Skanda Purana · Chapter 4.3

sūta uvāca //
bhagavanbhūtabhavyeśa sarvajñānamahānidhe //
avāpya kāśīṃ gīrvāṇaiḥ kimakāri vadācyuta

adhītyemāṃ kathāṃ divyāṃ na tṛptimadhiyāmyaham //
śevadhistapasāṃ devairagastiḥ prārthitaḥ katham

kathaṃ viṃdhyopyavāpa svāṃ prakṛtiṃ tādṛgunnataḥ //
tavavāgamṛtāṃbhodhau mano me snātumutsukam

iti kṛtsnaṃ samākarṇya vyāsaḥ pārāśaro muniḥ //
śraddhāvate svaśiṣyāya vaktuṃ samupacakrame

pārāśara uvāca //
śṛṇu sūta mahābuddhe bhaktiśraddhāsamanvitaḥ //
śukavaiśaṃpāyanādyāḥ śṛṇvaṃtvete ca bālakāḥ

tato vārāṇasīṃ prāpya gīrvāṇāḥ samaharṣayaḥ //
avilaṃbaṃ prathamato ma ṇikarṇyāṃ vidhānataḥ

sacailamabhimajjyātha kṛtasaṃdhyādisatkriyāḥ //
saṃtarpya tarpyādipitṝnkuśagaṃdhatilodakaiḥ

tīrthavāsārthinaḥ sarvānsaṃtarpya ca pṛthakpṛthak //
ratnairhiraṇyavāsobhiraśvābharaṇadhenubhiḥ

vicitraiśca tathā pātraiḥ svarṇaraupyādi nirmitaiḥ //
amṛtasvādupakvānnaiḥ pāyasai śca saśarkaraiḥ

sagorasairannadānairdhānyadānairanekadhā //
gaṃdhacaṃdanakarpūraistāṃbūlaiścārucāmaraiḥ //

satūlairmṛduparyaṃkairdīpikādarpaṇāsanaiḥ //
śibikādāsadāsībhirvimānaiḥpaśubhirgṛhaiḥ

citradhvajapatākābhirullocaiścaṃdracārubhiḥ //
varṣāśanapradānaiśca gṛhopaskarasaṃyutaiḥ

upānatpādukābhiśca yatinaśca tapasvinaḥ //
yogyaiḥ paṭṭadukūlaiśca vividhaiścitrarallakaiḥ

daṃḍaiḥ kamaṃḍaluyutairajinairmṛgasaṃbhavaiḥ //
kaupīnairuccamaṃcaiśca paricārakakāṃcanaiḥ

maṭhairvidyārthināmannairatithyarthaṃ mahādhanaiḥ //
mahāpustakasaṃbhārairlekhakānāṃ ca jīvanaiḥ

bahudhauṣadhadānaiśca satradānairanekaśaḥ //
grīṣme prapārthadraviṇairhemaṃtegniṣṭikeṃdhanaiḥ

chatrācchādanikādyarthe varṣākālocitairbahu//
rātrau pāṭhapradīpaiśca pādābhyaṃjanakādibhiḥ

purāṇapāṭhakāṃścāpi pratidevālayaṃ dhanaiḥ //
devālaye nṛtyagītakaraṇārthairanekaśaḥ

devālaya sudhākāryairjīrṇoddhārairanekadhā //
citralekhanamūlyaiśca raṃgamālādimaṃḍanaiḥ

nīrājanairguggulubhirdaśāṃ gādi sudhūpakaiḥ //
karpūravartikādyaiśca devārcārthairanekaśaḥ

paṃcāmṛtānāṃ snapanaiḥ sugaṃdha snapanairapi //
devārthaṃ mukhavāsaiśca devodyānairanekaśaḥ

mahāpūjārthamālyādi guṃphanārthaistrikālataḥ //
śaṃkhabherīmṛdaṃgādivādyanādaiḥ śivālaye

ghaṃṭāguḍukakuṃbhādi snānopaskarabhājanaiḥ //
śvetairmārjanavastraiśca sugaṃdhairyakṣakardamaiḥ

japahomaiḥ stotrapāṭhaiḥ śivanāmoccabhāṣaṇaiḥ //
rāsakrīḍādisaṃyuktaiścalanaiḥ sapradakṣiṇaiḥ

evamādibhiruddaṃḍaiḥ kriyākāṃḍairanekaśaḥ //
paṃcarātramuṣitvā tu kṛtvā tīrthānyanekaśaḥ

dīnānāthāṃśca saṃtarpya natvā viśveśvaraṃ vibhum //
brahmacaryādiniyamaistīrthamevaṃ prasādhya ca

punaḥ punarviśvanāthaṃ dṛṣṭvā stutvā praṇamya ca //
jagmuḥ paropakārārthamagastiryatra tiṣṭhati

