Skanda Purana · Chapter 4.4

// sūta uvāca // //
munipṛṣṭāstadā devā bhagavaṃste kimabruvan//
sarvalokahitārthāya tadākhyāhi mahāmune

// śrīvyāsa uvāca // //
agastivacanaṃ śrutvā bahumānapurassaram //
dhiṣaṇādhipaterāsyaṃ vibudhā vyālulokire

vākpatiruvāca //
śṛṇvagaste mahābhāga devāgamanakāraṇam //
dhanyosi kṛtakṛtyosi mānyosi mahatā mapi

pratyāśramaṃ pratinagaṃ pratyaraṇyaṃ tapodhanāḥ //
kiṃ na saṃti muniśreṣṭha kācidanyaiva te sthitiḥ

tapolakṣmīstvayīhāsti brāhmatejastvayi sthiram//
puṇyalakṣmīstvayi parā tvayyaudāryaṃ manastvayi

pativrateyaṃ kalyāṇī lopāmudrā sadharmiṇī//
tavāṃgacchāyayā tulyā yatkathāpuṇyakāriṇī

pativratāsvaruṃdhatyā sāvitryāpyanasūyayā //
śāṃḍilyayā ca satyā ca lakṣmyā ca śatarūpayā

menayā ca sunītyā ca saṃjñayā svāhayā tathā //
yathaiṣā varṇyate śreṣṭhā na tathānyeti niścitama

bhuṃkte bhukte tvayi mune tiṣṭhati tvayi tiṣṭhati //
vinidrite ca nidrāti prathamaṃ pratibudhyate

analaṃkṛtamātmānaṃ tava no darśayetkvacit//
kāryārthaṃ proṣite kvāpi sarvamaṃḍanavarjitā

na ca te nāma gṛhṇīyāttavāyuṣyavivṛddhaye //
puruṣāṃtaranāmāpi na gṛhṇāti kadācana

ākruṣṭāpi na cākrośettāḍitāpi prasīdati //
idaṃ kuru kṛtaṃ svāminmanyatāmiti vakti ca

āhūtā gṛhakāryāṇi tyaktvā gacchati satvaram //
kimarthaṃ vyāhṛtā nātha saprasādo vidhīyatām

na ciraṃ tiṣṭhati dvāri na dvāramupasevate //
adāpitaṃ tvayā kiṃcitkasmaicinna dadātyapi

pūjopakaraṇaṃ sarvamanuktā sādhayetsvayam //
niyamodakabarhīṃṣi patrapuppākṣatādikam

pratīkṣamāṇāvasaraṃ yathākālocitaṃ hi yat //
tadupasthāpayetsarvamanudvignātihṛṣṭavat

sevate bhartturucchiṣṭamiṣṭamannaṃ phalādikam //
mahāprasāda ityuktvā paridattaṃ pratīcchati

avibhajya na cāśnīyāddevapitratithiṣvapi //
paricārakavargeṣu goṣu bhikṣukuleṣu ca

saṃyatopaskarādakṣā hṛṣṭā vyaya parāṅmukhī //
kuryāttvayānanujñātā nopavāsavratādikam

dūrato varjayedeṣā samājotsavadarśanam //
na gacchettīrthayātrādi vivāhaprekṣaṇādiṣu

sukhasuptaṃ sukhāsīnaṃ ramamāṇaṃ yadṛcchayā //
āṃtareṣvapi kāryeṣu patiṃ notthāpayetkvacit

strīdharmiṇī trirātraṃ tu svamukhaṃ naiva darśa yet //
svavākyaṃ śrāvayennāpi yāvatsnātā na śuddhitaḥ

susnātā bhartṛvadanamīhatenyasya na kvacit //
athavā manasi dhyātvā patiṃ bhānuṃ vilokayet

haridrāṃ kuṃkumaṃ caiva siṃdūra kajjalaṃ tathā //
kūrpāsakaṃ ca tāṃbūlaṃ māṃgalyābharaṇaṃ śubham

keśasaṃskārakabarī karakarṇādibhūṣaṇam //
bhartturāyuṣyamicchaṃtī dūraye nna pativratā

