Skanda Purana · Chapter 4.5

parāśara uvāca // //
tato dhyānena viśveśamālokya sa munīśvaraḥ //
sūta provāca tāṃ puṇyāṃ lopāmudrāmidaṃ vacaḥ

ayi paśya varārohe kimetatsamupasthitam //
kva tatkāryaṃ kva ca vayaṃ munimārgānusāriṇaḥ

yena gotrabhidā gotrā vipakṣā helayā kṛtāḥ //
bhavetkuṃṭhitasāmarthyaḥ sa kathaṃ girimātrake

kalpavṛkṣoṃ'gaṇe yasya kuliśaṃ yasya cāyudham //
siddhyaṣṭakaṃ hi yaddvāri sa siddhyai prārthayeddvijam

kriyaṃte vyākulāḥ śailā aho dāvāgninā priye //
tadvṛddhistaṃbhane śaktiḥ kva gatāsā''śuśukṣaṇeḥ

niyantā sarvabhūtānāṃ yosau daṇḍadharaḥ prabhuḥ //
sa kiṃ daṃḍayituṃ nālamekaṃ taṃ grāvamātrakam

ādityā vasavo rudrāstuṣitāḥ sa marudgaṇāḥ //
viśvedevāstathā dasrau ye cānyepi divaukasaḥ

yeṣāṃ dṛkpātamātreṇa pataṃti bhuvanānyapi//
te kiṃ samarthā no kāṃte nagavṛddhiniṣedhane

ājñātaṃ kāraṇaṃ tacca smṛtaṃ vākyaṃ subhāṣitam//
kāśīmuddiśya yadgītaṃ munibhistattvadarśibhiḥ

avimuktaṃ na moktavyaṃ sarvathaiva mumukṣubhiḥ //
kiṃtu vighnā bhaviṣyaṃti kāśyāṃ nivasatāṃ satām

upasthitoyaṃ kalyāṇi soṃ'tarāyo mahāniha //
na śakyate'nyathākartuṃ viśveśo vimukho yataḥ

kāśīdvijāśīrbhiraho yadāptā kastāṃ mumukṣuryadivāmumukṣuḥ //
grāsaṃ karasthaṃ sa visṛjya hṛdyaṃ svakūrparaṃ leḍhi vimūḍhacetāḥ

aho janā bāliśavatkimetāṃ kāśīṃ tyajeyuḥ sukṛtaikarāśim //
śālūkakaṃdaḥ pratimajjanaṃ kiṃ labheta tadvatsulabhā kimeṣā

bhavāṃtarā varjita puṇyarāśiṃ kṛcchairmahadbhirhyavagam yakāśīm //
prāpyāpi kiṃ mūḍhadhiyonyato vai yiyāsavo durgatimudyiyāsavaḥ

kva kāśikā viśvapadaprakāśikā kva kāryamanyatparitotiduḥkham //
tatpaṃḍitonyatra kutaḥ prayāti kiṃ yāti kūṣmāṃḍaphalaṃ hyajāsye

kāśīṃ prakāśīṃ kṛtapuṇyarāśiṃ hā śīghranāśī visṛjennaraḥ kim //
nūnaṃ svanūnaṃ sukṛtaṃ tadīyaṃ madīyamevaṃ vivṛṇoti cetaḥ

naro na rogī yadihāvihāya sahāyabhūtāṃ sakalasya jaṃtoḥ///
kāśīmanāśī sukṛtaikarāśimanyatra yātuṃ yatatāṃ na cānyaḥ

vitrastapāpāṃ tridaśairdurāpāṃ gaṃgāṃ sadāpāṃ bhavapāśaśāpām //
śivāvimuktāmamṛtaikaśuktiṃ bhuktāvimuktānaparityajanti

haṃho kimaṃho nicitāḥ pralabdhā baṃhīyasāyāsa bhareṇa kāśīm //
prabhūtapuṇyadraviṇaikapaṇyāṃ prāpyāpi hitvā kva ca gaṃtumudyatāḥ

aho janānāṃ jaḍatā vihāya kāśīṃ yadanyatra na yaṃti cetaḥ //
parisphuradgāṃgajalābhirāmāṃ kāmāriśūlāgradhṛtāṃ layepi

rere bhave śokajalaikapūrṇe pāpesmalokāḥ patitābdhimadhye//
vidrāṇanidrāṇavirodhipāpāṃ kāśīṃ parityajyatariṃ kimartham