svanāmnā liṃgamāsthāpya kuṃḍaṃ kṛtvā tadagrataḥ //
śatarudriyasūktena japanniścalamānasaḥ

taṃ dṛṣṭvā dūrato devā dvitīyamiva bhāskaram //
jvalajjvalanasaṃkāśairaṃgaiḥ sarvatrasojjvalam

sākṣātkiṃvāḍavāgnirvā mūrtyā vai tapyate tapaḥ //
sthāṇuvanniścalataraṃ nirmalaṃ sanmano yathā

athavā sarva tejāṃsi śritvemāṃ brāhmaṇīṃ tanum //
śīlayaṃti paraṃ dhāma śātaṃśāṃta padāptaye

tapanastapyate'tyarthaṃ dahanopi hi dahyate //
yattīvratapasādyāpi capalā'capalābhavat

yasyāśrame 'tra dṛśyaṃte hiṃsrā api samaṃtataḥ //
sattvarūpā amī sattvāstyaktvā vairaṃ svabhāvajam

śuṃḍādaṃḍena karaṭiḥ siṃhaṃ kaṃḍūyate'bhayaḥ //
aṣṭāpadāṃke svapiti kesarī kesarodbhaṭaḥ

sūkaraḥ stabdharomāpi vihāya nijayūthakam //
caredvanaśunāṃ madhye mustānyastekṣaṇobalī

bhūdāropi na bhūdāraṃ tathākuryādyathā'nyataḥ //
sarvā liṃgamayī kāśī yatastadbhītiyaṃtritaḥ

kroḍīkṛtya kroḍapotaṃ tarakṣuḥ krīḍayatyaho //
śārdūlabālānutsārya śārdūlīmeṇapotakaḥ

calatpucchotha pibati phenilenānanena vai //
svapaṃtaṃ lomaśaṃ bhallaṃ vānaraścaladaṃguliḥ

yūkā saṃvīkṣyavīkṣyaiva bhakṣayeddaṃtakoṭibhiḥ //
golāṃgūlāraktamukhānīlāṃ gā yūthathanāyakāḥ

jātisvabhāvamātsaryaṃ tyaktvaikatra ramaṃti ca //
śaśāḥ krīḍaṃti ca vṛkaistaiḥ pṛṣṭhaluṃṭhanairmuhuḥ

ākhuścākhubhujaḥ karṇaṃ kaṃḍūyeta calānanaḥ //
mayūrapucchapuṭago nidrātyotuḥ sukhādhikam

svakaṃṭhaṃ gharṣayatyeva kekikaṃṭhe bhujaṃgamaḥ //
bhujaṃgamaphaṇāpṛṣṭhe nakulaḥ svakulocitam

vairaṃ parityajya luṭhedutplutyotplutya līlayā //
ālokya mūṣakaṃ sarpaścaraṃtaṃ vadanāgrataḥ

kṣudhāṃdhopi na gṛhṇāti sopi tasmādbibheti no //
prasūyamānāṃ hariṇīṃ dṛṣṭvā kāruṇyapūrṇadṛk

taddṛṣṭipātaṃ muṃcanvai vyāghro dūraṃ vrajatyaho //
vyāghrī vyāghrasya caritaṃ mṛgī mṛgaviceṣṭitam //
ubhe kathayato 'nyonyaṃ sakhyāvivamudānvite

dṛṣṭvāpyuddaṃḍakodaṃḍaṃ śabaraṃ śaṃbaromṛgaḥ //
dhṛṣṭo na vartma tyajati sopi kaṃḍūyatepi tam

rohito'raṇyamahiṣamuddharṣati nirākulaḥ//
camarīśabarīkeśaiḥ saṃmimīte svavāladhim

gavayaḥ śalyakaścā'yamubhāvekatratiṣṭhataḥ //
tīvramātsaryamutsṛjya munitejoniyaṃtritau

huṃḍau ca muṃḍa yuddhāya na sajjete jayaiṣiṇau //
eṇaśāvaṃ sṛgālopi mṛduspṛśati pāṇinā

tṛṇvaṃti tṛṇagulmādīnśvāpadāstvāpadāspadam//
lokadvaye duḥkhahaṃhi dhiktanmāṃsasya bhakṣaṇam

yaḥ svārthaṃ māṃsapacanaṃ kurute pāpamohitaḥ //
yāvaṃtyasya tu romāṇi tāvatsa narake vaset

paraprāṇaistu ye prāṇānsvānpuṣṇaṃ ti hi durdhiyaḥ //
ākalpaṃ narakānbhuktvā te bhujyaṃtetra taiḥ punaḥ

jātumāṃsaṃ na bhoktavyaṃ prāṇaiḥ kaṃṭhagatairapi //
bhoktavyaṃ tarhi bhoktavyaṃ svamāṃsaṃ netarasya ca

varameteśvāpadā vai maitrāvaruṇi sevayā //
yeṣāṃ na hiṃsane buddhirnatu hiṃsāparā narāḥ

bakopi palvale matsyānnāśnātyagrecarānapi //
na mahāṃtopyamahato matsyā matsyānadaṃti vai

ekataḥ sarvamāṃsāni matsyamāṃsaṃ tathakaitaḥ//
smṛtiḥ smṛteti kiṃtvebhiratomatsyāñjahatyamī

