Skanda Purana · Chapter 4.64

// agastya uvāca //
dṛṣṭvā bhūdevatāḥ śaṃbhuṃ kimācakhyuḥ ṣaḍānana //
kānikāni ca liṃgāni tatra tānyapicakṣva me

jyeṣṭhasthāne mahāpuṇye devadevasya vallabhe //
āścaryaṃ kimabhūttatra tadācakṣva ṣaḍānana

// skaṃda uvāca // //
śṛṇvagastya yathā pṛcchi bhavatā tadbravīmyaham //
maṃdarādriṃ yadā devo gatavānbrahmagauravāt

tadā nirāśrayā viprāḥ kṣetrasaṃnyāsinonaghāḥ //
upākṛtāścāvirataṃ mahākṣetrapratigrahāt

khātaṃkhātaṃ ca daṃḍāgrairbhūmiṃ kaṃdādivṛttayaḥ //
cakruḥ puṣkariṇīṃ ramyāṃ daṃḍakhātābhidhāṃ mune

tattīrthaṃ paritaḥ sthāpya mahāliṃgānyanekaśaḥ //
maheśārādhanaparāstapaścakruḥ prayatnataḥ

vibhūtidhāriṇo nityaṃ nityarudrākṣadhāriṇaḥ //
liṃgapūjāratā nityaṃ śatarudriyajāpinaḥ

te śrutvā devadevasya punarāgamanaṃ mune //
tapaḥkṛśā atitarāmāsurānaṃda medurāḥ

dvijāḥ paṃcasahasrāṇi carato vipulaṃ tapaḥ //
daṃḍakhātānmahātīrthādājagmurdevadarśane

tīrthānmaṃdākinī nāmno dvijāḥ pāśupatavratāḥ //
śivaikārādhanaparāḥ sametā ayutonmitāḥ

haṃsatīrthātpariprāptā ayutaṃ triśatottaram //
śatadurvāsasastīrthādekādaśa śatādhikam

matsyodaryāḥ parāpetuḥ sahasrāṇi ṣaḍeva hi //
kapālamocanātsapta śatānyabhyāgatā dvijāḥ

ṛṇamocanatastīrthātsahasraṃ dviśatādhikam //
vaitaraṇyā api mune dvijānāmayutārdhakam

tataḥ pṛthūdakātkuṃḍātpṛthunā parikhānitāt //
ayāsiṣurdvijānāṃ ca śatānyeva trayodaśa

tathaivāpsarasaḥ kuṃḍānmenakākhyācchatadvayam //
urvaśīkuṃḍataḥ prāptāḥ sahasraṃ dviśatādhikam

tathairāvatakuṃḍācca brāhmaṇāstriśatāni ca //
gaṃdharvāpsarasaḥ sapta śatāni dviśatāni ca

vṛṣeśatīrthādājagmurnavatiḥ saśatatrayā //
yakṣiṇīkuṃḍataḥ prāptāḥ sahasraṃ triśatottaram

lakṣmītīrthātparaṃ jagmuḥ ṣoḍaśaiva śatāni ca //
piśācamocanātsapta sahasrāṇi dvijottamāḥ

pitṛkuṃḍācchataṃsāgraṃ dhruvatīrthācchatāni ṣaṭ //
mānasākhyācca saraso dviśatī saśatatrayā

brāhmaṇā vāsukihṛdātsahasrāṇi daśaiva tu //
tathaivāṣṭaśataṃ draṣṭuṃ jānakīkuṃḍato dvijāḥ

kāśīnāthamanuprāptāḥ paramānaṃdadāyinam //
tathā gautamakuṃḍācca śatāninava cāgatāḥ

tīrthāddurgatisaṃharturbāhmaṇāḥ pratipedire //
ekādaśaśatānyeva draṣṭuṃ devamumāpatim

asīsaṃbhedamārabhya gaṃgātīrasthitā dvijāḥ //
āsaṃgameśvarāttatra pariprāptā ghaṭodbhava

aṣṭādaśasahasrāṇi tathā paṃcaśatānyapi //
brāhmaṇāḥ paṃcapaṃcāśadgaṃgātīrātsamāgatāḥ