na satpathenāpi na yogayuktyā dānairnavā naiva tapobhirugraiḥ //
kāśī dvijāśīrbhiraho sulabhyā kiṃvā prasādena ca viśvabhartuḥ

dharmastu saṃpattibharaiḥ kilohyatepyartho hi kāmairbahudānabhogakaiḥ//
anyatrasarvaṃ sa ca mokṣa ekaḥ kāśyāṃ na cānyatra tathāyathātra

kṣetraṃ pavitraṃ hi yathā'vimuktaṃ nānyattathāyacchrutibhiḥ prayuktam//
na dharmaśāstrairna ca taiḥpurāṇaistasmāccharaṇyaṃ hi sadā'vimuktam

sahovāceti jābālirāruṇesiriḍāmatā//
varaṇāpiṃgalā nāḍī tadaṃtastvavimuktakam

sā suṣumṇā parānāḍī trayaṃ vārāṇasītvasau//
tadatrotkramaṇe sarvajaṃtūnāṃ hi śrutau haraḥ

tārakaṃ brahmavyācaṣṭe tena brahma bhavaṃti hi//
evaṃ śloko bhavatyeṣa āhurvai vedavādinaḥ

bhagavānaṃtakāle'tra tārakasyopadeśataḥ//
avimuktesthitāñjantūnmocayennātra saṃśayaḥ

nāvimuktasamaṃkṣetraṃ nāvimuktasamā gatiḥ //
nāvimuktasamaṃ liṃgaṃ satyaṃ satyaṃ punaḥpunaḥ

avimuktaṃ parityajya yonyatra kurute ratim //
muktiṃ karatalānmuktvā sonyāṃ siddhiṃ gaveṣayet

itthaṃ suniścitya munirmahātmā kṣetraprabhāvaṃ śrutitaḥ purāṇāt//
śrīviśvanāthena samaṃ na liṃgaṃ purī na kāśī sadṛśī trikoṭyām

śrīkālarājaṃ ca tataḥ praṇamya vijñāpayāmāsa munīśavaryaḥ //
āpṛcchanāyāhamihāgatosmi śrīkāśipuryāstu yataḥ prabhustvam

hā kālarājaprati bhūtamatra pratyaṣṭamipratyavanīsutārkam //
nārādhaye mūlaphalaprasūnaiḥ kiṃ mayyanāgasyaparādhadṛksyāḥ

hā kālabhairava bhavānabhito bhayārtānmābhaiṣṭa ce tibhaṇanaiḥ svakaraṃ prasārya //
mūrtiṃ vidhāya vikaṭāṃ kaṭupāpabhoktrīṃ vārāṇasīsthitajanānparipāti kiṃ na

he yakṣarāja rajanīkara cārumūrte śrīpūrṇabhadrasutanāyaka daṃḍapāṇe //
tvaṃ vai tapojanitaduḥkhamavaipi sarvaṃ kiṃ māṃ bahirnayasi kāśinivāsirakṣin

tvamannadastvaṃ kila jīvadātā tvaṃ jñānadastvaṃ kila mokṣadopi //
tvamaṃtyabhūṣāṃ kuruṣe janānāṃ jaṭākalāpairurageṃdrahāraiḥ

gaṇau tvadīyau kila saṃbhramodbhramāvatrasthavṛttāṃta vicārakovidau //
saṃbhrāṃtimutpādyaparāmasādhūnkṣetrātkṣaṇaṃ dūrayatastvamuṣmāt

śṛṇu prabho ḍhuṃḍhivināyaka tvaṃ vācaṃ madīyāṃ turaṭāmyanāthavat //
tvatsthāḥ samastāḥ kila vighnapūgāḥ kimatra durvṛttavadāsthitoham / ३८ //
śṛṇvaṃtvamī paṃca vināyakāśca ciṃtāmaṇiścāpi kapardināmā //
āśāgajākhyau ca vināyakau tau śṛṇotvasau siddhivināyakaśca

parāpavādo na mayā kiloktaḥ parāpakāropi mayā kṛto na //
parasvabuddhiḥ paradārabuddhiḥ kṛtā mayā nātra ka eṣa pākaḥ

gaṃgā trikālaṃ parisevitā mayā śrīviśvanāthopi sadā vilokitaḥ //
yātrāḥ kṛtāstāḥ pratiparvasarvataḥ koyaṃvipāko mama vighnahetuḥ

