Skanda Purana · Chapter 4.53

// agastiruvāca // //
apūveṃyaṃ kathā khyātā brahmaṇo brahmavittama //
kiṃ cakāra punaḥ śaṃbhustatra brahmaṇyapi sthite

// skaṃda uvāca //
śṛṇvagastya mahābhāga kāśyāṃ brahmaṇyapisthite //
giriśaściṃtayāmāsa bhṛśamudvignamānasaḥ

purī sā yādṛśī kāśī vaśīkaraṇabhūmikā //
na tādṛśīdṛśīhāsītkvacinme prāyaśo dhruvam

yo yo yāti purīṃ tāṃ tu sa sa tatraiva tiṣṭhati //
abhūvannanuyoginyo'yoginyaḥ kāśisaṃgatāḥ

akiṃcitkaratāṃ prāptaḥ sa sahasrakaropyaram //
vidhirvidhānadakṣopi na me sa savidhobhavat

ciṃtayanniti deveśo gaṇānārahūya bhūriśaḥ //
preṣayāmāsa bho yāta kṣipraṃ vārāṇasīṃ purīm

kiṃ kurvaṃti tu yoginyaḥ kiṃ karoti sa bhānumān //
gatvā vitta tvarāyuktā vidhiśca vidadhāti kim

nāmagrāhaṃ tataḥ'praiṣīdbahumāna puraḥsaram//
śaṃkukarṇa mahākāla ghaṭākarṇa mahodara

somanaṃdinnaṃdiṣeṇa kāla piṃgala kukkuṭa //
kuṃḍodara mayūrākṣa bāṇa gokarṇa tāraka

tilaparṇa smṛlakarṇa dṛmicaṃḍa prabhāmaya //
sukeśa viṃdate chāga kapardinpiṃgalākṣaka

vīrabhadra kirātākhya caturmukha nikuṃbhaka //
paṃcākṣabhārabhūtākhya tryakṣa kṣemaka lāṃgalin

virādha sumukhāṣāḍhe bhavaṃto mama sūnavaḥ //
yathemau skaṃdaheraṃbau naigameyo yathā tvayam

yathā śākhaviśākhau ca yathemau naṃdibhṛṃgiṇau //
bhavatsu vidyamāneṣu mahāvikramaśāliṣu

kāśīpravṛttiṃ no jāne divodāsanṛpasya ca //
yoginyarkavidhīnāṃ ca taddvau yātaṃ bhavatsvamū

śaṃkukarṇamahākālau kālasyāpi prakaṃpanau //
jñātuṃ vārāṇasīvārtāmāyātaṃ catvarānvitau

kṛtapratijñau to(?) tūrṇaṃ prāpya vārāṇasīṃ purīm //
śaṃkukarṇamahākālau vismṛtya śāṃbhavīṃ giram

yathaiṃdrajālikīṃ dṛṣṭvā māyāmiha vicakṣaṇaḥ //
kṣaṇena mohamāyāti kāśīṃ vīkṣya tathaiva tau

aho mohasya māhātmyamaho bhāgyaviparyayaḥ //
nirvāṇarāśiṃ yatkāśīṃ prāpya yāṃtyanyato'budhāḥ

tatyaje yairiyaṃ kāśī mahāśīrvādabhūbhikā //
teṣāṃ karatalānmuktiḥ prāptāpi parito gatā

yatra sarvāvabhṛthataḥ snānamātraṃ viśiṣyate //
apyuṣṇīkṛtapānīyaistāṃ kāśīṃ kaḥ parityajet

yatraikapuṣpadānena śivaliṃgasya mūrdhani //
daśasauvarṇikaṃ puṇyaṃ kastāṃ kāśīṃ parityajet

yatra daṃḍapraṇāmena apyekena śivāgrataḥ //
tucchameṃdrapadaṃprāhustāṃ kāśīṃ ko vimuṃcati

yatraikadvijamātraṃ tu bhojayitvā yathecchayā //
vājapeyādhikaṃ puṇyaṃ tāṃ kāśīṃ ko vimuṃcati

ekāṃ gāṃ yatra dattvā vai vidhivadbrāhmaṇāya vai //
labhedayuta gopuṇyaṃ kastāṃ kāśīṃ tyajetsudhīḥ

ekaliṃgaṃ pratiṣṭhāpya yatra saṃsthāpitaṃ bhavet //
api trailokyamakhilaṃ tāṃ kāśīṃ kaḥ samujjhati

pariniścitya tāvitthaṃ liṃge saṃsthāpya puṇyade //
tatraiva saṃsthitiṃ prāptau kāśīṃ nādyāpi muṃcataḥ