sārdradūrvākṣatakaraiḥ sapuṣpaphalapāṇibhiḥ //
sugaṃdhamālyahastaiśca brāhmaṇairjayavādibhiḥ

stuto maṃgalasūktaiśca praṇataśca punaḥpunaḥ //
tebhyo dattābhayaḥ śaṃbhuḥ papraccha kuśalaṃ mudā

tataste brāhmaṇāḥ procuḥ prabaddhakarasaṃpuṭāḥ //
kṣetre nivasatāṃ nātha sadānaḥ kuśalodayaḥ

viśeṣataḥ kṛto'smābhiḥ sākṣānnayanagocaraḥ//
tvaṃ yatsvarūpaṃ śrutayo na viduḥ paramārthataḥ

sadaivākuśalaṃ teṣāṃ ye tvatkṣetraparāṅmukhāḥ //
caturdaśāpi vai lokāsteṣāṃ nityaṃ parāṅmukhāḥ

yeṣāṃ hṛdi sadaivāste kāśītvāśīviṣāṃ gada //
saṃsārāśīviṣaviṣaṃ na teṣāṃ prabhavetkvacit

garbharakṣāmaṇirmaṃtraḥ kāśīvarṇadvayātmakaḥ //
yasya kaṃṭhe sadā tiṣṭhettasyākuśalatā kutaḥ

sudhāṃ pibati yo nityaṃ kāśīvarṇadvayātmikām //
sa nairjarīṃ daśāṃ hitvā sudhaiva parijāyate

śrutaṃ karṇāmṛtaṃ yena kāśītyakṣarayugmakam //
na samākaṇaryatyeva sa punargarbhajāṃ kathām

kāśī rajopi yanmūrdhni patedapyanilāhatam //
caṃdraśekharatanmūrdhā bhaveccaṃdrakalāṃkitaḥ

prasaṃgatopi yannetrapathamānaṃdakānanam //
yātaṃ tetra na jāyaṃte nekṣeranpitṛkāna(va?)nam

gacchatā tiṣṭhatā vāpi svapatā jāgratāthavā //
kāśītyeṣa mahāmaṃtro yena japtaḥ sanirbhayaḥ

yena bījākṣarayugaṃ kāśīti hṛdi dhāritam //
abījāni bhavaṃtyeva karmabījāni tasya vai

kāśī kāśīti kāśīti japato yasya saṃsthitiḥ //
anyatrāpi satastasya puro muktiḥ prakāśate

kṣemamūrtiriyaṃ kāśī kṣemamūrtirbhavānbhava //
kṣemamūrtistripathagā nānyatkṣematrayaṃ kvacit

brāhmaṇānāmiti vacaḥ kṣetrabhaktivibṛṃhitam //
niśamya girijākāṃtastutoṣa nitarāṃ haraḥ

provāca ca prasannātmā dhanyā yūyaṃ dvijarṣabhāḥ //
yeṣāmihedṛśī bhaktirmama kṣetretipāvane

jāne sattvamayā jātāḥ kṣetrasyāsya niṣevaṇāt //
nīrajaskā vitamasaḥ saṃsārārṇavapāragāḥ

vārāṇasyāstu ye bhaktāste bhaktā mama niścitam//
jīvanmuktā hi te nūnaṃ mokṣalakṣmyā kaṭākṣitāḥ

yaiśca kāśīsthito jaṃturalpakopi virodhitaḥ //
tairvai viśvaṃbharā sarvā mayā saha virodhitā //

vārāṇasyāḥ stutimapi yo niśamyānumodate //
api brahmāṃḍamakhilaṃ dhruvaṃ tenānumoditam

nivasaṃti hi ye martyā asminnānaṃdakānane //
mamāṃtaḥkaraṇe te vai nivaseyurakalmaṣāḥ

nivasaṃti mama kṣetre mama bhaktiṃ prakurvate //
mama liṃgadharā ye tu tānevopadiśāmyaham

nivasaṃti mama kṣetre mama bhaktiṃ na kurvate //
mama liṃgadharā ye no na tānupadiśāmyaham

kāśī nirvāṇanagarī yeṣāṃ citte prakāśate //
te matpuraḥ prakāśaṃte naiḥśreyasyā śriyā vṛtāḥ

mokṣalakṣmīriyaṃ kāśī na yebhyaḥ parirocate //
svarlakṣmīṃ kāṃkṣamāṇebhyaḥ patitāste na saṃśayaḥ

kāthīṃ saṃkākṣamāṇānāṃ puruṣārthacatuṣṭayam //
puraḥ kiṃkaravattiṣṭhenmamānugrahato dvijāḥ

