स्कन्द पुराण · अध्याय 4.64

॥ अगस्त्य उवाच ॥
दृष्ट्वा भूदेवताः शंभुं किमाचख्युः षडानन ॥
कानिकानि च लिंगानि तत्र तान्यपिचक्ष्व मे

ज्येष्ठस्थाने महापुण्ये देवदेवस्य वल्लभे ॥
आश्चर्यं किमभूत्तत्र तदाचक्ष्व षडानन

॥ स्कंद उवाच ॥ ॥
शृण्वगस्त्य यथा पृच्छि भवता तद्ब्रवीम्यहम् ॥
मंदराद्रिं यदा देवो गतवान्ब्रह्मगौरवात्

तदा निराश्रया विप्राः क्षेत्रसंन्यासिनोनघाः ॥
उपाकृताश्चाविरतं महाक्षेत्रप्रतिग्रहात्

खातंखातं च दंडाग्रैर्भूमिं कंदादिवृत्तयः ॥
चक्रुः पुष्करिणीं रम्यां दंडखाताभिधां मुने

तत्तीर्थं परितः स्थाप्य महालिंगान्यनेकशः ॥
महेशाराधनपरास्तपश्चक्रुः प्रयत्नतः

विभूतिधारिणो नित्यं नित्यरुद्राक्षधारिणः ॥
लिंगपूजारता नित्यं शतरुद्रियजापिनः

ते श्रुत्वा देवदेवस्य पुनरागमनं मुने ॥
तपःकृशा अतितरामासुरानंद मेदुराः

द्विजाः पंचसहस्राणि चरतो विपुलं तपः ॥
दंडखातान्महातीर्थादाजग्मुर्देवदर्शने

तीर्थान्मंदाकिनी नाम्नो द्विजाः पाशुपतव्रताः ॥
शिवैकाराधनपराः समेता अयुतोन्मिताः

हंसतीर्थात्परिप्राप्ता अयुतं त्रिशतोत्तरम् ॥
शतदुर्वाससस्तीर्थादेकादश शताधिकम्

मत्स्योदर्याः परापेतुः सहस्राणि षडेव हि ॥
कपालमोचनात्सप्त शतान्यभ्यागता द्विजाः

ऋणमोचनतस्तीर्थात्सहस्रं द्विशताधिकम् ॥
वैतरण्या अपि मुने द्विजानामयुतार्धकम्

ततः पृथूदकात्कुंडात्पृथुना परिखानितात् ॥
अयासिषुर्द्विजानां च शतान्येव त्रयोदश

तथैवाप्सरसः कुंडान्मेनकाख्याच्छतद्वयम् ॥
उर्वशीकुंडतः प्राप्ताः सहस्रं द्विशताधिकम्

तथैरावतकुंडाच्च ब्राह्मणास्त्रिशतानि च ॥
गंधर्वाप्सरसः सप्त शतानि द्विशतानि च

वृषेशतीर्थादाजग्मुर्नवतिः सशतत्रया ॥
यक्षिणीकुंडतः प्राप्ताः सहस्रं त्रिशतोत्तरम्

लक्ष्मीतीर्थात्परं जग्मुः षोडशैव शतानि च ॥
पिशाचमोचनात्सप्त सहस्राणि द्विजोत्तमाः

पितृकुंडाच्छतंसाग्रं ध्रुवतीर्थाच्छतानि षट् ॥
मानसाख्याच्च सरसो द्विशती सशतत्रया

ब्राह्मणा वासुकिहृदात्सहस्राणि दशैव तु ॥
तथैवाष्टशतं द्रष्टुं जानकीकुंडतो द्विजाः

काशीनाथमनुप्राप्ताः परमानंददायिनम् ॥
तथा गौतमकुंडाच्च शतानिनव चागताः

तीर्थाद्दुर्गतिसंहर्तुर्बाह्मणाः प्रतिपेदिरे ॥
एकादशशतान्येव द्रष्टुं देवमुमापतिम्

असीसंभेदमारभ्य गंगातीरस्थिता द्विजाः ॥
आसंगमेश्वरात्तत्र परिप्राप्ता घटोद्भव

अष्टादशसहस्राणि तथा पंचशतान्यपि ॥
ब्राह्मणाः पंचपंचाशद्गंगातीरात्समागताः

सार्द्रदूर्वाक्षतकरैः सपुष्पफलपाणिभिः ॥
सुगंधमाल्यहस्तैश्च ब्राह्मणैर्जयवादिभिः

स्तुतो मंगलसूक्तैश्च प्रणतश्च पुनःपुनः ॥
तेभ्यो दत्ताभयः शंभुः पप्रच्छ कुशलं मुदा

ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुः प्रबद्धकरसंपुटाः ॥
क्षेत्रे निवसतां नाथ सदानः कुशलोदयः

विशेषतः कृतोऽस्माभिः साक्षान्नयनगोचरः॥
त्वं यत्स्वरूपं श्रुतयो न विदुः परमार्थतः

सदैवाकुशलं तेषां ये त्वत्क्षेत्रपराङ्मुखाः ॥
चतुर्दशापि वै लोकास्तेषां नित्यं पराङ्मुखाः

येषां हृदि सदैवास्ते काशीत्वाशीविषां गद ॥
संसाराशीविषविषं न तेषां प्रभवेत्क्वचित्

गर्भरक्षामणिर्मंत्रः काशीवर्णद्वयात्मकः ॥
यस्य कंठे सदा तिष्ठेत्तस्याकुशलता कुतः

सुधां पिबति यो नित्यं काशीवर्णद्वयात्मिकाम् ॥
स नैर्जरीं दशां हित्वा सुधैव परिजायते

श्रुतं कर्णामृतं येन काशीत्यक्षरयुग्मकम् ॥
न समाकणर्यत्येव स पुनर्गर्भजां कथाम्

काशी रजोपि यन्मूर्ध्नि पतेदप्यनिलाहतम् ॥
चंद्रशेखरतन्मूर्धा भवेच्चंद्रकलांकितः

प्रसंगतोपि यन्नेत्रपथमानंदकाननम् ॥
यातं तेत्र न जायंते नेक्षेरन्पितृकान(व?)नम्

गच्छता तिष्ठता वापि स्वपता जाग्रताथवा ॥
काशीत्येष महामंत्रो येन जप्तः सनिर्भयः

येन बीजाक्षरयुगं काशीति हृदि धारितम् ॥
अबीजानि भवंत्येव कर्मबीजानि तस्य वै

काशी काशीति काशीति जपतो यस्य संस्थितिः ॥
अन्यत्रापि सतस्तस्य पुरो मुक्तिः प्रकाशते

क्षेममूर्तिरियं काशी क्षेममूर्तिर्भवान्भव ॥
क्षेममूर्तिस्त्रिपथगा नान्यत्क्षेमत्रयं क्वचित्

ब्राह्मणानामिति वचः क्षेत्रभक्तिविबृंहितम् ॥
निशम्य गिरिजाकांतस्तुतोष नितरां हरः

प्रोवाच च प्रसन्नात्मा धन्या यूयं द्विजर्षभाः ॥
येषामिहेदृशी भक्तिर्मम क्षेत्रेतिपावने

जाने सत्त्वमया जाताः क्षेत्रस्यास्य निषेवणात् ॥
नीरजस्का वितमसः संसारार्णवपारगाः

वाराणस्यास्तु ये भक्तास्ते भक्ता मम निश्चितम्॥
जीवन्मुक्ता हि ते नूनं मोक्षलक्ष्म्या कटाक्षिताः

यैश्च काशीस्थितो जंतुरल्पकोपि विरोधितः ॥
तैर्वै विश्वंभरा सर्वा मया सह विरोधिता ॥

वाराणस्याः स्तुतिमपि यो निशम्यानुमोदते ॥
अपि ब्रह्मांडमखिलं ध्रुवं तेनानुमोदितम्

निवसंति हि ये मर्त्या अस्मिन्नानंदकानने ॥
ममांतःकरणे ते वै निवसेयुरकल्मषाः

निवसंति मम क्षेत्रे मम भक्तिं प्रकुर्वते ॥
मम लिंगधरा ये तु तानेवोपदिशाम्यहम्

निवसंति मम क्षेत्रे मम भक्तिं न कुर्वते ॥
मम लिंगधरा ये नो न तानुपदिशाम्यहम्

काशी निर्वाणनगरी येषां चित्ते प्रकाशते ॥
ते मत्पुरः प्रकाशंते नैःश्रेयस्या श्रिया वृताः