śyenopi vartikāṃ dṛṣṭvā bhavatyeṣa parāṅmukhaḥ //
citramatrāpi madhupā bhramaṃti malināśayāḥ

suciraṃ narakānbhuktvā madirāpānalaṃpaṭāḥ //
madhupā eva gāyaṃte bhrāṃtibhājaḥ punaḥ punaḥ

ataeva purāṇeṣu gātheti parigīyate //
sphuṭārthātra purāṇajñairjñātvā tattvaṃ pinākinaḥ

kva māṃsaṃ kva śive bhaktiḥ kva madyaṃ kva śivārcanam //
madyamāṃsaratānāṃ ca dūre tiṣṭhati śaṃkaraḥ

vinā śivaprasādaṃ hi bhrāṃtiḥ kvāpi na naśyati //
ataeva bhramaṃtyete bhramarāḥ śivavarjitāḥ

ityāśramacarāndṛṣṭvā tiryañcopi munīniva //
abodhivibudhairitthaṃ prabhāvaḥ kṣetrajastvayam

yato viśveśvareṇaite tiryañcopyatravāsinaḥ //
nidhanāvasare mocyāstāraka syopadeśataḥ

jñātvā kṣetrasya māhātmyaṃ yo vasetkṛtaniścayaḥ //
taṃ tārayati viśveśo jīvaṃtamathavā mṛtam

avimuktarahasyajñā mucyaṃte jñāni no narāḥ//
ajñāninopi tiryañco mucyaṃte gatakilbiṣāḥ

ityāścaryaparā devā yāvadyāṃtyāśramaṃ muneḥ //
tāvatpakṣikulaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ mumudire punaḥ

sāraso lakṣmaṇākaṃṭhe kaṃṭhamādhāya niścalaḥ //
manyāmahe na nidrātidhyāyedviśveśvaraṃ kila // ६७
kaṃḍūyamānā varaṭā svacaṃcupuṭakoṭibhiḥ //
haṃsaṃ kāmayamānaṃ tu vārayetpakṣadhūnanaiḥ

niruddhyamāna cakreṇa cakrīkreṃkitabhāṣaṇaiḥ//
vadatīti kimatrāpi kāmitā kāmināṃ vara

kalakaṃṭhaḥ kilotkaṃṭhaṃ maṃjuguṃjati kuṃjagaḥ//
dhyānasthaḥ śroṣyati muniḥ pārāvatyeti vāryate

kekīkekāṃ parityajya maunaṃ tiṣṭhati tadbhayāt//
cakoraścaṃdrikā bhoktā naktavratamivāsthitaḥ

paṭhaṃtī sārikāsāraṃ śukaṃsaṃbodhayatyaho //
apārāvārasaṃsārasiṃdhupārapradaḥ śivaḥ

kokilaḥ komalālāpaiḥ kalayankilakākalīm //
kalikālau kalayataḥ kāśīsthānnetibhāṣate

mṛgāṇāṃ pakṣiṇāmitthaṃ dṛṣṭvā ceṣṭāṃ triviṣṭapam //
akāṃḍapātasaṃkaṣṭaṃ niniṃdustridaśā bahu //

varametepakṣimṛgāḥ paśavaḥ kāśivāsinaḥ //
yeṣāṃ na punarāvṛttirnadevānapunarbhavāḥ

kāśīsthaiḥ patitaistulyā na vayaṃ svargiṇaḥ kvacit //
kāśyāṃ pātādbhayaṃ nāsti svargepātādbhayaṃ mahat

varaṃ kāśīpurī vāso māsopavasanādibhiḥ //
vicitracchatrasaṃchāyaṃ rājyaṃ nānyatra nīripu

śaśakairmaśakaiḥ kāśyāṃ yatpadaṃ helayāpyate //
tatpadaṃ nāpyate'nyatra yogayuktyāpi yogibhiḥ

varaṃ vārāṇasīraṃko niḥśaṃkoyo yamādapi //
na vayaṃ tridaśāyeṣāṃ giritopīdṛśī daśā

brahmaṇo divasāṣṭāṃśeṣapadamaiṃdraṃ vinaśyati //
salokapāla sārkaṃ ca sacaṃdragrahatārakam

parārdhadvayanāśepi kāśīstho yo na naśyati //
tasmātsarvaprayatnena kāśyāṃ śreyaḥ samācaret

yatsukhaṃ kāśivāsetra na tadbrahmāṃḍamaṃḍape //
asti cettatkathaṃ sarve kāśīvāsābhilāṣukāḥ

janmāṃtarasahasreṣu yatpuṇyaṃ samupārjitam //
tatpuṇyaparivartena kāśyāṃ vāso'tra labhyate

labdhopi siddhiṃ no yāyādyadi kuddhyettrilocanaḥ //
tasmādviśveśvaraṃ nityaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ vrajet

dharmārthakāmamokṣākhyaṃ puruṣārthacatuṣṭayam //
akhaṃḍaṃ hi yathā kāśyāṃ na tathā nyatra kutracit

ālasyenāpi yo yāyādgṛhādviśveśvarālayam //
aśvamedhādhiko dharmastasya syācca padepade

yaḥ snātvottaravāhinyāṃ yāti viśve śadarśane //
śraddhayā parayā tasya śreyasoṃto na vidyate

svardhunī darśanātsparśātsnānādācamanādapi //
saṃdhyopāsanato japyāttarpaṇāddevapūjanāt

paṃcatīrthāvalokācca tato viśveśvarekṣaṇāt //
śraddhāsparśanapūjābhyāṃ dhūpadīpādidānataḥ

pradakṣiṇaiḥ stotrajapairnamaskāraistu narttanaiḥ //
devadevamahādeva śaṃbho śivaśiveti ca

dhūrjaṭe nīlakaṃṭheśa pinākiñśaśiśekhara //
triśūlapāṇe viśveśa rakṣarakṣetibhāṣaṇaiḥ

muktimaṃḍapikāyāṃ ca nimeṣārdho paveśanāt //
tatra dharmakathālāpātpurāṇaśravaṇādapi

nityādikarmakaraṇāttathātithisamarcanaiḥ //
paropakaraṇādyaiśca dharmassyāduttarottaraḥ

śuklapakṣe yathā caṃdraḥ kalayā kalayaidhate //
evaṃ kāśyāṃ nivasatāṃ dharmarāśiḥ padepade

śraddhābījo viprapādāṃbusiktaḥ śākhāvidyāstāścatasro daśāpi //
puṣpāṇyarthā dve phale sthūlasūkṣme mokṣaḥkāmo dharmavṛkṣoyamīḍyaḥ

sarvārthānāmatradātrī bhavānī sarvānkāmānpūrayedatra ḍhuṃḍhiḥ //
sarvāñjaṃtūnmocayedaṃtakāle viśveśotraśrotramaṃtropadeśāt

kāśyāṃ dharmastaccatuṣpādarūpaḥ kāśyāmarthaḥ sopyane kaprakāraḥ //
kāśyāṃ kāmaḥ sarvasaukhyaikabhūmiḥ kāśyāṃ śreyastattu kiṃnātra yacca

viśveśvaro yatra na tatra citraṃ dharmārthakāmāmṛtarūparūpaḥ //
svarūparūpaḥ sa hi viśvarūpastasmānna kāśī sadṛśī trilokī

iti bruvāṇā gīrvāṇā dadṛśustūṭajaṃ muneḥ //
homadhūmasugaṃdhāḍhyaṃ baṭubhirbahubhirvṛtam

śyāmākāṃjaliyāñcārthamṛṣikanyānuyāyibhiḥ //
dhṛtopagrahadarbhāsyairmṛgaśāvairalaṃkṛtam

sārdravalkalakaupīnairvṛkṣaśākhāvalaṃbibhiḥ //
baddhuṃ vighnamṛgāndikṣu vāgurābhirivāvṛtam

pativratā śiroratnalopāmudrāṃghrimudrayā //
mudritaṃ vīkṣya sannemuḥ parṇaśālāṃ'gaṇaṃ surāḥ

visarjitasamādhiṃ ca dhṛtakarṇākṣamālikam //
adhiṣṭhitaṃ bṛsīpṛṣṭhaṃ parameṣṭhivadutkaṭam

purogastyaṃ samālokya sarve devāḥ savāsavāḥ //
prahṛṣṭavadanāḥ procuḥ proccairjayajayeti ca

munirutthāya tānsarvānupāveśya yathocitam //
āśīrbhirabhinaṃdyātha papracchāgamakāraṇam

vyāsa uvāca //
idaṃ puṇyatamākhyānaṃ śrutvā bhaktisamanvitaḥ //
paṭhitvā pāṭhayitvā ca vrataśraddhāvatāṃ puraḥ

vidhūya sarva pāpāni jñātvā'jñātvā kṛtānyapi //
haṃsavarṇena yānena gacchecchivapuraṃ dhruvam

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśīti sāharuyāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe agastyāśramavarṇanaṃnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