स्कन्द पुराण · अध्याय 4.53

॥ अगस्तिरुवाच ॥ ॥
अपूवेंयं कथा ख्याता ब्रह्मणो ब्रह्मवित्तम ॥
किं चकार पुनः शंभुस्तत्र ब्रह्मण्यपि स्थिते

॥ स्कंद उवाच ॥
शृण्वगस्त्य महाभाग काश्यां ब्रह्मण्यपिस्थिते ॥
गिरिशश्चिंतयामास भृशमुद्विग्नमानसः

पुरी सा यादृशी काशी वशीकरणभूमिका ॥
न तादृशीदृशीहासीत्क्वचिन्मे प्रायशो ध्रुवम्

यो यो याति पुरीं तां तु स स तत्रैव तिष्ठति ॥
अभूवन्ननुयोगिन्योऽयोगिन्यः काशिसंगताः

अकिंचित्करतां प्राप्तः स सहस्रकरोप्यरम् ॥
विधिर्विधानदक्षोपि न मे स सविधोभवत्

चिंतयन्निति देवेशो गणानारहूय भूरिशः ॥
प्रेषयामास भो यात क्षिप्रं वाराणसीं पुरीम्

किं कुर्वंति तु योगिन्यः किं करोति स भानुमान् ॥
गत्वा वित्त त्वरायुक्ता विधिश्च विदधाति किम्

नामग्राहं ततःऽप्रैषीद्बहुमान पुरःसरम्॥
शंकुकर्ण महाकाल घटाकर्ण महोदर

सोमनंदिन्नंदिषेण काल पिंगल कुक्कुट ॥
कुंडोदर मयूराक्ष बाण गोकर्ण तारक

तिलपर्ण स्मृलकर्ण दृमिचंड प्रभामय ॥
सुकेश विंदते छाग कपर्दिन्पिंगलाक्षक

वीरभद्र किराताख्य चतुर्मुख निकुंभक ॥
पंचाक्षभारभूताख्य त्र्यक्ष क्षेमक लांगलिन्

विराध सुमुखाषाढे भवंतो मम सूनवः ॥
यथेमौ स्कंदहेरंबौ नैगमेयो यथा त्वयम्

यथा शाखविशाखौ च यथेमौ नंदिभृंगिणौ ॥
भवत्सु विद्यमानेषु महाविक्रमशालिषु

काशीप्रवृत्तिं नो जाने दिवोदासनृपस्य च ॥
योगिन्यर्कविधीनां च तद्द्वौ यातं भवत्स्वमू

शंकुकर्णमहाकालौ कालस्यापि प्रकंपनौ ॥
ज्ञातुं वाराणसीवार्तामायातं चत्वरान्वितौ

कृतप्रतिज्ञौ तो(?) तूर्णं प्राप्य वाराणसीं पुरीम् ॥
शंकुकर्णमहाकालौ विस्मृत्य शांभवीं गिरम्

यथैंद्रजालिकीं दृष्ट्वा मायामिह विचक्षणः ॥
क्षणेन मोहमायाति काशीं वीक्ष्य तथैव तौ

अहो मोहस्य माहात्म्यमहो भाग्यविपर्ययः ॥
निर्वाणराशिं यत्काशीं प्राप्य यांत्यन्यतोऽबुधाः

तत्यजे यैरियं काशी महाशीर्वादभूभिका ॥
तेषां करतलान्मुक्तिः प्राप्तापि परितो गता

यत्र सर्वावभृथतः स्नानमात्रं विशिष्यते ॥
अप्युष्णीकृतपानीयैस्तां काशीं कः परित्यजेत्

यत्रैकपुष्पदानेन शिवलिंगस्य मूर्धनि ॥
दशसौवर्णिकं पुण्यं कस्तां काशीं परित्यजेत्

यत्र दंडप्रणामेन अप्येकेन शिवाग्रतः ॥
तुच्छमेंद्रपदंप्राहुस्तां काशीं को विमुंचति

यत्रैकद्विजमात्रं तु भोजयित्वा यथेच्छया ॥
वाजपेयाधिकं पुण्यं तां काशीं को विमुंचति

एकां गां यत्र दत्त्वा वै विधिवद्ब्राह्मणाय वै ॥
लभेदयुत गोपुण्यं कस्तां काशीं त्यजेत्सुधीः

एकलिंगं प्रतिष्ठाप्य यत्र संस्थापितं भवेत् ॥
अपि त्रैलोक्यमखिलं तां काशीं कः समुज्झति

परिनिश्चित्य तावित्थं लिंगे संस्थाप्य पुण्यदे ॥
तत्रैव संस्थितिं प्राप्तौ काशीं नाद्यापि मुंचतः