mātarviśālākṣi bhavānimaṃgale jyeṣṭheśisaubhāgyavidhānasuṃdari//
viśvevidhe viśvabhuje namostu te śrīcitraghaṃṭe vikaṭe ca durgike

sākṣiṇya etā kilakāśidevatāḥ śṛṇvaṃtu na svārthamahaṃ vrajāmyataḥ //
abhyarthito devagaṇaiḥ karo mi kiṃ paropakārāya na kiṃ vidhīyate

dadhīcirasthīni na kiṃ purā dadau jagattrayaṃ kiṃ na dade'rthine baliḥ //
dattaḥ sma kiṃ no madhukaiṭabhau śiro babhūva tārkṣyopi ca viṣṇuvāhanam

āpṛcchya sarvānsamunīnmunīśvaraḥ sabālavṛddhānapi tatravāsinaḥ //
tṛṇāni vṛkṣāṃścalatāḥ samastāḥ purīṃ parikramya ca niryayau ca

proṣitasya paritopi lakṣaṇairnīcavartmaparivartinopi vā //
caṃdramaulimavalokya yāsyataḥ kasya siddhiriha no parisphuret

varaṃ hi kāśyāṃ tṛṇavṛkṣagulmakāścaraṃti pāpaṃ na caraṃti nānyataḥ //
vayaṃ carāṇāṃ prathamā dhigastu no vārāṇasīṃhādya vihāya gacchataḥ

asiṃ hyupaspṛśya punaḥpunarmuniḥ prāsādamālāḥ parito vilokayan //
uvāca netre sarale prapaśyataṃ kāśīṃ yuvāṃ kvakva purī tviyaṃ bata

svairaṃ hasaṃtvadya vidhāya tālikāṃ mithaḥkareṇāpi karaṃ pragṛhya //
sīmācarā bhūtagaṇā vrajāmyahaṃ vihāya kāśīṃ sukṛtaikarāśim

itthaṃ vilapya bahuśaḥ sa munistvagastyastatkrauṃcayugmavadaho abalāsahāyaḥ //
mūrcchāmavāpa mahatīṃ virahī vajalpanhākāśikāśi punarehi ca dehi dṛṣṭim

sthitvā kṣaṇaṃ śivaśiveti śiveti coktvā yāvaḥpriyeti kaṭhināhi divaukasaste//
kiṃ na smarestrijagatī sukhadānadakṣaṃ tryakṣaṃ prahityamadanaṃ yadakāritaistu

yāvadvrajettricaturāṇi padāni khedātsvedodabiṃdukaṇikāṃcitabhāladeśaḥ //
pratyudgamā'karaṇataḥ kila me vināśastāvaddharābhayavarādiva saṃcukoca

tapoyānamivāruhya nimeṣārdhena vai muniḥ //
agre dadarśa taṃ viṃdhyaṃ ruddhāṃbaramathonnatam

cakaṃpe cācalastūrṇaṃ dṛṣṭvaivāgrasthitama munim //
tamagastyaṃ sapatnīkaṃ vātāpīlvala vairiṇam

tapaḥkrodhasamutthābhyāṃ kāśīvirahajanmanā //
pralayānalavattīvraṃ jvalaṃtaṃ tribhiragnibhiḥ

giriḥ kharvataro bhūtvā vivikṣuravanīmiva //
ājñāprasādaḥ kriyatāṃ kiṃkarosmīti cābravīta

// agastya uvāca // //
viṃdhya sādhurasi prājña māṃ ca jānāsi tattvataḥ //
punarāgamanaṃ cenme tāvatkharvataro bhava

ityuktvā dakṣiṇāmāśāṃ sanāthāmakaronmuniḥ //
nijaiścaraṇavinyāsaistayā sādhvyā taponidhiḥ

gate tasminmunivare vepamānastadā giriḥ //
paśyatyutkaṃṭhamiva ca gataścetsādhvabhūttataḥ

adyājātaḥ punarahaṃ na śapto yadagastinā //
na mayā sadṛśo dhanya iti mene sa vai giriḥ

aruṇopi ca tatkāle kālajño 'śvānakālayat //
jagatsvāsthyamavāpoccaiḥ pūrvavadbhānusaṃcaraiḥ

adya śvo vā paraśvo vāpyāgamipyati vai muniḥ //
iti ciṃtāmahābhārairgirirākrāṃtavatsthitaḥ

