्य

शूद्रं ब्राह्मणजेतारं वैश्यं बाह्मणमानिनम् ॥
क्षत्रियं याजकं चापि विप्रं वेदविवर्जितम्

लाक्षालवणमांसानां सतैलविषसर्पिषाम् ॥
आयुधेक्षुविकाराणां विक्रेतारं द्विजाधमम्

पाशपाणेकशापाणे बद्ध्वैतांश्चरणेदृढम् ॥
घातयंतौ कशाघातैर्नयतं तप्तकर्दमे

इमां स्त्रियं श्लेषयाशु पुंश्चलीं कुलकल्मषाम् ॥
तेनोपपतिना सार्धं तप्तायसमयेन च

स्वयं गृहीत्वा नियमं यस्त्यजेदजितेंद्रियः ॥
तं प्रापय दुराधर्षं बहुभ्रमरदंशके

इत्यादिजल्पन्दुर्वृत्तैः श्रूयते दूरतो यमः ॥
स्वकर्मशंकितैः पापै र्दृश्यतेति भयंकरः

ये प्रजाः पालयंतीह पुत्रानेव निजौरसान् ॥
दंडयंति च धर्मेण भूपास्तेऽस्य सभासदः

वर्णाश्रमाश्च यद्राष्ट्रे ऽनुतिष्ठंति निजां क्रियाम् ॥
कालेनापन्ननिधना भूपास्तेऽस्य सभासदः

नैव दीनो न दुर्वृत्तो नापद्ग्रस्तो न शोकभाक् ॥
येषां राष्ट्रे प्रदृश्यंते भूपास्तेऽस्य सभासदः

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्वधर्म निरताः सदा ॥
अन्येपि ये संयमिनः संयमिन्यां वसंति ते

उशीनरः सुधन्वा च वृषपर्वा जयद्रथः ॥
रजिः सहस्रजित्कुक्षिर्दृढधन्वा रिपुंजयः

युवनाश्वो दंतवक्त्रो नाभागो रिपुमंगलः ॥
करंधमो धर्मसेनः परमर्दः परांतकः

एते चान्ये च बहवो राजानो नीतिवर्तिनः ॥
धर्माधर्मविचारज्ञाः सुधर्मायां समासते

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यावो येन पश्यंति भास्करिम् ॥
दंडपाशोद्यतकरान्दूतानुग्राननान्क्वचित्

॥
गोविंदमाधवमुकुंद हरेमुरारे शंभो शिवेश शशिशेखर शूलपाणे ॥
दामोदराच्युत जनार्दन वासुदेव त्याज्या भटाय इति संततमामनंति

गंगाधरांधकरिपो हरनीलकंठ वैकुंठ कैटभरिपो कमठाब्जपाणे॥
भूतेशखंडपरशोमृडचंडिकेश त्याज्या भटाय इति संततमामनंति

विष्णोनृसिंहमधुसूदनचक्रपाणे गौरीपते गिरिश शंकर चंद्रचूड ॥
नारायणासुरनिबर्हणशार्ङ्गपाणे त्याज्या भटाय इति संततमामनंति

मृत्युंजयोग्रविषमेक्षणकामशत्रो श्रीकांतपीतवसनांबुद नीलशौरे ॥
ईशानकृत्तिवसनत्रिदशैकनाथ त्याज्या भटाय इति संततमामनंति

लक्ष्मीपते मधुरिपो पुरुषोत्तमाद्यश्रीकंठदिग्वसन शांतपिनाकपाणे ॥
आनंदकंद धरणीधर पद्मनाभ त्याज्या भटाय इति संततमामनति

सर्वेश्वर त्रिपुरसूदन देवदेव ब्रह्मण्यदेवगरुडध्वज शंखपाणे ॥
त्र्यक्षोरगाभरणबालमृगांकमौले त्यज्या भटाय इति संततमामनंति

श्रीरामराघवरमेश्वररावणारे भूतेशमन्मथरिपो प्रमथाधिनाथ ॥
चाणूरमर्दनहृषीकपतेमुरारे त्याज्या भटाय इति संततमामनति

शूलिन्गिरीश रजनीश कलावतं सकंसप्रणाशन सनातनकेशिनाश ॥
भर्गत्रिनेत्रभवभूतपते पुरारे त्याज्या भटाय इति संततमामनंति

गोपीपते यदुपते वसुदेवसूनो कर्पूरगौरवृषभध्वजभालनेत्र ॥
गोवर्धनोद्धरणधर्मधुरीणगोप त्याज्या भटाय इति संततमामनंति

स्थाणो त्रिलोचन पिनाकधरस्मरारे कृष्णानिरुद्धकमलाकरकल्मषारे ॥
विश्वेश्वर त्रिपथगार्द्रजटाकलाप त्याज्या भटाय इति संततमामनंति

अष्टोत्तराधिकशतेनसुचारुनाम्नां संदर्भितां ललितरत्नकदंबकेन ॥
सन्नायकां दृढगुणां द्धिजकंठगां यः कुर्यादिमां स्रजमहो स यमं न पश्येत्

इत्थं द्विजेंद्र निजभृत्यगणान्सदैव संशिक्षयेदवनिगान्स हि धर्मराजः ॥
अन्येपि ये हरिहरांकधरा धरायां ते दूरतः पुनरहो परिवर्जनीयाः

अगस्तिरुवाच ॥
यो धर्मराजरचितां ललितप्रबंधां नामावलिं सकलकल्मषबीजहंत्रीम् ॥
धीरोत्र कौस्तुभभृतः शशिभूषणस्य नित्यं जपेत्स्तनरसं स पिबेन्न मातुः

इति शृण्वन्कथां रम्यां शिवशर्माप्रियेऽनघाम ॥
प्रहृष्टवक्त्रः पुरतो ददर्शाप्सरसापुरीम्

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्या संहितायां चतुर्थे काशीखंडे पूर्वार्द्धे यमलोकवर्णनंनामाऽष्टमोऽध्यायः