शंकुकर्णेश्वरं लिंगं शंकुकर्ण ग णार्चितम् ॥
दृष्ट्वा न जायते जंतुर्जातु मातुर्महोदरे

विश्वेशाद्वायुदिग्भागे शंकुकर्णेश्वरं नरः ॥
संपूज्य न विशेदत्र घोरे संसारसागरे

महाकालेश्वरं लिंगं महाकालगणार्चितम् ॥
अर्चयित्वा च नत्वा च स्तुत्वा कालभयं कुतः

॥ स्कंद उवाच ॥ ॥
शंकुकर्णे महाकाले चिरंतन विलंबिते ॥
ज्ञात्वा सर्वज्ञनाथोथ प्राहैपीदपरौ गणौ

घंटाकर्ण त्वमागच्छ महोदर महामते ॥
काशीं यातं युवां तूर्णं ज्ञातुं तत्रत्य चेष्टितम्

इत्यगस्ते गणौ तौ तु गत्वा काशीं महापुरीम्॥
व्यावृत्याद्यापि नो यातौ क्वापि तत्रैव संस्थितौ

घंटाकर्णेश्वरं लिंगं घंटाकर्ण गणोत्तमः ॥
काश्यां संस्थाप्य विधिवत्स्वयं तत्रैव निर्वृतः

कुंडं तत्रैव संस्थाप्य लिंगस्नपनकर्मणे ॥
नाद्यापि स त्यजेत्काशीं ध्यायँल्लिंगं तथैव हि

महोदरोपि तत्प्राच्यां शिवध्यानपरायणः ॥
महोदरेश्वरं लिंगं ध्यायेदद्यापि कुंभज

महोदरेश्वरं दृष्ट्वा वाराणस्यां द्विजोत्तम ॥
कदाचिदपि वै मातुः प्रविशेन्नौदरीं दरीम् ॥

घंटाकर्ण ह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा व्यासेश्वरं विभुम् ॥
यत्र कुत्र विपन्नोपि वाराणस्यां मृतो भवेत्

घंटाकर्णे महातीर्थे श्राद्धं कृत्वा विधानतः ॥
अपि दुर्गतिमापन्नानुद्धरेत्सप्तपूर्वजान्

निमज्ज्याद्यापि तत्कुंडे क्षण योवहितो भवेत् ॥
विश्वेश्वरमहापूजा घंटारावाञ्शृणोति सः

वदंति पितरः काश्यां घंटाकर्णेमलेजले॥
दाता तिलोदकस्यापि वंशे नः कोपि जायते

यद्वंश्या मुनयः काश्यां घंटाकर्णे महाह्रदे॥
कृतोदकक्रियाः प्राप्ताः परां सिद्धिं घटोद्भव

॥ स्कंद उवाच॥ ॥
घंटाकर्णे गणे याते प्रयाते च महोदरे ॥
विसिस्माय स्मरद्वेष्टा मौलिमांदोलयन्मुहुः

उवाच च मनस्येव हरः स्मित्वा पुनःपुनः ॥
महामोहनविद्यासि काशि त्वां पर्यवैम्यहम्

पुराविदः प्रशंसंति त्वां महामोहहारिणीम् ॥
काशींत्विति न जानंति महामोहनभूरियम्

प्रेषयिष्याम्यहं सर्वान्भवती मोहयिष्यति ॥
इति सम्यग्विजानामि काशि त्वां मोहनोषधिम्

तथापि प्रेषयिष्यामि यावान्मेस्ति परिच्छदः ॥
नोद्यमाद्विरमंतीह ज्ञानिनः साध्यकर्मणि

नोद्यमाद्विरतिः कार्या क्वापि कार्ये विचक्षणैः ॥
प्रतिकूलोपि खिद्येत विधिस्तत्सततोद्यमात्

शीतोष्णभानू स्वर्भानु ग्रस्तावपि नभोंगणे ॥
गतिं न त्यजतोद्यापि प्रक्रांतव्य कृतोद्यमौ

एकत्र हंति कार्याणि प्रातिकूल्याद्विधिर्मुहुः ॥
एकत्रकरणीयानि सेत्स्यंत्यत्र भृशोद्यमात्

दैवं पूर्वकृतं कर्म कथ्यते नेतरत्पुनः ॥
तन्निराकरणे यत्नः स्वयं कार्यो विपश्चिता

भाजनोपस्थितं दैवाद्भोज्यं नास्यं स्वयं विशेत् ॥
हस्तवक्त्रोद्यमात्तच्च प्रविशेदौदरीं दरीम्