nādyāpi munirāyāti nādyāpigiriredhate //
yathā khalajanānāṃ hi manorathamahīruhaḥ

vivardhiṣati yo nīcaḥ parāsūyāṃ samudvahan //
dūre tadvṛddhivārtā'stāṃ prāgvṛddherapi saṃśayaḥ

manorathā na siddhyeyuḥ siddhā naśyaṃtyapi dhruvam //
khalānāṃ tena kuśali viśvaṃ viśveśarakṣitam

vidhavānāṃ stanā yadvaddhṛdyeva vilayaṃti ca //
unnamyonnamya tatroccaistadvatkhalamanorathāḥ

bhavetkūlaṃkapā yadvadalpavarṣeṇakannadī //
khalardhiralpavarṣeṇa tadvatsyātsvakulaṃkapā

avijñāyānya sāmarthyaṃ svasāmarthyaṃ pradarśayeta //
upahāsamavāpnoti tathaivāyamihācalaḥ

// vyāsa uvāca // //
godāvarītaṭaṃ ramyaṃ vicarannapi vai muniḥ //
na tatyāja ca taṃ tāpaṃ kāśīvirahajaṃ param

udīcī dikspṛśamapi sa munirmātariśvanam //
prasārya bāhū saṃśliṣya kāśyāḥ pṛcchedanāmayam

lopāmudre na sā mudrā kāpīha jagatītale //
vārāṇasyāḥ pradṛśyeta tatkartā na yato vidhiḥ

kvacittiṣṭhankvacijjalpankvaciddhāvankvacitskhalan //
kvaccicopaviśaṃśceti babhrāmetastato muniḥ

tato vrajandadarśāgre puṇyarāśistapodhanaḥ//
caṃcaccaṃdragatābhāsāṃ bhāgyavāniva suśriyam

vijityabhānu nābhānuṃ divāpi samuditvarām //
nirvāpayaṃtīmiva tāṃ svacetastāpasaṃtatim

tatrāgastyo mahālakṣmīṃ dadṛśe suciraṃ sthitām

rātrāvabjeṣu saṃkoco darśeṣvabjaḥ kvacidvrajet//
kṣīrode maṃdaratrāsāttadatrādhyuṣitāmiva

yadārabhya dadhāraināṃ mādhavo mānataḥ kila //
tadārabhya sthitāṃ nūnaṃ sapatnīrṣyāvaśādiva

trailokyaṃ kolarūpeṇa trāsayaṃtaṃ mahāsuram//
vinihatya sthitāṃ tatra ramye kolāpure pure

saṃprāpyātha mahālakṣmīṃ munivaryaḥ praṇamya ca//
tuṣṭāva vāgbhiriṣṭābhiriṣṭadāṃ hṛṣṭamānasaḥ

agastiruvāca//
mātarnamāmi kamale kamalāyatākṣi śrīviṣṇuhṛtkamalavāsini viśvamātaḥ //
kṣīrodaje kamalakomalagarbha gauri lakṣmi prasīda satataṃ namatāṃ śaraṇye

tvaṃ śrīrupeṃdrasadane madanaikamātarjyotsnāsi caṃdramasi caṃdramanoharāsye/
sūrye prabhāsi ca jagattritaye prabhāsi lakṣmi prasīda satataṃ namatāṃ śaraṇye

tvaṃ jātavedasi sadā dahnātmaśaktirvedhāstvayā jagadidaṃ vividhaṃ vidadhyāt //
viśvaṃbharopi bibhṛyādakhilaṃ bhavatyā lakṣmi prasīda satataṃ namatāṃ śaraṇye

tvattyaktametadamale harate haropi tvaṃ pāsi haṃsi vidadhāsi parāvarāsi //
īḍyo babhūva harirapyamale tvadāptyā lakṣmi prasīda satataṃ namatāṃ śaraṇye