मोक्षलक्ष्मीरियं काशी न येभ्यः परिरोचते ॥
स्वर्लक्ष्मीं कांक्षमाणेभ्यः पतितास्ते न संशयः

काथीं संकाक्षमाणानां पुरुषार्थचतुष्टयम् ॥
पुरः किंकरवत्तिष्ठेन्ममानुग्रहतो द्विजाः

आनंदकानने ह्यत्र ज्वलद्दावानलोस्म्यहम् ॥
कर्मबीजानि जंतूनां ज्वालये न प्ररोहये

वस्तव्यं सततं काश्यां यष्टव्योहं प्रयत्नतः ॥
जेतव्यौ कलिकालौ च रंतव्या मुक्तिरंगना ।५३॥
प्राप्यापि काशीं दुर्बुद्धिर्यो न मां परिसेवते॥
तस्य हस्तगताप्याशु कैवल्यश्रीः प्रणश्यति

धन्या मद्भक्तिलक्ष्माणो ब्राह्मणाः काशिवासिनः ॥
यूयं यच्चेतसो वृत्तेर्न दूरेहं न काशिका

दातव्यो वो वरः कोत्र व्रियतां मे यथारुचि ॥
प्रेयांसो मे यतो यूयं क्षेत्रसंन्यासकारिणः

इति पीत्वा महेशानमुखक्षीराब्धिजां सुधाम् ॥
परितृप्ता द्विजाः सर्वे वव्रुर्वरमनुत्तमम्

ब्राह्मणा ऊचुः ॥ ॥
उमापते महेशान सर्वज्ञ वर एष नः ॥
काशी कदापि न त्याज्या भवता भवतापहृत्

वचनाद्ब्राह्मणानां तु शापो मा प्रभवत्विह ॥
कदाचिदपि केषांचित्काश्यां मोक्षांतरायकः

तव पादाबुंजद्वंद्वे निर्द्वंद्वा भक्तिरस्तु नः ॥
आ कलेवरपातं च काशीवासोस्तु नोनिशम्

किमन्येन वरेणेश देय एष वरो हि नः ॥
अवधेह्यंधकध्वंसिन्वरमन्यं वृणीमहे

तव प्रतिनिधी कृत्यास्माभिस्त्वद्भक्तिभावितैः ॥
प्रतिष्ठितेषु लिंगेषु सान्निध्यं भवतोऽस्त्विह

श्रुत्वेति तेषां वाक्यानि तथास्त्विति पिनाकिना ॥
प्रोचेऽन्योपि वरो दत्तो ज्ञानं वश्च भविष्यति

पुनः प्रोवाच देवेशो निशामयत भो द्विजाः ॥
हितं वः कथयाम्यत्र तदनुष्ठीयतां ध्रुवम्

सेव्योत्तरवहा नित्यं लिंगमर्च्यं प्रयत्नतः ॥
दमो दानं दया नित्यं कर्तव्यं मुक्तिकांक्षिभिः

इदमेव रहस्यं च कथितं क्षेत्रवासिनाम् ॥
मतिः परहिता कार्या वाच्यं नोद्वेगकृद्वचः

मनसापि न कर्तव्यमेनोत्र विजिगीषुणा॥
अत्रत्यमक्षयं यस्मात्सुकृतं सुकृतेतरम्

अन्यत्र यत्कृतं पापं तत्काश्यां परिणश्यति ॥
वाराणस्यां कृतं पापमंतर्गेहे प्रणश्यति

अंतर्गेहे कृतं पापं पैशाच्यनरकावहम् ॥
पिशाचनरकप्राप्तिर्गच्छत्येव बहिर्यदि

न कल्पकोटिभिः काश्यां कृतं कर्म प्रमृज्यते ॥
किंतु रुद्रपिशाचत्वं जायतेऽत्रायुतत्रयम्.॥ 4.2.64.७०. ॥
वाराणस्यां स्थितो यो वै पातकेषु रतः सदा ॥
योनिं प्राप्यापि पैशाचीं वर्षाणामयुतत्रयम्

पुनरत्रैव निवसञ्ज्ञानं प्राप्स्यत्यनुत्तमम् ॥
तेन ज्ञानेथ संप्राप्ते(?) मोक्षमाप्स्यत्यनुत्तमम्

(संप्रांते)
दुष्कृतानि विधायेह बहिः पंचत्वमागताः ॥
तेषां गतिं प्रवक्ष्यामि शृणुत द्विजसत्तमाः

यामाख्या मे गणाः संति घोरा विकृतमूर्त्तयः ॥
मूषायां ते धमंत्यादौ क्षेत्रदुष्कृतकारिणः

नयंत्यनूपप्रायां च ततः प्राचीं दुरासदाम् ॥
वर्षाकाले दुराचारान्पातयंति महाजले

जलौकाभिः सपक्षाभिर्दंदशूकैर्जलोद्भवैः ॥
दुर्निवारैश्च मशकैर्दश्यंते ते दिवानिशम्

ततो यामैर्हिमर्तौ ते नीयंतेऽद्रौ हिमालये ॥
अशनावरणैर्हीनाः क्लेश्यंते ते दिवानिशम्

मरुस्थले ततो ग्रीष्मे वारिवृक्षविवर्जिते ॥
दिवाकरकरैस्तीव्रैस्ताप्यंते ते पिपासिताः

क्लेशितास्ते गणैरुग्रैर्यातनाभिः समंततः ॥
इत्थं कालमसंख्यातमानीयंते ततस्त्विह

निवेदयंति ते यामाः कालराजांतिके ततः ॥
कालराजोपि तान्द्रष्ट्वा कर्मसंस्मार्य दुष्कृतम्

विवस्त्रान्क्षुत्तृषार्तांश्च लग्नपृष्ठोदरत्वचः ॥
अन्यै रुद्रपिशाचैश्च सहसंयोजयत्यपि

ततो रुद्रपिशाचास्ते भैरवानुचराः सदा ॥
सहंते क्लममत्यर्थं क्षुत्तृष्णोग्रत्वसंभवम्

आहारं रुधिरोन्मिश्रं ते लभंते कदाचन ॥
एवं त्र्ययुतसंख्याकं कालं तत्रातिदुःखिताः

श्मशानस्तंभमभितो नीयंते कंठपाशिताः ॥
पिपासिता अपि न तेंऽबुस्पर्शमपि चाप्नुयुः

अथ संक्षीणपापास्ते कालभैरवदर्शनात् ॥
इहैव देहिनो भूत्वा मुच्यंते ते ममाज्ञया

तस्मान्न कामयेतात्र वाङ्मनःकर्मणाप्यघह(?)म् ॥
शुचौ पथि सदा स्थेयं महालाभमभीप्सुभिः

नाविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी ॥
ममानुग्रहमासाद्य गच्छत्येव परां गतिम्

अनाशनं यः कुरुते मद्भक्त इह सुव्रतः ॥
न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

अशाश्वतमिदं ज्ञात्वा मानुष्यं बहुकिल्विषम् ॥
अविमुक्तं सदा सेव्यं संसारभयमोचकम्

नान्यत्पश्यामि जंतूनां मुक्त्वा वाराणसीं पुरीम् ॥
सर्वपापप्रशमनीं प्रायश्चित्तं कलौ युगे

जन्मांतरसहस्रेषु यत्पापं समुपार्जितम् ॥
अविमुक्तं प्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्

जन्मांतरसहस्रेषु युंजन्योगी यदाप्नुयात् ॥
तदिहैव परो मोक्षो मरणादधि गम्यते

तिर्यग्योनिगताः सत्त्वा ये विमुक्तकृतालयाः ॥
कालेन निधनं प्राप्तास्तेपि यांति परां गतिम्

अविमुक्तं न सेवंते ये मूढास्तमसावृताः ॥
विण्मूत्ररेतसां मध्ये ते वसंति पुनः पुनः

अविमुक्तं समासाद्य यो लिंगं स्थापयेत्सुधीः ॥
कल्पकोटिशतैर्वापि नास्ति तस्य पुनर्भवः

ग्रहनक्षत्रताराणां कालेन पतनं ध्रुवम् ॥
अविमुक्ते मृतानां तु पतनं नैव विद्यते

ब्रह्महत्यां नरः कृत्वा पश्चात्संयतमानसः ॥
प्राणांस्त्यजति यः काश्यां स मुक्तो नात्र संशयः

स्त्रियः पतिव्रता याश्च मम भक्तिसमाहिताः ॥
अविमुक्ते मृता विप्रा यांति ताः परमां गतिम्