na rajakyā na haitukyā tathā śramaṇayā na ca //
na ca durbhagayā kvāpi sakhitvaṃ kurute satī

bhartṛvidveṣiṇīṃ nārīṃ naiṣā saṃbhāṣate kvacit //
naikākinī kvacidbhūyānna nagnā snāti ca kvacit

nolūkhale na musale na varddhanyāṃ dṛṣadyapi //
na yaṃtrakena dehalyāṃ satī copaviśetkvacit

vinā vyavāyasamayaṃ prāgalbhyaṃ na kvaciccaret //
yatrayatrarucirbharttustatra premavatī sadā

idameva vrataṃ strīṇāmayamevaparo vṛṣaḥ //
iyameko devapūjā bhartturvākyaṃ na laṃghayeta

klībaṃ vā duravasthaṃvā vyādhitaṃ vṛddhameva vā //
susthitaṃ duḥsthitaṃ vāpi patimekaṃ na laṃghayeta

hṛṣṭāhṛṣṭeviṣaṇṇāsyā viṣaṇṇāsye priye sadā //
ekarūpā bhavetpuṇyā saṃpatsu ca vipatsu ca

sarpirlavaṇatailādi kṣayepi ca pativratā //
patiṃ nāstīti na brūyādāyāseṣu na yojayet

tīrthasnānārthinī nārī patipādodakaṃ pibet //
śaṃkarādapi viṣṇorvā patirekodhikaḥ striyāḥ

vratopavāsaniyamaṃ patimullaṃghya yā caret //
āyuṣyaṃ harate bhartturmṛtā nirayamṛcchati

uktā pratyuttaraṃ dadyādyā nārī krodhatatparā //
saramā jāyate grāme sṛgālī nirjane vane

strīṇāṃ hi paramaścaiko niyamaḥ samudāhṛtaḥ //'
abhyarcya caraṇau bhartturbhoktavyaṃ kṛtaniścayam

uccāsanaṃ na seveta na vrajetparaveśmasu //
na trapākara vākyāni vaktavyāni kadācana

apavādo na vaktavyaḥ kalahaṃ dūratastyajet //
gurūṇāṃ sannidhau kvāpi noccairbrūyānna vā haset

yā bhartāraṃ parityajya rahaścarati durmatiḥ //
ulūkī jāyate krūrā vṛkṣakoṭaraśāyinī

tāḍitā tāḍituṃ cecchetsā vyāghrī vṛṣadaṃśikā //
kaṭākṣayatiyā'nyaṃ vai kekarākṣī tu sā bhaveta

yā bhartāraṃ parityajya miṣṭama'śnāti kevalam //
grāme vāsakarī bhūyādvalgurvāpi śvaviṭbhujā

yā tvaṃ(huṃ) kṛtyā'priyaṃ brūte mūkā sā jāyate khalu //
yā sapatnīṃ saderṣyeta durbhagā sā punaḥpunḥ

dṛṣṭiṃ vilupya bharturyā kaṃcidanyaṃ samīkṣate //
kāṇā ca vimukhī cāpi kurūpā cāpi jāyate

bāhyādāyāṃtamālokya tvaritā ca jalāśanaiḥ //
tāṃbūlairvyajanaiścaiva pādasaṃvāhanādibhiḥ

tathaiva cāṭuvacanaiḥ khedasaṃnodanaiḥ paraiḥ //
yā priyaṃ prīṇayetprītā trilokī prīṇitā tayā

mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ bhrātā mitaṃ sutaḥ //
amitasya hi dātāraṃ bharttāraṃ pūjaye tsadā

bhartā devo gururbhartā dharma tīrtha vratāni ca //
tasmātsarvaṃ parityajya patimekaṃ samarcayeta

jīvahīno yathā dehaḥ kṣaṇādaśucitāṃ vrajet //
bhartṛhīnā tathā yoṣitsusnātāpyaśuciḥ sadā

amaṃgalebhyaḥ sarvebhyo vidhavā tyaktamaṃgalā //
vidhavā darśanātsiddhiḥ kvāpi jātu na jāyate

vihāya mātaraṃ caikāṃ sarvamaṃgalavarjitāma //
tadāśiṣamapi prājñastyajedāśīviṣopamāma

kanyāvivāhasamaye vācayeyuriti dvijāḥ //
bhartuḥ sahacarī bhūyājjīvato'jīvatopivā

bhartā sadānuyātavyo dehavacchāyayā striyā //
caṃdramā jyotsnayā yadvadvidyutvānvidyutā yathā

anuvrajati bhartāraṃ gṛhātpitṛvanaṃ mudā //
padepade'śvamedhasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayama

vyālagrāhī yathā vyālaṃ balāduddharate bilāta //
evamutkramya dūtebhyaḥ patiṃ svargaṃ nayetsatī

yamadūtāḥ palāyaṃte satīmālokya dūrataḥ //
api duṣkṛtakarmāṇaṃ samutsṛjya ca tatpatim / / ५६ //
na tathā bibhīmo vahnernatathā vidyuto yathā //
āpataṃtīṃ samālokya vayaṃ dūtāḥ pativratām

tapanastapyatetyaṃtaṃ dahanopi ca dahyate //
kaṃpaṃte sarva tejāṃsi dṛṣṭvā pātivrataṃ mahaḥ // ५८ / /
yāvatsvalomasaṃkhyāsti tāvatkoṭyayutāni ca //
bhartrā svargasukhaṃ bhuṃkte ramamāṇā pativratā // ५९ / /
dhanyā sā jananī loke dhanyosau janakaḥ punaḥ //
dhanyaḥ sa ca patiḥ śrīmānyeṣāṃ gehe pativratā

pitṛvaṃśyāmātṛvaṃśyāḥpativaṃśyāstrayastrayaḥ //
pativratāyāḥ puṇyena svargasaukhyāni bhuṃjate

śīlabhaṃgena durvṛttāḥ pātayaṃti kulatrayam //
piturmātustathāpatyurihāmutra ca duḥkhitāḥ

pativratāyāścaraṇo yatra yatra spṛśedbhuvam //
tatreti bhūmirmanyeta nātra bhārostipāvanī

bibhyatpativratāsparśaṃ kurute bhānumānapi //
somo gaṃdhavahaścāpi svapāvitryāya nānyathā

āpaḥ pativratā sparśamabhilaṣyaṃti sarvadā //
adya jāḍyavināśo no jātāstvadyā'nyapāvanāḥ

gṛhegṛhe na kiṃ nāryo rūpalāvaṇyagarvitāḥ //
paraṃ viśveśabhaktyaiva labhyate strī pativratā

bhāryā mūlaṃ gṛhasthasya bhāryā mūlaṃ sukhasya ca //
bhāryā dharmaphalā bhāryā saṃ tānavṛddhaye

paralokastvayaṃ loko jīyate bhāryayā dvayam //
devapitratithījyādi nābhāryaḥ karma cārhati

gṛhasthaḥ sa hi vijñeyo yasya gehe pativratā //
grasate'nyā pratipadaṃ rākṣasyā jarayāthavā

yathā gaṃgā'vagāhena śarīraṃ pāvanaṃ bhavet //
tathā pativratā dṛṣṭyā śubhayā pāvanaṃ bhavet

anuyāti na bhartāraṃ yadi daivātkathaṃcana //
tatrāpi śīlaṃ saṃrakṣyaṃ śīlabhaṃgātpatatyadhaḥ

tadvaiguṇyādapisvargātpatiḥ patati nānyathā //
tasyāḥ pitā ca mātā ca bhrātṛvargastathaiva ca

patyau mṛte ca yāyoṣidvaidhavyaṃ pālayetkvacit //
sā punaḥ prāpya bhartāraṃ svargabhogānsamaśnute

/
vidhavā kabarībaṃdho bhartṛbaṃdhāya jāyate //
śiraso vapanaṃ tasmātkāryaṃ vidhavayā sadā

ekāhāraḥ sadā kāryo na dvitīyaṃ kadācana //
trirātraṃ paṃcarātraṃ vā pakṣavratamathāpi vā

māsopavāsaṃ vā kuryāccāṃdrāyaṇamathāpi vā //
kṛcchraṃ varākaṃ vā kuryāttaptakṛcchramathāpi vā

yavānnairvā phalāhāraiḥ śākāhāraiḥ payovrataiḥ //
prāṇayātrāṃ prakurvīta yāvatprāṇaḥ svayaṃ vrajet

paryaṃkaśāyinī nārī vi dhavā pātayetpatim //
tasmādbhūśayanaṃ kāryaṃ patisaukhyasamīhayā

na cāṃgodvartanaṃ kāryaṃ striyā vidhavayā kvacit //
gaṃdhadravyasya saṃyogo naiva kāryastayā punaḥ

tarpaṇaṃ pratyahaṃ kāryaṃ bhartuḥ kuśatilodakaiḥ //
tatpitustatpituścāpi nāmagotrādipūrvakama

viṣṇostu pūjanaṃ kāryaṃ pati buddhyā na cānyathā //
patimeva sadā dhyāyedviṣṇurūpadharaṃ harim

yadyadiṣṭatamaṃ loke yacca patyuḥ samīhitam //
tattadguṇavate deyaṃ patiprīṇanakāmyayā

vaiśākhe kārtike māghe viśeṣaniyamāṃścaret //
snānaṃ dānaṃ tīrthayātrāṃ viṣṇornāmagrahaṃ muhuḥ

vaiśākhe jalakuṃbhāṃśca kārtike ghṛtadīpakāḥ //
māghe dhānya tilotsargaḥ svargaloke viśiṣyate

prapā kāryā ca vaiśākhe deve deyā galaṃtikā //
upānadvyajanaṃ chatraṃ sūkṣmavāsāṃsi candanam

sakarpūraṃ ca tāṃbūlaṃ puṣpadānaṃ tathaiva ca //
jalapātrāṇyanekāni tathā puṣpa gṛhāṇi ca

pānāni ca vicitrāṇi drākṣā raṃbhā phalāni ca //
deyāni dvijamukhyebhyaḥ patirme prīyatāmiti

ūrje yavānnamaśnīyādekānnamathavā punaḥ //
vṛṃtākaṃ sūraṇaṃ caiva śūkaśiṃbiṃ ca varjayet

kārtike varjayettailaṃ kārtike varjaye nmadhu //
kārtike varjayetkāṃsyaṃ kārtike cāpisaṃdhitam

kārtike maunaniyame ghaṃṭāṃ cāru pradāpayeta //
patrabhojī kāṃsyapātraṃ ghṛtapūrṇaṃ prayacchati

bhūmiśayyāvrate deyā śayyā ślakṣṇā satūlikā //
phalatyāge phalaṃ deyaṃ rasatyāge ca tadrasam

dhānyatyāge ca taddhānyamathavā śālayaḥ smṛtāḥ //
dhenūrdadyātprayatnena sālaṃkārāḥ sakāṃcanāḥ

ekataḥ sarvadānāni dīpadānaṃ tathaikataḥ //
kārtike dīpadānasya kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm

kiṃcidabhyudite sūrye māghasnānaṃ samācaret //
yathāśaktyā ca niyamānmāghasnāyī samācaret

pakvānnairbho jayedviprānyatinopi tapasvinaḥ //
laḍḍukaiḥ pheṇikābhiśca vaṭakeṃḍarikādibhiḥ

ghṛtapakvaiḥ samīracaiḥ śucikarpūravāsitaiḥ //
garbhe śarkarayā pūrṇairnetrānaṃ daiḥ sugaṃdhibhiḥ

śuṣkeṃdhanānāṃ bhārāṃśca dadyācchītāpanuttaye //
kaṃcukaṃ tūlagarbhaṃ ca tūlikāṃ sūpavītikām

maṃjiṣṭhā raktavāsāṃsi tathā tūlavatīṃ paṭīm //
jātīphala lavaṃgaiśca tāṃbūlāni bahūnyapi

kaṃbalāni vicitrāṇi nirvātāni gṛhāṇi ca //
mṛdulāḥ pādarakṣāśca sugaṃdhyudvarttanāni ca

ghṛtakaṃbalapūjābhirmahāsnānapuraḥsaram //
kṛṣṇāguruprabhṛtibhirgarbhāgāre pradhūpanaiḥ

sthūlavartipradīpaiśca naivedyairvividhaistathā //
bhartṛsvarūpo bhagavānprīyatāmiti coccaret

evaṃvidhaiśca vidhavā vividhairniyamairvrataiḥ //
vaiśākhānkārtikānmāghānevamevātivāhayet

nādhirohedanaḍvāhaṃ prāṇaiḥ kaṃṭhagatairapi //
kaṃcukaṃ na parīdadhyādvāso na vikṛtaṃ nyaset

apṛṣṭvā tu sutānkiṃcinna kuryādbhartṛtatparā //
evaṃ caryāparā nityaṃ vidhavāpi śubhā matā

evaṃ dharmasamāyuktā vidhavāpi pativratā //
patilokānavāpnoti nabhavetkvāpi duḥkhabhāk

na gaṃgayā tayā bhedo yā nārī patidevatā //
umāśivasamā sākṣātta smāttāṃ pūjayedbudhaḥ

bṛhaspatiruvāca //
gaṃgāsnānaphalaṃ tvetadyajjātaṃ tava darśanam //
lopāmudre mahāmātarbhartṛpādāṃbujekṣaṇe

iti stutvā mahābhāgāṃ rājaputrīṃ pativratām //
praṇamya ca guruḥ prāha muniṃ sarvārthakovidaḥ // ८. //
praṇavastvaṃ śrutiriyaṃ kṣamaiṣā tvaṃ svayaṃ tapaḥ //
satkriyeyaṃ phalaṃ tvaṃ hi dhanyosīti mahāmune

idaṃ pātivrataṃ tejo brahmatejo bhavānparam //
tatrāpyetattapastejaḥ kimasādhyatamaṃ tava

tava nāviditaṃ kiṃcittathāpi ca vadāmyaham //
yadarthamāgatā devāstanmunetra niśāmaya

ayaṃ śatamakhaḥ śrīmānvṛtrahā kuliśāyudhaḥ //
siddhyaṣṭakaṃ hi yaddvāri dṛkprasādaṃ samīkṣate

yasyapuryāḥ parisare kāmadhenu vrajaścaret //
yatpaurāḥ kalpavṛkṣāṇāṃ nityaṃ chāyāsu śerate

yadrathyāsu ca tiṣṭhaṃti te ciṃtāmaṇikarkarāḥ //
ayamagnirjagadyonirdharmarājastvayaṃ punaḥ

nirṛtirvaruṇovāyuḥśrīdarudrādayastvamī //
ārādhyaṃte ca cāritraiḥ sarvakāmārtha mīśvarāḥ

mamabhyarthayitāromī tvaṃ yācyastu jagatkṛte //
vāṅmātrodyamasādhyaṃ tattavaviśvopakārakam / १६ /
kaścicchailo viṃdhyanāmā bhānumārgāvarodhakaḥ //
vardhitaḥ spardhayā merostadvṛddhiṃ tvaṃ nivāraya

ye ca svabhāvakaṭhinā ye ca mārgāvarodhakāḥ //
ye sparddhayā vṛddhimaṃtastadvṛddhirvardhitā'śubhā

iti śrutvā gurorvākyamavicārya mahāmuniḥ //
kṣaṇaṃ muniḥsamādhāya tatheti pratyuvāca ha

sādhayiṣyāmi vaḥ kāryaṃ visarjyeti divaukasaḥ //
punaściṃtāparo bhūtvā'gastirdhyānaparobhavat

vedavyāsa uvāca // //
imaṃ pativratādhyāyaṃ śrutvā strīpuruṣopivā //
pāpakaṃcukamutsṛjya śakralokaṃ prayāsyati

iti śrīskāṃde mahāpurāṇe ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthai kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe pativratākhyānaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