śaṃkukarṇeśvaraṃ liṃgaṃ śaṃkukarṇa ga ṇārcitam //
dṛṣṭvā na jāyate jaṃturjātu māturmahodare

viśveśādvāyudigbhāge śaṃkukarṇeśvaraṃ naraḥ //
saṃpūjya na viśedatra ghore saṃsārasāgare

mahākāleśvaraṃ liṃgaṃ mahākālagaṇārcitam //
arcayitvā ca natvā ca stutvā kālabhayaṃ kutaḥ

// skaṃda uvāca // //
śaṃkukarṇe mahākāle ciraṃtana vilaṃbite //
jñātvā sarvajñanāthotha prāhaipīdaparau gaṇau

ghaṃṭākarṇa tvamāgaccha mahodara mahāmate //
kāśīṃ yātaṃ yuvāṃ tūrṇaṃ jñātuṃ tatratya ceṣṭitam

ityagaste gaṇau tau tu gatvā kāśīṃ mahāpurīm//
vyāvṛtyādyāpi no yātau kvāpi tatraiva saṃsthitau

ghaṃṭākarṇeśvaraṃ liṃgaṃ ghaṃṭākarṇa gaṇottamaḥ //
kāśyāṃ saṃsthāpya vidhivatsvayaṃ tatraiva nirvṛtaḥ

kuṃḍaṃ tatraiva saṃsthāpya liṃgasnapanakarmaṇe //
nādyāpi sa tyajetkāśīṃ dhyāyam̐lliṃgaṃ tathaiva hi

mahodaropi tatprācyāṃ śivadhyānaparāyaṇaḥ //
mahodareśvaraṃ liṃgaṃ dhyāyedadyāpi kuṃbhaja

mahodareśvaraṃ dṛṣṭvā vārāṇasyāṃ dvijottama //
kadācidapi vai mātuḥ praviśennaudarīṃ darīm //

ghaṃṭākarṇa hrade snātvā dṛṣṭvā vyāseśvaraṃ vibhum //
yatra kutra vipannopi vārāṇasyāṃ mṛto bhavet

ghaṃṭākarṇe mahātīrthe śrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ //
api durgatimāpannānuddharetsaptapūrvajān

nimajjyādyāpi tatkuṃḍe kṣaṇa yovahito bhavet //
viśveśvaramahāpūjā ghaṃṭārāvāñśṛṇoti saḥ

vadaṃti pitaraḥ kāśyāṃ ghaṃṭākarṇemalejale//
dātā tilodakasyāpi vaṃśe naḥ kopi jāyate

yadvaṃśyā munayaḥ kāśyāṃ ghaṃṭākarṇe mahāhrade//
kṛtodakakriyāḥ prāptāḥ parāṃ siddhiṃ ghaṭodbhava

// skaṃda uvāca// //
ghaṃṭākarṇe gaṇe yāte prayāte ca mahodare //
visismāya smaradveṣṭā maulimāṃdolayanmuhuḥ

uvāca ca manasyeva haraḥ smitvā punaḥpunaḥ //
mahāmohanavidyāsi kāśi tvāṃ paryavaimyaham

purāvidaḥ praśaṃsaṃti tvāṃ mahāmohahāriṇīm //
kāśīṃtviti na jānaṃti mahāmohanabhūriyam

preṣayiṣyāmyahaṃ sarvānbhavatī mohayiṣyati //
iti samyagvijānāmi kāśi tvāṃ mohanoṣadhim

tathāpi preṣayiṣyāmi yāvānmesti paricchadaḥ //
nodyamādviramaṃtīha jñāninaḥ sādhyakarmaṇi

nodyamādviratiḥ kāryā kvāpi kārye vicakṣaṇaiḥ //
pratikūlopi khidyeta vidhistatsatatodyamāt

śītoṣṇabhānū svarbhānu grastāvapi nabhoṃgaṇe //
gatiṃ na tyajatodyāpi prakrāṃtavya kṛtodyamau

ekatra haṃti kāryāṇi prātikūlyādvidhirmuhuḥ //
ekatrakaraṇīyāni setsyaṃtyatra bhṛśodyamāt

daivaṃ pūrvakṛtaṃ karma kathyate netaratpunaḥ //
tannirākaraṇe yatnaḥ svayaṃ kāryo vipaścitā

bhājanopasthitaṃ daivādbhojyaṃ nāsyaṃ svayaṃ viśet //
hastavaktrodyamāttacca praviśedaudarīṃ darīm

ityudyamaṃ samarthyeśo niścitaṃ daivajitvaram //
punaśca preṣayāṃcakre gaṇānpaṃcamahārayān

somanaṃdī naṃdiṣeṇaḥ kālapiṃgalakukkuṭāḥ //
tedyāpi na nivartaṃte kāśyāṃ jīvāmṛtā yathā

tepi svanāmnā liṃgāni śaṃbhusaṃtuṣṭi kāmyayā//
pratiṣṭhāpya sthitāḥ kāśyāṃ viśvanirvāṇajanmani

somanaṃdīśvaraṃ dṛṣṭvā liṃgaṃ naṃdavane param //
somaloke parānaṃdaṃ prāpnuyādbhaktimānnaraḥ

taduttare vilokyātha naṃdiṣeṇeśvaraṃ naraḥ //
ānaṃdasenāṃ saṃprāpya jayenmṛtyumapi kṣaṇāt

kāleśvaraṃ mahāliṃgaṃ gaṃgāyāḥ paścimottare //
praṇamya kālapāśena no badhyeta kadācana //

piṃgaleśvaramabhyarcya kāleśātkiṃciduttare //
labhate piṃgalajñānaṃ yena tanmayatāṃ vrajet

kukkuṭeśvara liṃgasya yetra bhaktiṃ vitanvate //
kukkuṭāṃḍākṛtestasya na te garbhamavāpnuyuḥ

// skaṃda uvāca // //
somanaṃdi prabhṛtiṣu mune paṃcagaṇeṣvapi //
ānaṃdakānanaṃ prāpya sthiteṣu sthāṇurabravīt

kāryamasmākamevaitadyadi samyagvimṛśyate //
anenopādhināpyete tatra tiṣṭhaṃtu māmakāḥ

pramatheṣu praviṣṭeṣu māyāvīryamahatsvapi //
ahameva praviṣṭosmi vārāṇasyāṃ na saṃśayaḥ

krameṇa preṣayiṣyāmi yosti me svaparicchadaḥ //
tatra sarveṣu yāteṣu tato yāsyāmyahaṃ punaḥ

saṃpradhāryeti hṛdaye devadevena śūlinā //
praiṣiṣṭa pramathānāṃ tu tato gaṇacatuṣṭayam

kuṃḍodaro mayūrākhyo bāṇo gokarṇa eva ca //
māyābalaṃ samāśritya kāśīṃ praviviśurgaṇāḥ

kṛtvopāyaśataṃ taistu divodāsasya saṃbhrame
yadaikopi samartho na tadā tatraiva saṃsthitam

aparādhaśateṣvīśaḥ kena tuṣyati karmaṇā //
saṃpradhāryeti te cakrurliṃgārādhanamuttamam

ekasmiñśāṃbhave liṃge vidhinātra samarcite //
kṣamettryakṣoparādhānāṃ śataṃ mokṣaṃ ca yacchati

na tuṣyati tathā śaṃbhuryajñadānatapovrataiḥ //
yathā tuṣyetsakṛlliṃge vidhinābhyarcite sati

liṃgārcanavidhānajño liṃgārcanarataḥ sadā //
tryakṣa eva sa vijñeyaḥ sākṣāddvyakṣopi mānavaḥ

na gośatapradānena na svarṇaśatadānataḥ //
tatphalaṃ labhyate puṃbhiryatsakṛlliṃgapūjanāt

aśvamedhādibhiryāgairna tatphalamavāpyate //
yatphalaṃ labhyate martyairnityaṃ liṃgaprapūjanāt

snāpayitvā vidhānena yo liṃgasnapanodakam //
triḥ pibettrividhaṃ pāpaṃ tasyehāśu praṇaśyati

liṃga snapanavārbhiryaḥ kuryānmūrdhnyabhiṣecanam //
gaṃgāsnānaphalaṃ tasya jāyatetra vipāpmanaḥ

liṃgaṃ samarcitaṃ dṛṣṭvā yaḥ kuryātpraṇatiṃ sakṛt //
saṃdeho jāyate tasya punardehanibaṃdhane

liṃgaṃ yaḥ sthāpayedbhaktyā saptajanmakṛtādaghāt //
mucyate nātra saṃdeho viśuddhaḥ svargabhāgbhavet //

vicāryeti gaṇaiḥ kāśyāṃ svāmidrohopaśāṃtaye //
pratiṣṭhitāni liṃgāni mahāpātakabhiṃdyapi

kuṃḍodareśvaraṃ liṃgaṃ dṛṣṭvā lolārkasannidhau //
sarvapāpavinirmuktaḥ śivaloke mahīyate

kuṃḍodareśvarālliṃgātpratīcyāmasirodhasi //
mayūreśvaramabhyarcya na garbhaṃ pratipadyate

mayūreśapratīcyāṃ ca liṃgaṃ bāṇeśvaraṃ mahat //
tasya darśanamātreṇa sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate

gokarṇeśaṃ mahāliṃgamaṃtargehasya paścime //
dvāre samarcya vai kāśyāṃ na vighnairabhibhūyate

gokarṇeśvara bhaktasya paṃcatva samaye sati //
jñānabhraṃśo na jāyeta kvacidapyaṃtamṛcchataḥ

// skaṃda uvāca // //
cirayatsugaṇeṣveṣu caturṣvapigaṇeśvaraḥ //
mahimānaṃ mahattvaṃ tu tatkāśyāḥ paryavarṇayat

vaiṣṇavyā māyayā viśvaṃ bhrāmyetātra yayākhilam//
dhruvaṃ mūrtimatī saiṣā kāśī viśvaikamohinī

apāsya sodarāndārānputraṃ kṣetraṃ gṛhaṃ vasu //
apyaṃgīkṛtya nidhanaṃ sarve kāśīmupāsate

maraṇādapi no kāśyāṃ bhayaṃ yatra manāgapi //
gaṇāstatra tu tiṣṭhaṃtaḥ kuto mattopi bibhyati

maraṇaṃ maṃgalaṃ yatra vibhūtiryatra bhūṣaṇam //
kaupīnaṃ yatra kauśeyaṃ kāśī kutropamīyate

nirvāṇaramaṇī yatra raṃkaṃ vā'raṃkameva vā //
brāhmaṇaṃ vā śvapākaṃ vā vṛṇīte prāṃtyabhūṣaṇam

mṛtānāṃ yatra jaṃtūnāṃ nirvāṇapadamṛcchatām //
koṭyaṃśenāpi na samā api śakrādayaḥ surāḥ

yatra kāśyāṃ mṛto jaṃturbrahmanārāyaṇādibhiḥ //
prabaddha mūrdhāṃjalibhirnamasyetātiyatnataḥ

yatra kāśyāṃ śavatvepi jaṃturnāśucitāṃ vrajet //
atastatkarṇasaṃsparśaṃ karomyahamapi svayam

yastu kāśīti kāśīti dvistrirjapati puṇyavān //
api sarvapavitrebhyaḥ sa pavitrataro mahān

yena kāśī hṛdi dhyātā yena kāśīha sevitā //
tenāhaṃ hṛdi saṃdhyātastenāhaṃ sevitaḥ sadā

kāśīṃ yaḥ sevate jaṃturnirvikalpena cetasā //
tamahaṃ hṛdaye nityaṃ dhārayāmi prayatnataḥ

svayaṃ vastumaśaktopi vāsayettīrthavāsinam //
apyekamapi mūlyena sa vastuḥphalabhāgdhruvam

kāśyāṃ vasaṃti ye dhīrā āpaṃcatva viniścayāḥ //
jīvanmuktāstu te jñeyā vaṃdyāḥ pūjyāsta eva hi

itthaṃ vimṛśya bahuśaḥ sthāṇurvārāṇasīguṇān //
gaṇānanyānsamāhūya prāhiṇotprītipūrvakam //

tārakatvaṃ samāgaccha gacchāti svacchamānasa //
divodāso vṛṣāvāso yāmadhīṣṭe varāṃ purīm

tilaparṇa sdhūlakarṇa dṛmicaṃḍa prabhāmaya //
sukeśa viṃdate chāga kapardinpiṃgalākṣaka

vīrabhadra kirātākhya caturmukha nikuṃbhaka //
paṃcākṣa bhārabhūtākhya tryakṣa kṣemakalāṃgalin

virādha sumukhāṣāḍhe yāṃtu sarve pṛthakpṛthak //
ete gaṇā mahābhāgāḥ svāmibhaktā dṛḍhavratāḥ

kṛtvā māyā bahuvidhā bahurūpā vicakṣaṇāḥ//
animeṣekṣaṇāstasthuḥ kṣoṇīśacchidrakāṃkṣiṇaḥ

aparujñāta tacchidrā vidrāvitayaśodhanāḥ//
āḥ kimetadahojātaṃ niniṃduḥ svamitīha te

gaṇā ūcuḥ // //
dhigasmānsvāminā nityaṃ kṛtasaṃbhāvanānmuhuḥ //
manuṣyamātramapyatra yairekaṃ na vaśīkṛtam

bahumānena dānena sauhārdena mahīyasā //
kṛtaprasādāṃstryakṣeṇa dhiṅnastatkāryavaṃcakān

kā gatirno bhavitrīha svāmikṛtyapramādinām //
aṃdhaṃ tamomaye loke dhruvaṃ vāso bhaviṣyati

akṛtasvāmikāryāṇāmaho jīvitadhāriṇām//
akṣateṃdriyavṛttīnāṃ durgatiśca pade pade

labdhasaṃbhāvanānāṃ ca nyakkṛtasvāmikarmaṇām //
bhṛtyānāṃ bhūribhājāṃ ca bhaṃgurāḥ syurmanorathāḥ

aniṣpāditakāryārthā ye mukhaṃ prekṣayaṃtyaho //
apatrapāḥ puro bhartustairbhūrbhāravatītviyam

nādrīṇāṃ na samudrāṇāṃ na drumāṇāṃ mahīyasām //
bhūtadhātryāstathā bhāro yathā svāmidruhāṃ mahān

aho paurāṇikī gāthā smṛtāsmābhiraniṃditā //
tadarthamavalaṃbyeha sthāsyāmaḥ kṛtaniścayāḥ

anākalitapuṇyānāṃ parikṣīṇadhanāyuṣām //
sarvopāyavihīnānāṃ gatirvārāṇasīpurī

apuṇyabhārakhinnānāṃ paścāttāpamupeyuṣām//
viṣvagūrdhvagatīnāṃ ca gatirvārāṇasīpurī

svāmidruhaḥ kṛtaghnāśca ye ca viśraṃbhaghātakāḥ //
teṣāṃ kvāpi gatirnāsti muktvā vārāṇasīṃ purīm

itthaṃ niścitya gāthārthaṃ pramathā avatasthire //
avijñātasvarūpāśca divodāsena bhūbhujā //

na bubodha sa bhūpālo nitarāṃ buddhimānapi //
vibudhānvividhākāraiḥ sthitānīśaprabhāvataḥ

citraṃ na citraguptopi vetti vārāṇasīsthitān//
jaṃtūnkā gaṇanānyeṣāṃ martyalokanivāsinām

avicchinna prabhāvāṇāmaparicchinna tejasām //
kṛtaliṃgapratiṣṭhānāṃ nāṃtaṃ prāpnoti dharmarāṭ

iti te pramathāḥ sarve ghaṭodbhava mahāmune //
kṛtaliṃgārcanāḥ kāśīṃ nādyāpyujjhaṃti śarmadām

tārakeśaṃ mahāliṃgaṃ tārakākhyo gaṇottamaḥ //
tārakajñānadaṃ puṃsāṃ mune'dyāpi samarcayet

tārakeśvaraliṃgasya kṛtvā bhaktisuniścalām //
sukhena tārakajñānaṃ labhyate tairnarottamaiḥ

tilaparṇeśvaraṃ liṃgaṃ tilaparṇa pratiṣṭhitam //
tilapramāṇamapyatra dṛṣṭvā pāpaṃ na saṃbhavet

sthūlakarṇeśvaraṃ liṃgaṃ paripūjya narottamaḥ //
na durgatimavāpnoti puṇyamāpnoti cottamam //

dṛmicaṃḍeśvaraṃ liṃgaṃ tathā liṃgaṃ prabhāmayam //
ārādhya tatpratīcyāṃ ca na pāpairabhibhūyate

prabhāmayeśvaraṃ liṃgaṃ dṛṣṭvānyatrāpi saṃsthitaḥ //
prabhāmayena yānena śivaloke vrajetsudhīḥ

sukeśeśvaramabhyarcya harikeśavane naraḥ //
ṣāṭkauśikamayaṃ dehaṃ dhārayenna punaḥpunaḥ

viṃdatīśaṃ narobhyarcya bhīmacaṃḍī samīpataḥ //
tyaktvā pracaṃḍamapyeno mokṣaṃ viṃdati śāśvatam

chāgaleśaṃ mahāliṃgaṃ pitrīśvarasamīpagam //
vilokya paśuvatkopi na pāpaṃ prākṛtaṃ spṛśet

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṇḍe uttarārddhe vārāṇasīvarṇanaṃ gaṇapreṣaṇaṃ nāma tripaṃcāśattamo'dhyāyaḥ