अत्रोत्क्रमणकालेहं स्वयमेव द्विजोत्तमाः ॥
दिशामि तारकं ब्रह्म देही स्याद्येन तन्मयः

मन्मना मम भक्तश्च मयि सर्वार्पितक्रियः ॥
यथा मोक्षमिहाप्नोति न तथान्यत्रकुत्रचित्

मरणं निश्चितं ज्ञात्वा गतिं चासुखरूपिणीम् ॥
चलमागंतुकं सर्वं ततः काशीं समाश्रयेत्

काशी समाश्रिता यैस्तु मनोवाक्कायकर्मभिः ॥
तानत्र निर्मलधियो निवार्णश्रीः समाश्रयेत्

काशीस्थितैकमपि यः प्रीणयेन्न्यायजैर्धनैः ॥
तेन त्रैलोक्यमखिलं प्रीणितं तु मया सह

यः प्रीणयति पुण्यात्मा निर्वाणनगरी नरम् ॥
पुमर्थेन स्थितेर्नित्यं ब्राह्मणाः प्रीणयामि तम्

दिवोदासोपि राजर्षिः काशीं धर्मेण पालयन् ॥
सदेहो मत्पदं प्राप्तो यतो न पुनरागतिः

अत्र योगस्तथा ज्ञानं मुक्तिरेकेन जन्मना ॥
अतो विमुक्तमासाद्य नान्यद्गच्छेत्तपोवनम्

मोक्षं सुदुर्लभं ज्ञात्वा संसारं चातिभीषणम् ॥
अश्मना चरणौ हत्वा कालमत्र प्रतीक्षयेत्

अविमुक्तं परित्यज्य यदा यास्यंति दुर्धियः ॥
हसिष्यंति तदा भूतान्यन्योन्यकरताडनैः

प्राप्य वाराणसीं पुण्यां सिद्धिक्षेत्रमनुत्तमम् ॥
परिनिष्क्रांतुमन्यत्र कस्य जंतोर्मतिर्भवेत्

महादानेन चान्यत्र यत्फलं लभ्यते नरैः ॥
अविमुक्ते तु काकिण्यां दत्तायां तदवाप्यते

एकं समर्चयेल्लिंगं तपस्तप्येत चापरः ॥
तयोर्मध्ये तु स श्रेष्ठो यो लिंगं पूजयेदिह

तीर्थांतरे गवां कोटिं विधिवद्यः प्रयच्छति॥
एकाहं यो वसेत्काश्यां काशीवासी तयोर्वरः॥

अन्यत्र ब्राह्मणानां तु कोटिं संभोज्य यत्फलम्॥
वाराणस्यां तु चैकेन भोजितेन तदाप्यते

सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥
तुलापुरुषदानेन काशीभिक्षा समा भवेत्

ममेह परमं ज्योतिरापातालाद्व्यवस्थितम् ॥
अतीत्य सप्तलोकादीननंतं लिंगरूपधृक्

पृथिव्यंतेपि ये लिंगमविमुक्तं स्मरंति मे ॥
कलुषैस्ते विमुच्यंते महद्भिरिति निश्चितम्

अस्मिन्क्षेत्रे तु ये नाहं दृष्टः स्पृष्टः समर्चितः ॥
संप्राप्य तारकं ज्ञानं न स भूयोभिजायते

यो मामिह समभ्यर्च्य म्रियतेन्यत्रकुत्रचित् ॥
जन्मांतरेपि मां प्राप्य स विमुक्तो भविष्यति

इत्युक्त्वा क्षेत्रमाहात्म्यं द्विजानामग्रतो हरः ॥
पश्यतामेव तेषां तु तत्रैवांतर्हितोभवत्

तेपि साक्षाद्विरूपाक्षं प्रत्यक्षीकृत्य वाडवाः ॥
प्रहृष्टमनसोऽत्यंतं प्रययुः स्वस्वमाश्रयम्

शंभोर्वाक्यं विनिश्चित्य सर्वज्ञस्य कृपानिधेः ॥
त्यक्त्वा कार्यांतरं विप्रा लिंगान्येव समर्चिषुः

॥ स्कंद उवाच ॥ ॥
पठित्वा पाठयित्वा च रहस्याख्यानमुत्तमम् ॥
श्रद्धालुः पातकैर्मुक्तः शिवलोके महीयते

॥
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंड उत्तरार्द्धे क्षेत्ररहस्यकथनंनाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः