Skanda Purana · Chapter 4.52

skaṃda uvāca // //
gabhastimālinigate kāśīṃ trailokyamohinīm //
punaściṃtāmavāpoccairmaṃdarastho mune haraḥ

nādyāpyāyāṃti yoginyo nādyāpyāyāti tigmaguḥ //
pravṛttirapi me kāśyāścitramatyaṃta durlabhā

kimatra citraṃ yatkāśī madīyamapimānasam //
niścalaṃ caṃcalayati gaṇanā ketaresure

adhākṣipamahaṃ kāmaṃ trijagajjittvaraṃdṛśā //
aho kāśyabhilāṣotra māmeva dunuyāttarām

kāśīpravṛttimanveṣṭuṃ kaṃ vā prahiṇuyāmitaḥ //
jñātuṃ ka eva nipuṇo yataḥ sa caturānanaḥ

ityāhūya vidhātāraṃ bahumānapuraḥsaram //
tatropaveśya śrīkaṃṭhaḥ provāca caturānanam

yoginyaḥ preṣitāḥ pūrvaṃ preṣitotha sahasraguḥ //
nādyāpi te nivartaṃte kāśyāḥ kalaśasaṃbhava

sā samutsukayetkāśī lokeśa mama mānasam //
prākṛtasya janasyeva caṃcalākṣīva kācana

maṃdaretra ratirme na bhṛśaṃ suṃdarakaṃdare //
anacchatucchapānīye nakrasyevālpapalvale

nā bādhiṣṭa tathā māṃ sa tāpo hālāhalodbhavaḥ //
kāśīvirahajanmātra yathā māmatibādhate

śītaraśmiḥ śiraḥsthopi varṣanpīyūṣasīkaraiḥ //
kāśīviśleṣajaṃ tāpaṃ nāho gamayituṃ prabhuḥ

vidhe vidhehi me kāryamārya dhurya mahāmate //
yāhi kāśīmitastūrṇaṃ yatasva ca mamehite

brahmaṃstvameva tadvetsi kāśī tyajanakāraṇam //
maṃdopi na tyajetkāśīṃ kimu yo vetti kiṃcana

adyaiva kiṃ na gaccheyaṃ kāśīṃ brahmansvamāyayā //
divodāsaṃ svadharmasthaṃ na tūllaṃghitumutsahe

vidhe sarvavidheyāni tvameva vidadhāsi yat //
iti ceti ca vaktavyaṃ tvayyapārthamatokhilam

ariṣṭaṃ gaccha paṃthāste śubhodarko bhavatvalam//
ādāyājñāṃ vidhi mūrdhni yayau vārāṇasīṃ mudā

sitahaṃsarathastūrṇaṃ prāpya vārāṇasīṃ purīm //
kṛtakṛtyamivātmānamamanyata tadātmabhūḥ //

haṃsayānaphalaṃ medya jātaṃ kāśīsamāgame //
kāśī prāptau yataḥ proktā aṃtarāyāḥ padepade

dṛśi dhāturabhūdya madṛśo prāpya sānvayaḥ //
spaṣṭaṃ dṛṣṭipathaṃ prāptā yadeṣā''naṃdavāṭikā

svayaṃ siṃcati yā madbhiḥ svābhiḥ svargataraṃgiṇī //
yatrānaṃdamayā vṛkṣā yatrānaṃdamayā janāḥ

nirviśaṃti sadā kāśyāṃ phalānyānaṃdavaṃtyapi//
sadaivānaṃdabhūḥ kāśī sadaivānaṃdadaḥ śivaḥ

ānaṃdarūpā jāyaṃte tena kāśyāṃ hi jaṃtavaḥ //
caraṇau carituṃ vittastāveva kṛtināmiha //

caraṇau vicaretāṃyau viśvabhartṛ purī bhuvi //
tāveva śravaṇau śrotuṃ saṃvidā te bahuśrutau

iha śrutimatāṃ puṃsāṃ yābhyāṃ kāśī śrutā sakṛt //
tadeva manute sarvaṃ manastviha manasvināma

yenānumanyate caiṣā kāśī sarvapramāṇabhūḥ //
buddhirbudhyati sā sarvamiha buddhimatāṃ satām //
yayaitaddhūrjaṭerdhāma dhṛtaṃ sva viṣayīkṛtam

varaṃ tṛṇāni dhānyāni tāni vātyāhatānyapi //
kāśyāṃ yānyā pataṃtīha na janāḥ kāśyadarśanāḥ

/
adya me saphalaṃ cāyuḥ parārdhadvaya saṃmitam //
yasminsati mayā prāpi duṣprāpā kāśikā purī

aho me dharmasaṃpattirahome bhāgyagauravam //
yadadrākṣiṣamadyāhaṃ kāśīṃ sucira ciṃtitām

adya me svatapo vṛkṣo manorathaphalairalam //
śivabhaktyaṃbunā siktaḥ phalitoti bṛhattaraiḥ

mayā vyadhāyi bahudhā sṛṣṭiḥ sṛṣṭiṃ vitanvatā //
paramanyādṛśī kāśī svayaṃ viśveśa nirmitiḥ

iti hṛṣṭamanā vedhā dṛṣṭvā vārāṇasīṃ purīm //
vṛddhabrāhmaṇarūpeṇa rājānaṃ ca dadarśa ha

jalārdrākṣatapāṇiśca svastyuktvā pṛthivībhuje //
kṛtapraṇāmo rājñātha bheje taddattamāsanam

kṛtamāno nṛpatinā sobhyutthānāsanādibhiḥ //
vipro vyajijñapadbhūpaṃ pṛṣṭāgamanakāraṇam

// brāhmaṇa uvāca // //
bhūpāla bahukālīnosmyahamatra ciraṃtanaḥ //
tvaṃ tu māṃ naiva jānāsi jāne tvāṃ hi ripuṃjayam //

paraḥśatā mayā dṛṣṭā rājāno bhūridakṣiṇāḥ //
vijitānekasaṃgrāmā yāyajūkā jiteṃdriyāḥ

viniṣkṛtāriṣaḍvargāḥ suśīlāḥ sattvaśālinaḥ //
śrutasyapāradṛśvāno rājanītivicakṣaṇāḥ

dayādākṣiṇyanipuṇāḥ satyavrataparāyaṇāḥ //
kṣamayā kṣamayātulyā gāṃbhīryajitasāgarāḥ

jitaroṣarayāḥ śūrāḥ saumyasauṃdaryabhūmayaḥ //
ityādi guṇasaṃpannāḥ susaṃcitayaśodhanāḥ

paraṃ dvitrāḥ pavitrā ye rājarṣe tava sadguṇāḥ //
teṣveṣu rājasu mama prāyaśo na dṛśaṃ gatāḥ

prajānijakuṭuṃbastvaṃ tvaṃ tu bhūdevadaivataḥ //
mahātapaḥ sahāyastvaṃ pathānānye tathā nṛpāḥ

dhanyo mānyosi ca satāṃ pūjanīyosi sadguṇaiḥ //
devā api divodāsa tvattrāsānna vimārgagāḥ

kiṃ naḥ stutyā tava nṛpa dvijānāmaspṛhāvatām //
kiṃ kurmastvadguṇagrāmāḥ stāvakānnaḥ prakurvate

goṣṭhī tiṣṭhatviyaṃ tāvatprastutaṃ staumi sāṃpratam //
yaṣṭukāmosmyahaṃ rājaṃstvāṃ sahāyamato vṛṇe

tvayā rājanvatī caiṣā'vaniḥ sarvardhibhājanam //
ahaṃ cāstidhano rājannyāyopāttamahādhanaḥ

iyaṃ ca rājadhānī te karmabhūmāvanuttamā //
yasyāṃ kṛtānāṃ kāryāṇāṃ saṃvartepi na saṃkṣayaḥ

saṃcitaṃ yaddhanaṃ puṃbhirnayasanmārgagāmibhiḥ //
tatkāśyāṃ viniyujyeta kleśāyetarathā bhavet

mahimānaṃ paraṃ kāśyāḥ kopi veda na bhūpate //
ṛte trinayanācchaṃbhoḥ sarvajñānapradāyinaḥ

manye dhanyatarosi tvaṃ bahujanmaśatārjitaiḥ //
sukṛtaiḥ pāsi yatkāśīṃ viśvabhartuḥ parāṃ tanum

kāśī trijagatīsārastrivedī sāra eva vai //
trivargottarasāraśca nirṇīteti maharṣibhiḥ

viśveśānugraheṇaiva tvayaiṣā pālyate purī //
ekasyāpyavanātkāśyāṃ trailokyamavitaṃ bhavet

anyacca te hitaṃ vacmi yadi te rocate'nagha //
prīṇanīyaḥ sadaivaiko viśveśaḥ sarvakarmabhiḥ

anyadevadhiyā rājanviśveśaṃ paśya mā kvacit //
brahmaviṣṇviṃdra caṃdrārkā krīḍeyaṃ tasya dhūrjaṭeḥ //

viprairudarkamicchadbhiḥ śikṣaṇīyā yato nṛpāḥ //
atastava hitaṃ khyātaṃ kiṃ vā me ciṃtayānayā

iti joṣaṃ sthitaṃ vipraṃ pratyuvāca nṛpottamaḥ //
sarvaṃ mayā hṛdi dhṛtaṃ yattvayoktaṃ dvijottama

// rājovāca // //
ahaṃ yiyakṣamāṇasya tava sāhāyyakarmaṇi //
dāsosmi yajñasaṃbhārānnayameko śato'khilān

yadasti mekhilaṃ tatra saptāṃgepi bhavānprabhuḥ //
yajasvaikamanābrahmansiddhaṃ manyasva vāṃchitam

rājyaṃ karomi yadbrahmansvārthaṃ tanna manāgapi //
putraiḥ kalatrairdehenaparopakṛtaye yate

rājñāṃ kratukriyābhyopi tīrthebhyopi samaṃtataḥ //
prajāpālanamevaiko dharmaḥ prokto manīṣibhiḥ

prajāsaṃtāpajovahnirvajrāgnerapi dāruṇaḥ //
dvitrāndahati vajrāgniḥ pūrvo rājyaṃ kulaṃ tanum

yadāvabhṛthasisrāsurbhaveyaṃ dvijasattama //
tadā viprapadāṃbhobhirabhiṣekaṃ karomyaham

havanaṃ brāhmaṇamukhe yatkaromi dvijottama //
manye kratukriyābhyopi tadviśiṣṭaṃ mahāmate

abhilāṣeṣu sarveṣu jāgartyeko hṛdīha me //
adyāpi mārgaṇaḥ kopi draṣṭavyaḥ svatanorapi

aho ahobhirbahubhiḥ phalito me manorathaḥ //
yattvaṃ medya gṛhe prāptaḥ kiṃcitprārthayituṃ dvija

ekāgramānaso vipra yajñānvipuladakṣiṇān //
bahūnyajakṛtaṃ viddhi sāhāyyaṃ sarvavastuṣu

iti rājño mahābuddherdharmaśīlasya bhāṣitam //
śrutvā tuṣṭamanāḥ sraṣṭā kratusaṃbhāramāharat

sāhāyyaṃ prāpya rājarṣerdivodāsasya padmabhūḥ //
iyāja daśabhiḥ kāśyāmaśvamedhairmahāmakhaiḥ

adyāpi homadhūmoghairyadvyāptaṃ gaganāṃtaram //
tadā prabhṛti na vyoma nīlimānaṃ jahātyadaḥ

tīrthaṃ daśāśvamedhākhyaṃ prathitaṃ jagatītale //
tadā prabhṛti tatrāsīdvārāṇasyāṃ śubhapradam

purā rudrasaro nāma tattīrthaṃ kalaśodbhava //
daśāśvamedhikaṃ paścājjātaṃ vidhiparigrahāt

svardhunyatha tataḥ prāptā bhagīrathasamāgamāt //
atīva puṇyavajjātamatastattīrthamuttamam

vidhirdaśāśvamedheśaṃ liṃgaṃ saṃsthāpya tatra vai//
sthitavānna gatodyāpi kvāpi kāśīṃ vihāya tu

rājño dharmaratestasya cchidraṃ nāvāpa kiṃcana //
ataḥ purāreḥ purato vrajitvā kiṃ vadedvidhiḥ

kṣetraprabhāvaṃ vijñāya dhyāyanviśveśvaraṃ śivam //
brahmeśvaraṃ ca saṃsthāpya vidhistatraiva saṃsthitaḥ

parātanuriyaṃ kāśī viśveśasyeti niścitam //
asyāḥ saṃsevanācchaṃbhurna kupyati puro mayi

kaḥ prāpya kāśīṃ durmedhāḥ punastyaktumiheha te //
anekajanmajanitakarmanirmūlanakṣamām

viśvasaṃtāpasaṃhartuḥ sthāne viśvapatestanuḥ //
saṃtāpyatetarāṃ kāśyā viśleṣaja mahāgninā

prāpya kāśīṃ tyajedyastu samastāghaughanāśinīm//
nṛpaśuḥ sa parijñeyo mahāsaukhyaparāṅamukhaḥ

nirvāṇalakṣmīṃ yaḥ kāṃkṣettyaktvā saṃsāradurgatim //
tena kāśī na saṃtyājyā yadyāptaiśādanugrahāt

yaḥ kāśīṃ saṃparityajya gacchedanyatra durmatiḥ //
tasya hastatalādgaccheccaturvargaphalodayaḥ

nibarhaṇī madhaughasya supuṇya paribṛṃhiṇīm //
kaḥ prāpya kāśīṃ durmedhāstyajenmokṣasukhapradām

satyaloke kva tatsaukhyaṃ kva saukhyaṃ vaiṣṇave pade //
yatsaukhyaṃ labhyate kāśyāṃ nimeṣārdhaniṣevaṇāt

vārāṇasīguṇagaṇānnirṇīya druhiṇastviti //
vyāvṛtya maṃdaragiriṃ na punaḥ pratyagānmune

// skaṃda uvāca // //
mitrāvaruṇayoḥ putra mahimānaṃ bravīmi te // //
kāśyāṃ daśāśvamedhasya sarvatīrthaśiromaṇeḥ

daśāśvamedhikaṃ prāpya sarvatīrthottamottamam //
yatkiṃcitkriyate karma tadakṣayamiheritam

snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyo de vatārcanam //
saṃdhyopāstistarpaṇaṃ ca śrāddhaṃ pitṛsamarcanam

daśāśvamedhike tīrthe sakṛtsnātvā narottamaḥ /९/
dṛṣṭvā daśāśvamedheśaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

jyeṣṭhe māsi site pakṣe prāpya pratipadaṃ tithim //
daśāśvamedhike snātvā mucyate janmapātakaiḥ

jyeṣṭhe śukla dvitīyāyāṃ snātvā rudrasarovare //
janmadvayakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati

evaṃ sarvāsu tithiṣu kramasnāyī narottamaḥ //
āśuklapakṣadaśami pratijanmāghamutsṛjet

tithiṃ daśaharāṃ prāpya daśajanmāghahāriṇīm //
daśāśvamedhike snāto yāmīṃ paśyenna yātanām

liṃgaṃ daśāśvamedheśaṃ dṛṣṭvā daśaharā tithau //
daśajanmārjitaiḥ pāpaistyajyate nātra saṃśayaḥ

snāto daśaharāyāṃ yaḥ pūjayelliṃgamuttamam //
bhaktyā daśāśvamedheśaṃ na taṃ garbhadaśā spṛśet

jyeṣṭhe māsi site pakṣe pakṣaṃ rudrasare naraḥ //
kurvanvai vārṣikīṃ yātrāṃ na vighnairabhibhūyate

daśāśvamedhāvabhṛthairyatphalaṃ samyagāpyate //
daśāśvamedhe tannūnaṃ snātvā daśaharā tithau

svardhunyāḥ paścime tīre natvā daśahareśvaram //
na durdaśāmavāpnoti pumānpuṇyatamaḥ kvacit

yatkāśyāṃ dakṣiṇadvāramaṃtargehasya kīrtyate //
tatra brahmeśvaraṃ dṛṣṭvā brahmaloke mahīyate

iti brāhmaṇaveṣeṇa vārāṇasyāṃ mahādhiyā //
druhiṇena sthitaṃ tāvadyāvadviśveśvarāgamaḥ

divodāsopi rājeṃdro vṛddhabrāhmaṇarūpiṇe //
brahmaṇe kṛtayajñāya brahmaśālāmakalpayat

brahmeśvarasamīpe tu brahmaśālā manoharā //
brahmā tatrāvasadvyoma brahmaghoṣairninādayan

iti te kathito brahmanmahimātimahattaraḥ //
daśāśvamedhatīrthasya sarvāghaughavināśanaḥ

śrutvādhyāyamimaṃ puṇyaṃ śrāvayitvā tathaiva ca //
brahmalokamavāpnoti śraddhayā mānavottamaḥ

//
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarārddhe caturthe kāśīkhaṃḍe daśāśvamedhavarṇanaṃnāma dvipaṃcāśattamo'dhyāyaḥ