ānaṃdakānane hyatra jvaladdāvānalosmyaham //
karmabījāni jaṃtūnāṃ jvālaye na prarohaye

vastavyaṃ satataṃ kāśyāṃ yaṣṭavyohaṃ prayatnataḥ //
jetavyau kalikālau ca raṃtavyā muktiraṃganā /५३//
prāpyāpi kāśīṃ durbuddhiryo na māṃ parisevate//
tasya hastagatāpyāśu kaivalyaśrīḥ praṇaśyati

dhanyā madbhaktilakṣmāṇo brāhmaṇāḥ kāśivāsinaḥ //
yūyaṃ yaccetaso vṛtterna dūrehaṃ na kāśikā

dātavyo vo varaḥ kotra vriyatāṃ me yathāruci //
preyāṃso me yato yūyaṃ kṣetrasaṃnyāsakāriṇaḥ

iti pītvā maheśānamukhakṣīrābdhijāṃ sudhām //
paritṛptā dvijāḥ sarve vavrurvaramanuttamam

brāhmaṇā ūcuḥ // //
umāpate maheśāna sarvajña vara eṣa naḥ //
kāśī kadāpi na tyājyā bhavatā bhavatāpahṛt

vacanādbrāhmaṇānāṃ tu śāpo mā prabhavatviha //
kadācidapi keṣāṃcitkāśyāṃ mokṣāṃtarāyakaḥ

tava pādābuṃjadvaṃdve nirdvaṃdvā bhaktirastu naḥ //
ā kalevarapātaṃ ca kāśīvāsostu noniśam

kimanyena vareṇeśa deya eṣa varo hi naḥ //
avadhehyaṃdhakadhvaṃsinvaramanyaṃ vṛṇīmahe

tava pratinidhī kṛtyāsmābhistvadbhaktibhāvitaiḥ //
pratiṣṭhiteṣu liṃgeṣu sānnidhyaṃ bhavato'stviha

śrutveti teṣāṃ vākyāni tathāstviti pinākinā //
proce'nyopi varo datto jñānaṃ vaśca bhaviṣyati

punaḥ provāca deveśo niśāmayata bho dvijāḥ //
hitaṃ vaḥ kathayāmyatra tadanuṣṭhīyatāṃ dhruvam

sevyottaravahā nityaṃ liṃgamarcyaṃ prayatnataḥ //
damo dānaṃ dayā nityaṃ kartavyaṃ muktikāṃkṣibhiḥ

idameva rahasyaṃ ca kathitaṃ kṣetravāsinām //
matiḥ parahitā kāryā vācyaṃ nodvegakṛdvacaḥ

manasāpi na kartavyamenotra vijigīṣuṇā//
atratyamakṣayaṃ yasmātsukṛtaṃ sukṛtetaram

anyatra yatkṛtaṃ pāpaṃ tatkāśyāṃ pariṇaśyati //
vārāṇasyāṃ kṛtaṃ pāpamaṃtargehe praṇaśyati

aṃtargehe kṛtaṃ pāpaṃ paiśācyanarakāvaham //
piśācanarakaprāptirgacchatyeva bahiryadi

na kalpakoṭibhiḥ kāśyāṃ kṛtaṃ karma pramṛjyate //
kiṃtu rudrapiśācatvaṃ jāyate'trāyutatrayam.// 4.2.64.७०. //
vārāṇasyāṃ sthito yo vai pātakeṣu rataḥ sadā //
yoniṃ prāpyāpi paiśācīṃ varṣāṇāmayutatrayam

punaratraiva nivasañjñānaṃ prāpsyatyanuttamam //
tena jñānetha saṃprāpte(?) mokṣamāpsyatyanuttamam

(saṃprāṃte)
duṣkṛtāni vidhāyeha bahiḥ paṃcatvamāgatāḥ //
teṣāṃ gatiṃ pravakṣyāmi śṛṇuta dvijasattamāḥ

yāmākhyā me gaṇāḥ saṃti ghorā vikṛtamūrttayaḥ //
mūṣāyāṃ te dhamaṃtyādau kṣetraduṣkṛtakāriṇaḥ

nayaṃtyanūpaprāyāṃ ca tataḥ prācīṃ durāsadām //
varṣākāle durācārānpātayaṃti mahājale

jalaukābhiḥ sapakṣābhirdaṃdaśūkairjalodbhavaiḥ //
durnivāraiśca maśakairdaśyaṃte te divāniśam

tato yāmairhimartau te nīyaṃte'drau himālaye //
aśanāvaraṇairhīnāḥ kleśyaṃte te divāniśam

marusthale tato grīṣme vārivṛkṣavivarjite //
divākarakaraistīvraistāpyaṃte te pipāsitāḥ

kleśitāste gaṇairugrairyātanābhiḥ samaṃtataḥ //
itthaṃ kālamasaṃkhyātamānīyaṃte tatastviha

nivedayaṃti te yāmāḥ kālarājāṃtike tataḥ //
kālarājopi tāndraṣṭvā karmasaṃsmārya duṣkṛtam

vivastrānkṣuttṛṣārtāṃśca lagnapṛṣṭhodaratvacaḥ //
anyai rudrapiśācaiśca sahasaṃyojayatyapi

tato rudrapiśācāste bhairavānucarāḥ sadā //
sahaṃte klamamatyarthaṃ kṣuttṛṣṇogratvasaṃbhavam

āhāraṃ rudhironmiśraṃ te labhaṃte kadācana //
evaṃ tryayutasaṃkhyākaṃ kālaṃ tatrātiduḥkhitāḥ

śmaśānastaṃbhamabhito nīyaṃte kaṃṭhapāśitāḥ //
pipāsitā api na teṃ'busparśamapi cāpnuyuḥ

atha saṃkṣīṇapāpāste kālabhairavadarśanāt //
ihaiva dehino bhūtvā mucyaṃte te mamājñayā

tasmānna kāmayetātra vāṅmanaḥkarmaṇāpyaghaha(?)m //
śucau pathi sadā stheyaṃ mahālābhamabhīpsubhiḥ

nāvimukte mṛtaḥ kaścinnarakaṃ yāti kilbiṣī //
mamānugrahamāsādya gacchatyeva parāṃ gatim

anāśanaṃ yaḥ kurute madbhakta iha suvrataḥ //
na tasya punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi

aśāśvatamidaṃ jñātvā mānuṣyaṃ bahukilviṣam //
avimuktaṃ sadā sevyaṃ saṃsārabhayamocakam

nānyatpaśyāmi jaṃtūnāṃ muktvā vārāṇasīṃ purīm //
sarvapāpapraśamanīṃ prāyaścittaṃ kalau yuge

janmāṃtarasahasreṣu yatpāpaṃ samupārjitam //
avimuktaṃ praviṣṭasya tatsarvaṃ vrajati kṣayam

janmāṃtarasahasreṣu yuṃjanyogī yadāpnuyāt //
tadihaiva paro mokṣo maraṇādadhi gamyate

tiryagyonigatāḥ sattvā ye vimuktakṛtālayāḥ //
kālena nidhanaṃ prāptāstepi yāṃti parāṃ gatim

avimuktaṃ na sevaṃte ye mūḍhāstamasāvṛtāḥ //
viṇmūtraretasāṃ madhye te vasaṃti punaḥ punaḥ

avimuktaṃ samāsādya yo liṃgaṃ sthāpayetsudhīḥ //
kalpakoṭiśatairvāpi nāsti tasya punarbhavaḥ

grahanakṣatratārāṇāṃ kālena patanaṃ dhruvam //
avimukte mṛtānāṃ tu patanaṃ naiva vidyate

brahmahatyāṃ naraḥ kṛtvā paścātsaṃyatamānasaḥ //
prāṇāṃstyajati yaḥ kāśyāṃ sa mukto nātra saṃśayaḥ

striyaḥ pativratā yāśca mama bhaktisamāhitāḥ //
avimukte mṛtā viprā yāṃti tāḥ paramāṃ gatim

atrotkramaṇakālehaṃ svayameva dvijottamāḥ //
diśāmi tārakaṃ brahma dehī syādyena tanmayaḥ

manmanā mama bhaktaśca mayi sarvārpitakriyaḥ //
yathā mokṣamihāpnoti na tathānyatrakutracit

maraṇaṃ niścitaṃ jñātvā gatiṃ cāsukharūpiṇīm //
calamāgaṃtukaṃ sarvaṃ tataḥ kāśīṃ samāśrayet

kāśī samāśritā yaistu manovākkāyakarmabhiḥ //
tānatra nirmaladhiyo nivārṇaśrīḥ samāśrayet

kāśīsthitaikamapi yaḥ prīṇayennyāyajairdhanaiḥ //
tena trailokyamakhilaṃ prīṇitaṃ tu mayā saha

yaḥ prīṇayati puṇyātmā nirvāṇanagarī naram //
pumarthena sthiternityaṃ brāhmaṇāḥ prīṇayāmi tam

divodāsopi rājarṣiḥ kāśīṃ dharmeṇa pālayan //
sadeho matpadaṃ prāpto yato na punarāgatiḥ

atra yogastathā jñānaṃ muktirekena janmanā //
ato vimuktamāsādya nānyadgacchettapovanam

mokṣaṃ sudurlabhaṃ jñātvā saṃsāraṃ cātibhīṣaṇam //
aśmanā caraṇau hatvā kālamatra pratīkṣayet

avimuktaṃ parityajya yadā yāsyaṃti durdhiyaḥ //
hasiṣyaṃti tadā bhūtānyanyonyakaratāḍanaiḥ

prāpya vārāṇasīṃ puṇyāṃ siddhikṣetramanuttamam //
pariniṣkrāṃtumanyatra kasya jaṃtormatirbhavet

mahādānena cānyatra yatphalaṃ labhyate naraiḥ //
avimukte tu kākiṇyāṃ dattāyāṃ tadavāpyate

ekaṃ samarcayelliṃgaṃ tapastapyeta cāparaḥ //
tayormadhye tu sa śreṣṭho yo liṃgaṃ pūjayediha

tīrthāṃtare gavāṃ koṭiṃ vidhivadyaḥ prayacchati//
ekāhaṃ yo vasetkāśyāṃ kāśīvāsī tayorvaraḥ//

anyatra brāhmaṇānāṃ tu koṭiṃ saṃbhojya yatphalam//
vārāṇasyāṃ tu caikena bhojitena tadāpyate

sannihatyāṃ kurukṣetre rāhugraste divākare //
tulāpuruṣadānena kāśībhikṣā samā bhavet

mameha paramaṃ jyotirāpātālādvyavasthitam //
atītya saptalokādīnanaṃtaṃ liṃgarūpadhṛk

pṛthivyaṃtepi ye liṃgamavimuktaṃ smaraṃti me //
kaluṣaiste vimucyaṃte mahadbhiriti niścitam

asminkṣetre tu ye nāhaṃ dṛṣṭaḥ spṛṣṭaḥ samarcitaḥ //
saṃprāpya tārakaṃ jñānaṃ na sa bhūyobhijāyate

yo māmiha samabhyarcya mriyatenyatrakutracit //
janmāṃtarepi māṃ prāpya sa vimukto bhaviṣyati

ityuktvā kṣetramāhātmyaṃ dvijānāmagrato haraḥ //
paśyatāmeva teṣāṃ tu tatraivāṃtarhitobhavat

tepi sākṣādvirūpākṣaṃ pratyakṣīkṛtya vāḍavāḥ //
prahṛṣṭamanaso'tyaṃtaṃ prayayuḥ svasvamāśrayam

śaṃbhorvākyaṃ viniścitya sarvajñasya kṛpānidheḥ //
tyaktvā kāryāṃtaraṃ viprā liṃgānyeva samarciṣuḥ

// skaṃda uvāca // //
paṭhitvā pāṭhayitvā ca rahasyākhyānamuttamam //
śraddhāluḥ pātakairmuktaḥ śivaloke mahīyate

//
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārddhe kṣetrarahasyakathanaṃnāma catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