śūraḥ sa eva sa guṇī , budhaḥ dhanyo mānyaḥ sa eva kulaśīla kalākalāpaiḥ //
ekaḥ śuciḥ sa hi pumānsakalepi loke yatrāpatettava śubhe karuṇākaṭākṣaḥ

yasminvaseḥ kṣaṇamahopuruṣe gaje'śve straiṇe tṛṇe sarasi devakule gṛhe'nne//
ratne patattriṇi paśau śayane dharāyāṃ saśrīkameva sakale tadihāstinānyat

tvatspṛṣṭameva sakalaṃ śucitāṃ labheta tvattyaktameva sakalaṃ tvaśucīha lakṣmi //
tvannāma yatra ca sumaṃgalameva tatra śrīviṣṇupatni kamale kamalālaye'pi

lakṣmīṃ śriyaṃ ca kamalāṃ kamalālayāṃ ca padmāṃ ramāṃ nalinayugmakarāṃ ca māṃ ca/
kṣīrodajāmamṛtakuṃbhakarāmirāṃ ca viṣṇupriyāmiti sadājapatāṃ kva duḥkham

iti stutvā bhagavatīṃ mahālakṣmīṃ haripriyām //
praṇanāma sapatnīkaḥ sāṣṭāṃgaṃ daṃḍavanmuniḥ

śrīruvāca//
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te mitrāvaruṇasaṃbhava //
pativrate tvamuttiṣṭha lopāmudre śubhavrate

stutyānayā prasannohaṃ vriyatāṃ yaddhṛdīpsitam //
rājaputri mahābhāge tvamihopaviśāmale

tvadaṃgalakṣaṇairebhiḥ supavitraiśca te vrataiḥ//
nirvāpayitumicchāmi daityāstraistāpitāṃ tanum

ityuktvā munipatnīṃ tāṃ samāliṃgya haripriyā//
alaṃcakāra ca prītyā bahusaubhāgyamaṃḍanaiḥ

punarāha mune jāne tava hṛttāpakāraṇam //
sacetanaṃ dunotyeva kāśīviśleṣajo'nalaḥ

yadā sa devo viśveśo maṃdaraṃ gatavānpurā//
tadā kāśīviyogena jātā tasyedṛśī daśā

tatpravṛttiṃ punarjñātuṃ brahmāṇaṃ keśavaṃ gaṇān//
gaṇeśvaraṃ ca devāṃśca preṣayāmāsa śūladhṛk

te ca kāśīguṇānsarve vicārya ca punaḥpunaḥ//
vrajaṃtyadyāpi na kvāpi tādṛgasti kva vā purī

iti śrutvātha sa muniḥ pratyuvāca śriyaṃ tataḥ//
praṇipatya mahābhāgo bhaktigarbhamidaṃ vacaḥ

yadi deyo varo mahyaṃ varayogyosmyahaṃ yadi //
tadā vārāṇasī prāptiḥ punarastveṣa me varaḥ

ye paṭhiṣyaṃti ca stotraṃ tvadbhaktyā matkṛtaṃ sadā//
teṣāṃ kadācitsaṃtāpo māstu māstu daridratā

māstu ceṣṭaviyogaśca māstu saṃpatti saṃkṣayaḥ//
sarvatra vijayaścāstu vicchedo māstu saṃtateḥ

// śrīruvāca // //
evamastu mune sarvaṃ yattvayā paribhāṣitam //
etatstotrasya paṭhanaṃ mama sānnidhya kāraṇam

alakṣmīḥ kālakarṇī ca tadgehe na viśetkvacit //
gajāśvapaśuśāṃtyarthametatstotraṃ sadā japet

bālagrahābhibhūtānāṃ vālānāṃśāṃtikṛtparam //
bhūrjapatre likhitvā tu badhnīyātkaṃṭhadeśataḥ

idaṃ bījarahasyaṃ me rakṣaṇīyaṃ prayatnataḥ //
śraddhāhīne na dātavyaṃ na deyaṃ cāśucau kvacit

anyacca śṛṇu vipreṃdra bhaviṣye dvāpare bhavān //
ekonatriṃśake brahmansatyavyāso bhaviṣyati

tadā vārāṇasīṃ prāpya siddhiṃ prāpsyasyabhīpsitām //
vyasya vedānpurāṇāni dharmā nsamupadiśya ca

hitaṃ ca te vadāmyekaṃ sāṃprataṃ tatsamācara //
paśya kiṃcidito gatvā skaṃdamagre sthitaṃ prabhum

vārāṇasyā rahasyaṃ ca yathāva cchivabhāṣitam //
tava tuṣṭikaraṃ brahmankathayiṣyati ṣaṇmukhaḥ

iti labdhvā varaṃ sotha mahālakṣmīṃ praṇamya ca //
yayāvagastiryatrāsti kumāraśikhivāhanaḥ

//
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāharuyāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe agastyaprasthānaṃ nāma paṃcamo 'dhyāyaḥ