इत्युद्यमं समर्थ्येशो निश्चितं दैवजित्वरम् ॥
पुनश्च प्रेषयांचक्रे गणान्पंचमहारयान्

सोमनंदी नंदिषेणः कालपिंगलकुक्कुटाः ॥
तेद्यापि न निवर्तंते काश्यां जीवामृता यथा

तेपि स्वनाम्ना लिंगानि शंभुसंतुष्टि काम्यया॥
प्रतिष्ठाप्य स्थिताः काश्यां विश्वनिर्वाणजन्मनि

सोमनंदीश्वरं दृष्ट्वा लिंगं नंदवने परम् ॥
सोमलोके परानंदं प्राप्नुयाद्भक्तिमान्नरः

तदुत्तरे विलोक्याथ नंदिषेणेश्वरं नरः ॥
आनंदसेनां संप्राप्य जयेन्मृत्युमपि क्षणात्

कालेश्वरं महालिंगं गंगायाः पश्चिमोत्तरे ॥
प्रणम्य कालपाशेन नो बध्येत कदाचन ॥

पिंगलेश्वरमभ्यर्च्य कालेशात्किंचिदुत्तरे ॥
लभते पिंगलज्ञानं येन तन्मयतां व्रजेत्

कुक्कुटेश्वर लिंगस्य येत्र भक्तिं वितन्वते ॥
कुक्कुटांडाकृतेस्तस्य न ते गर्भमवाप्नुयुः

॥ स्कंद उवाच ॥ ॥
सोमनंदि प्रभृतिषु मुने पंचगणेष्वपि ॥
आनंदकाननं प्राप्य स्थितेषु स्थाणुरब्रवीत्

कार्यमस्माकमेवैतद्यदि सम्यग्विमृश्यते ॥
अनेनोपाधिनाप्येते तत्र तिष्ठंतु मामकाः

प्रमथेषु प्रविष्टेषु मायावीर्यमहत्स्वपि ॥
अहमेव प्रविष्टोस्मि वाराणस्यां न संशयः

क्रमेण प्रेषयिष्यामि योस्ति मे स्वपरिच्छदः ॥
तत्र सर्वेषु यातेषु ततो यास्याम्यहं पुनः

संप्रधार्येति हृदये देवदेवेन शूलिना ॥
प्रैषिष्ट प्रमथानां तु ततो गणचतुष्टयम्

कुंडोदरो मयूराख्यो बाणो गोकर्ण एव च ॥
मायाबलं समाश्रित्य काशीं प्रविविशुर्गणाः

कृत्वोपायशतं तैस्तु दिवोदासस्य संभ्रमे
यदैकोपि समर्थो न तदा तत्रैव संस्थितम्

अपराधशतेष्वीशः केन तुष्यति कर्मणा ॥
संप्रधार्येति ते चक्रुर्लिंगाराधनमुत्तमम्

एकस्मिञ्शांभवे लिंगे विधिनात्र समर्चिते ॥
क्षमेत्त्र्यक्षोपराधानां शतं मोक्षं च यच्छति

न तुष्यति तथा शंभुर्यज्ञदानतपोव्रतैः ॥
यथा तुष्येत्सकृल्लिंगे विधिनाभ्यर्चिते सति

लिंगार्चनविधानज्ञो लिंगार्चनरतः सदा ॥
त्र्यक्ष एव स विज्ञेयः साक्षाद्द्व्यक्षोपि मानवः

न गोशतप्रदानेन न स्वर्णशतदानतः ॥
तत्फलं लभ्यते पुंभिर्यत्सकृल्लिंगपूजनात्

अश्वमेधादिभिर्यागैर्न तत्फलमवाप्यते ॥
यत्फलं लभ्यते मर्त्यैर्नित्यं लिंगप्रपूजनात्

स्नापयित्वा विधानेन यो लिंगस्नपनोदकम् ॥
त्रिः पिबेत्त्रिविधं पापं तस्येहाशु प्रणश्यति

लिंग स्नपनवार्भिर्यः कुर्यान्मूर्ध्न्यभिषेचनम् ॥
गंगास्नानफलं तस्य जायतेत्र विपाप्मनः

लिंगं समर्चितं दृष्ट्वा यः कुर्यात्प्रणतिं सकृत् ॥
संदेहो जायते तस्य पुनर्देहनिबंधने

लिंगं यः स्थापयेद्भक्त्या सप्तजन्मकृतादघात् ॥
मुच्यते नात्र संदेहो विशुद्धः स्वर्गभाग्भवेत् ॥

विचार्येति गणैः काश्यां स्वामिद्रोहोपशांतये ॥
प्रतिष्ठितानि लिंगानि महापातकभिंद्यपि

कुंडोदरेश्वरं लिंगं दृष्ट्वा लोलार्कसन्निधौ ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते

कुंडोदरेश्वराल्लिंगात्प्रतीच्यामसिरोधसि ॥
मयूरेश्वरमभ्यर्च्य न गर्भं प्रतिपद्यते

मयूरेशप्रतीच्यां च लिंगं बाणेश्वरं महत् ॥
तस्य दर्शनमात्रेण सर्वैः पापैः प्रमुच्यते

गोकर्णेशं महालिंगमंतर्गेहस्य पश्चिमे ॥
द्वारे समर्च्य वै काश्यां न विघ्नैरभिभूयते

गोकर्णेश्वर भक्तस्य पंचत्व समये सति ॥
ज्ञानभ्रंशो न जायेत क्वचिदप्यंतमृच्छतः

॥ स्कंद उवाच ॥ ॥
चिरयत्सुगणेष्वेषु चतुर्ष्वपिगणेश्वरः ॥
महिमानं महत्त्वं तु तत्काश्याः पर्यवर्णयत्

वैष्णव्या मायया विश्वं भ्राम्येतात्र ययाखिलम्॥
ध्रुवं मूर्तिमती सैषा काशी विश्वैकमोहिनी

अपास्य सोदरान्दारान्पुत्रं क्षेत्रं गृहं वसु ॥
अप्यंगीकृत्य निधनं सर्वे काशीमुपासते

मरणादपि नो काश्यां भयं यत्र मनागपि ॥
गणास्तत्र तु तिष्ठंतः कुतो मत्तोपि बिभ्यति

मरणं मंगलं यत्र विभूतिर्यत्र भूषणम् ॥
कौपीनं यत्र कौशेयं काशी कुत्रोपमीयते

निर्वाणरमणी यत्र रंकं वाऽरंकमेव वा ॥
ब्राह्मणं वा श्वपाकं वा वृणीते प्रांत्यभूषणम्

मृतानां यत्र जंतूनां निर्वाणपदमृच्छताम् ॥
कोट्यंशेनापि न समा अपि शक्रादयः सुराः

यत्र काश्यां मृतो जंतुर्ब्रह्मनारायणादिभिः ॥
प्रबद्ध मूर्धांजलिभिर्नमस्येतातियत्नतः

यत्र काश्यां शवत्वेपि जंतुर्नाशुचितां व्रजेत् ॥
अतस्तत्कर्णसंस्पर्शं करोम्यहमपि स्वयम्

यस्तु काशीति काशीति द्विस्त्रिर्जपति पुण्यवान् ॥
अपि सर्वपवित्रेभ्यः स पवित्रतरो महान्

येन काशी हृदि ध्याता येन काशीह सेविता ॥
तेनाहं हृदि संध्यातस्तेनाहं सेवितः सदा

काशीं यः सेवते जंतुर्निर्विकल्पेन चेतसा ॥
तमहं हृदये नित्यं धारयामि प्रयत्नतः

स्वयं वस्तुमशक्तोपि वासयेत्तीर्थवासिनम् ॥
अप्येकमपि मूल्येन स वस्तुःफलभाग्ध्रुवम्

काश्यां वसंति ये धीरा आपंचत्व विनिश्चयाः ॥
जीवन्मुक्तास्तु ते ज्ञेया वंद्याः पूज्यास्त एव हि

इत्थं विमृश्य बहुशः स्थाणुर्वाराणसीगुणान् ॥
गणानन्यान्समाहूय प्राहिणोत्प्रीतिपूर्वकम् ॥

तारकत्वं समागच्छ गच्छाति स्वच्छमानस ॥
दिवोदासो वृषावासो यामधीष्टे वरां पुरीम्

तिलपर्ण स्धूलकर्ण दृमिचंड प्रभामय ॥
सुकेश विंदते छाग कपर्दिन्पिंगलाक्षक

वीरभद्र किराताख्य चतुर्मुख निकुंभक ॥
पंचाक्ष भारभूताख्य त्र्यक्ष क्षेमकलांगलिन्

विराध सुमुखाषाढे यांतु सर्वे पृथक्पृथक् ॥
एते गणा महाभागाः स्वामिभक्ता दृढव्रताः

कृत्वा माया बहुविधा बहुरूपा विचक्षणाः॥
अनिमेषेक्षणास्तस्थुः क्षोणीशच्छिद्रकांक्षिणः

अपरुज्ञात तच्छिद्रा विद्रावितयशोधनाः॥
आः किमेतदहोजातं निनिंदुः स्वमितीह ते

गणा ऊचुः ॥ ॥
धिगस्मान्स्वामिना नित्यं कृतसंभावनान्मुहुः ॥
मनुष्यमात्रमप्यत्र यैरेकं न वशीकृतम्

बहुमानेन दानेन सौहार्देन महीयसा ॥
कृतप्रसादांस्त्र्यक्षेण धिङ्नस्तत्कार्यवंचकान्

का गतिर्नो भवित्रीह स्वामिकृत्यप्रमादिनाम् ॥
अंधं तमोमये लोके ध्रुवं वासो भविष्यति

अकृतस्वामिकार्याणामहो जीवितधारिणाम्॥
अक्षतेंद्रियवृत्तीनां दुर्गतिश्च पदे पदे

लब्धसंभावनानां च न्यक्कृतस्वामिकर्मणाम् ॥
भृत्यानां भूरिभाजां च भंगुराः स्युर्मनोरथाः

अनिष्पादितकार्यार्था ये मुखं प्रेक्षयंत्यहो ॥
अपत्रपाः पुरो भर्तुस्तैर्भूर्भारवतीत्वियम्

नाद्रीणां न समुद्राणां न द्रुमाणां महीयसाम् ॥
भूतधात्र्यास्तथा भारो यथा स्वामिद्रुहां महान्

अहो पौराणिकी गाथा स्मृतास्माभिरनिंदिता ॥
तदर्थमवलंब्येह स्थास्यामः कृतनिश्चयाः

अनाकलितपुण्यानां परिक्षीणधनायुषाम् ॥
सर्वोपायविहीनानां गतिर्वाराणसीपुरी

अपुण्यभारखिन्नानां पश्चात्तापमुपेयुषाम्॥
विष्वगूर्ध्वगतीनां च गतिर्वाराणसीपुरी

स्वामिद्रुहः कृतघ्नाश्च ये च विश्रंभघातकाः ॥
तेषां क्वापि गतिर्नास्ति मुक्त्वा वाराणसीं पुरीम्

इत्थं निश्चित्य गाथार्थं प्रमथा अवतस्थिरे ॥
अविज्ञातस्वरूपाश्च दिवोदासेन भूभुजा ॥

न बुबोध स भूपालो नितरां बुद्धिमानपि ॥
विबुधान्विविधाकारैः स्थितानीशप्रभावतः

चित्रं न चित्रगुप्तोपि वेत्ति वाराणसीस्थितान्॥
जंतून्का गणनान्येषां मर्त्यलोकनिवासिनाम्

अविच्छिन्न प्रभावाणामपरिच्छिन्न तेजसाम् ॥
कृतलिंगप्रतिष्ठानां नांतं प्राप्नोति धर्मराट्

इति ते प्रमथाः सर्वे घटोद्भव महामुने ॥
कृतलिंगार्चनाः काशीं नाद्याप्युज्झंति शर्मदाम्

तारकेशं महालिंगं तारकाख्यो गणोत्तमः ॥
तारकज्ञानदं पुंसां मुनेऽद्यापि समर्चयेत्

तारकेश्वरलिंगस्य कृत्वा भक्तिसुनिश्चलाम् ॥
सुखेन तारकज्ञानं लभ्यते तैर्नरोत्तमैः

तिलपर्णेश्वरं लिंगं तिलपर्ण प्रतिष्ठितम् ॥
तिलप्रमाणमप्यत्र दृष्ट्वा पापं न संभवेत्

स्थूलकर्णेश्वरं लिंगं परिपूज्य नरोत्तमः ॥
न दुर्गतिमवाप्नोति पुण्यमाप्नोति चोत्तमम् ॥

दृमिचंडेश्वरं लिंगं तथा लिंगं प्रभामयम् ॥
आराध्य तत्प्रतीच्यां च न पापैरभिभूयते

प्रभामयेश्वरं लिंगं दृष्ट्वान्यत्रापि संस्थितः ॥
प्रभामयेन यानेन शिवलोके व्रजेत्सुधीः

सुकेशेश्वरमभ्यर्च्य हरिकेशवने नरः ॥
षाट्कौशिकमयं देहं धारयेन्न पुनःपुनः

विंदतीशं नरोभ्यर्च्य भीमचंडी समीपतः ॥
त्यक्त्वा प्रचंडमप्येनो मोक्षं विंदति शाश्वतम्

छागलेशं महालिंगं पित्रीश्वरसमीपगम् ॥
विलोक्य पशुवत्कोपि न पापं प्राकृतं स्पृशेत्

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखण्डे उत्तरार्द्धे वाराणसीवर्णनं गणप्रेषणं नाम त्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः