Skanda Purana · Chapter 4.19

śivaśarmovāca //
tiṣṭhannekena pādena koyaṃ bhramati sattamau //
anekaraśanāvyagra hastāgro vyagralocanaḥ

trilokīmaṃḍapastaṃbha sannibhobhābhirāvṛtaḥ //
atulaṃ jyotiṣāṃ rāśiṃ tulayā tulayanniva

sūtradhāra iva vyoma vyāyāmaparimāpakaḥ //
traivikramoṃghridaṃḍo vā proddaṃḍo gaganāṃgaṇe

athavāṃbarakāsārasārayūpasvarūpadhṛk //
koyaṃ kathaya taṃ devau kṛpayā parayā mama

niśamyeti vacastasya vayasyasya vimānagau//
praṇayādāhatustasmai dhruvāṃ dhruvakathāṃ gaṇau

// gaṇāvūcatuḥ // //
manoḥ svāyaṃbhuvasyāsīduttānacaraṇaḥ sutaḥ //
tasya kṣitipatervipra dvau sutau saṃbabhūvatuḥ

surucyāmuttamo jyeṣṭhaḥ sunītyāṃ tu dhruvo paraḥ //
madhye sabhaṃ narapaterupaviṣṭasya caikadā

sunītyā rājasevāyai niyukto'laṃkṛtorbhakaḥ //
dhruvo dhātreyikāputraiḥ samaṃ vinayatatparaḥ

sa gatvottānacaraṇaṃ kṣoṇīśaṃ praṇanāma ha //
dṛṣṭvottamaṃ tadutsaṃge niviṣṭaṃ janakasya vai

proccasiṃhāsanasthasya nṛpaterbālyacāpalāt //
āroḍhukāmastvabhavatsaunīteyastadā dhruvaḥ

ārurukṣumavekṣyāmuṃ surucirdhuvamabravīt //
daurbhageya kimāroḍhumiccheraṃkaṃ mahīpateḥ

bālabāliśabuddhitvādabhāgyā jaṭharodbhava //
asminsiṃhāsane sthātuṃ na tvayā sukṛtaṃ kṛtam //

yadi syātsukṛtaṃ tatkiṃ durbhagodarago'bhavaḥ //
anenaivānumānena budhyasva svālpapuṇyatām

bhūtvā rājakumāropi nālaṃkuryā mamodaram //
sukukṣijamamuṃ paśya tvamuttamamanuttamam

adhijānudharājānermānena paribṛṃhitam //
prāṃśoḥ siṃhāsanasyāsya ruciścedadhirohaṇe

kukṣiṃ hitvā kimavasaḥ suruceśca surociṣam //
madhye bhūpasabhaṃ bālastayeti paribhartsitaḥ

patannipītabāṣpāṃburdhairyātkiṃcinna coktavān //
ucitā'nucitaṃ kiṃcinnocivānsopi pārthivaḥ

niyaṃtrito mahiṣyāśca tasyāḥ saubhāgyagauravāt //
vimṛjya ca sabhālokaṃ śokaṃ saṃmṛjya ceṣṭitaiḥ

śaiśavaiḥ sa śiśurnatvā nṛpaṃ svasadanaṃ yayau //
sunītirnītinilayamavalokyātha bālakam

sukhalakṣmyaivacājñāsīddhruvaṃ samavamānitam //
abhisṛtya ca taṃ bālaṃ mūrdhnyupāghrāya sā sakṛt

kiṃcitparimlānamiva sasāṃtvaṃ pariṣasvaje //
atha dṛṣṭvā sunītiṃ sa rahoṃtaḥ puravāsinīm

dīrghaṃ niḥśvasya bahuśo māturagre ruroda ha //
sāṃtvayitvāśrunayanā vadanaṃ parimārjya ca

dukūlāṃcala saṃparkairmṛdulairmṛdupāṇinā //
papraccha tanayaṃ mātā vada rodanakāraṇam //
vidyamāne narapatau śiśo kenāpamānitaḥ

apothasamupaspṛśya tāṃbūlaṃ parigṛhya ca //
mātrā pṛṣṭaḥ soparodhaṃ dhruvastāṃ paryabhāṣata

saṃpṛcche janani tvāhaṃ samyakśaṃsa mamāgrataḥ //
bhāryātvepi ca sāmānye kathaṃ sā suruciḥ priyā

kathaṃ na bhavatī mātaḥ priyā kṣitipaterasi //
kathamuttamatāṃ prāpta uttamaḥ suruceḥ sutaḥ

kumāratvepi sāmānye kathaṃ tvahamanuttamaḥ //
kathaṃ tvaṃ maṃdabhāgyāsi sukukṣiḥ suruciḥ katham

kathaṃ nṛpāsanaṃ yogyamuttamasya kathaṃ na me //
kathaṃ me sukṛtaṃ tucchamuttamasyottamaṃ katham

iti śrutvā vacastasya sunītirnītimacchiśoḥ //
kiṃciducchvasya śanakaiḥ śiśukopopaśāṃtaye

svabhāvamadhurāṃ vāṇīṃ vaktuṃ samupacakrame //
sāpatnaṃ pratighaṃ tyaktvā rājanītividāṃvarā

// sunītiruvāca // //
ayi tāta mahābuddhe viśuddhenāṃtarātmanā //
nivedayāmi te sarvaṃ mā'pamāne matiṃ kṛthāḥ

tayā yaduktaṃ tatsarvaṃ tathyameva na cānyathā //
sāpatyurmahiṣīrājño rājñīnāmati vallabhā

tayā janmāṃtare tāta yatpuṇyaṃ samupārjitam //
tatpuṇyopacayādrājā surucyāṃ surucirbhṛśam

mādṛśyo maṃdabhāgyāyāḥ pramadāsu pratiṣṭhitāḥ //
kevalaṃ rājapatnītvavādastāsu na tadruciḥ

mahā sukṛtasaṃbhārairuttamaścottamodare //
uvāsa tasyāḥ puṇyā yā nṛpasiṃhāsanocitaḥ

ātapatraṃ ca caṃdrābhaṃ śubhe cāpi ca cāmare //
bhadrāsanaṃ tathoccaṃ ca siṃdhurāśca madoddhurāḥ

turaṃgamāśca turagāstvanādhivyādhijīvitam //
niḥsapatnaṃ śubhaṃ rājyaṃ prājyaṃ hariharārcanam

vipulaṃ ca kalājñānamadhītamaparājitam //
tathā jayoriṣaḍvarge svabhāvātsāttvikī matiḥ

dṛṣṭiḥ kāruṇyasaṃpūrṇā vāṇī madhurabhāṣiṇī //
anālasyaṃ ca kāryeṣu tathā gurujane natiḥ

sarvatra śucitā tāta sā paropakṛtiḥ sadā //
aurjasvalā manovṛttiḥ sadaivādīnavāditā //

sadojire ca pāṃḍityaṃ prāgalbhyaṃ caraṇāṃgaṇe //
ārjavaṃ baṃdhuvargeṣu kāṭhinyaṃ krayavikraye

mārdavaṃ strīprayogeṣu vatsalatvaṃ prajāsu ca //
brāhmaṇebhyo bhayaṃ nityaṃ vṛddhavṛttyupajīvanam

vāso bhāgīrathītīre tīrthe vā maraṇaṃ raṇe //
aparāṅmukhatā'rthibhyaḥ pratyarthibhyo viśeṣataḥ

bhogaḥ parijanaiḥ sārdhaṃ dānāvaṃdhyadināgamaḥ //
vidyāvyasanitā nityaṃ nityaṃ pitrorupasthitiḥ

yaśasaḥ saṃcayo nityaṃ nityaṃ dharmasya saṃcayaḥ //
svargāpavargayoḥ siddhiḥ sadā śīlasya maṃḍanam

sadbhiśca saṃgatirnityaṃ maitrī ca pitṛmitrakaiḥ //
itihāsapurāṇānāmutkaṃṭhā śravaṇe sadā

vipadyapi paraṃ dhairyaṃ sthairyaṃ saṃpatsamāgame //
gāṃbhīryaṃ vāgvilāseṣu audāryaṃ pātrapāṇiṣu

dehe paraikā kṛśatā tapobhirniyamairyamaiḥ //
etairmanorathaphalaiḥ phalatyeva tapodrumāḥ

tasmādalpatapastvādvai tvaṃ cāhaṃ ca mahāmate //
prāpyāpi rājasāṃnidhyaṃ rājalakṣmyā na bhājanam

mānāpamānayostasmātsvakṛtaṃ kāraṇaṃ param //
sraṣṭāpi nāpamārṣṭuṃ tatparīṣṭe svakṛtāṃ kṛtim //
mā śocastvamataḥ putra diṣṭamiṣṭaṃ samarpayet

ityākarṇya sunītyāstanmahāvākyaṃ sunītimat //
saunīte yo dhruvovācamādade vaktumuttaram

dhruva uvāca // //
janayitri sunīte me śṛṇu vākyamanākulam //
mā bāla iti matvā māmavamaṃsthāstapasvini

yadyahaṃ mānave vaṃśe jātosmyatyaṃta pāvane //
uttānapādatanayastvadīyodara saṃbhavaḥ

tapa eva hi cenmātaḥ kāraṇaṃ sarvasaṃpadām //
tattadāsāditaṃ vidvipadamanyairdurāsadam

ekameva hi sāhāyyaṃ kuru mātarataṃdritā //
anujñā dānamātraṃ ca āśīrbhirabhinaṃdaya //

sāpi jñātvā mahāvīryaṃ kumāraṃ kukṣisaṃbhavam //
mahatyotsāhasaṃ pattyā rājamānamuvāca tam

anujñātuṃ na śaktā'haṃ tvāmuttānaśayāṃgaja //
sāṣṭaikavarṣadeśīyantathāpi kathayāmyaham

sapatnīvākyabhallībhirbhinne mahati me hṛdi //
tava bāṣpaughavārīṇi na tiṣṭhaṃti karomi kim

tāni manye'tra mārgeṇa sravaṃtyavirataṃ śiśo //
sravaṃtīśca cikīrṣaṃti pratikūla jalāḥ kila

tvadekatanayā tāta tvadādhāraikajīvitā //
tvamaṃgayaṣṭirasi me tvanmukhāsaktalocanā

labdhosi katibhiḥ kaṣṭairiṣṭāḥ saṃprārthya devatāḥ //
tvanmukheṃdūdaye tāta manmanaḥ kṣīranīradhiḥ

ānandapayasāpūrya kucāvudvelito bhavet //
tvadaṃgasaṃgasaṃbhūta sukhasandoha śītalā

sukhaṃśaye suśayane prāvṛtya pulakāṃbaram //
apo'tha samupaspṛśya tāṃbūlaṃ parigṛhya ca

tvadāsyasyauṣṭhapuṭaka dugdhavārdhi vivardhitām //
sudhāsudhāṃśuvadanadhayatyapi dhinomi na

tvadīyaḥ śītalālāpaḥ prāpa śrutipathaṃ yadā //
sapatnīvākyadavathustadaivatyātsa vepathuḥ

yadaṃga nidrāsiciraṃ dhyāyaṃtyasmi tadetyaham //
kadā nidrā daridrosau bhavitārkodaye'bjavat

yadopeyā gṛhānvatsa khelitvā bālakhelanaiḥ //
tadānarghyārghyamutsraṣṭuṃ stanausyātāmivonmukhau //

yadā saudhādviniryāyāḥ padmarekhāṃkitaṃ padam //
prāṇānāṃ te yiyāsūnāṃ tadā tadavalaṃbanam

yadāyadā bahiryāsi putra tricaturaṃ padam //
tadātadā mama prāṇaḥ kaṃṭhaprāghuṇikī bhavet

citraṃ putra tvarayati yātuṃ me mānasāṃḍajaḥ //
sudhādhārādhara iva bahiścirayati tvayi

atha tiṣṭhaṃtu kaṭhināḥ prāṇāḥ kaṃṭhāṭavītaṭe //
tapasyaṃtotisaṃtaptāstapase tvayi yāsyati

ityanujñāmanuprāpya jananī caraṇāṃbujau //
kṣaṇaṃ maulijajaṃbāla jaḍau kṛtvā dhruvo yayau

tayāpi dhairyasūtreṇa sunītyā pariguṃphya ca //
netreṃdīvarajāmālā dhruvasyopāyanīkṛtā

mātrātanmārgarakṣārthaṃ tadā tadanugīkṛtāḥ //
parairavāryaprasarāḥ svāśīrvādāḥ paraḥśatāḥ

svasaudhātsa vinirgatya bālo'bālaparākramaḥ //
anukūlena marutā darśitādhvā'viśadvanam

samaruttaruśākhāgra prasāraṇamiṣeṇa saḥ //
kṛtāhūtiriva premṇā vanena vanamāviśat

samātṛdaivatobhijñaḥ kevalaṃ rājavartmani //
na veda kānanādhvānaṃ kṣaṇaṃ dadhyau nṛpātmajaḥ

yāvadunmīlya nayane puraḥ paśyati sa dhruvaḥ //
tāvaddadarśa saptarṣīnatarkita gatīnvane

vāliśeṣvasahāyeṣu bhavedbhāgyaṃ sahāyakṛt //
araṇyānyāṃ raṇe gehe tato bhāgyaṃ hi kāraṇam //

kva rājatanayo bālo gahanaṃ kva ca tadvanam //
balātsvasātpratkurvatyai namaste bhavitavya te

yatra yasya hi yadbhāvyaṃ śubhaṃ vā'śubhameva ca //
ākṛṣyabhāvinī rajjustatra tasya hi dāpayeta

anyathā vidadhātyeṣa mānavo buddhivaibhavāt //
bhagavatyā bhavitryā'sau vidadhyādvidhiranyathā

navayo na ca vai citryaṃ na citraṃ vidadhehitam //
na balaṃ nodyamaḥ puṃsāṃ kāraṇaṃ prākkṛtaṃ kṛtam

atha dṛṣṭvā sa saptarṣīnsaptasaptyatitejasaḥ //
bhāgyasūtrairivākṛṣyopanītānpramumoda ha

tilakāṃkita sadbhālānkuśopagrahitāṃgulīn //
kṛṣṇājinopaviṣṭāṃśca yajñasūtrairalaṃkṛtān

sākṣasūtrakarānkiṃcidvinimīlitalo canān //
sudhautasūkṣmakāṣāyavāsaḥ prāvaraṇānvitāna

akāṃḍepi mahābhāgānmilitānsaptanīradhīn //
citraṃ vipadvinirmagnānuddidhīrṣūniva prajāḥ

upagamya vinamraḥ sa prabaddhakarasaṃpuṭaḥ //
dhruvo vijñāpayāṃcakre praṇamya lalitaṃ vacaḥ

// dhruva uvāca // //
avaita māṃ munivarāḥ sunītyudarasaṃbhavam//
uttānapādatanayaṃ dhruvaṃ nirviṇṇamānasam

idaṃ vanamanuprāptaṃ sanāthaṃ yuṣmadaṃghribhiḥ //
prāyonabhijñaṃ sarvatra maharddhyuṣitamānasam

te dṛṣṭvorjasvalaṃ bālaṃ svabhāva madhurākṛtim //
anarghyanayanepathyaṃ mṛdugaṃbhīrabhāṣiṇam

upopaveśya śiśukaṃ procurvai vismitā bhṛśam //
ahobālaviśālākṣa mahārāja kumāraka

vicāryāpi na jānīmo vada nirvedakāraṇam //
adya te hyarthaciṃtā no kvāpamānaḥ prasūrgṛhe

nīrukcharīrasaṃpattirnivede kiṃ nu kāraṇam //
anavāptābhilāṣāṇāṃ vairāgyaṃ jāyate nṛṇām

saptadvīpapaterājñaḥ kumārastvaṃ tathā katham //
svabhāvabhinnaprakṛtau lokesminna manogatam

avagaṃtuṃ hi śakyeta yūno vṛddhasya vā śiśoḥ //
iti śrutvā vacasteṣāṃ sahajapremanirbharam

vācaṃ jagrāha sa tadā śiśuḥ prāṃśumanorathaḥ
//dhruva uvāca // //
preṣito rājasevārthaṃ jananyā'haṃ munīśvarāḥ

rājāṃkamārurukṣurhi surucyā paribhartsitaḥ //
uttamaṃ cottamīkṛtya māṃ ca manmātaraṃ tathā

dhikkṛtya praśaśaṃsa svaṃ nirvede kāraṇaṃ tvidam //
niśamyeti śiśorvākyaṃ parasparamavekṣya te

kṣātrameva śaśaṃsustadaho bālepi na kṣamā

ṛṣaya ūcuḥ // //
kimasmābhiraho kāryaṃ kastavāsti manorathaḥ //
jñāto bhavatu tāvatsa naḥ śravo gocarī kuru

// dhruva uvāca // //
munayo mama yo baṃdhuruttamaścottamottamaḥ //
pitrā dattaṃ ca so'dhyāstāṃ tadbhadrāsanamuttamam

bhavatkṛtaṃ hi sāhāyyametadicchāmi suvratāḥ //
prāyo jāne na bālatvādupadeśastaducyatām

ananyanṛpabhuktaṃ yadyadanyebhyaḥ samucchritam //
iṃdrādiduravāpaṃ yatkathaṃ labhyaṃ durāsadam

pitrotsṛṣṭaṃ na kāṃkṣāmi kāṃkṣāmi svabhujājitam //
manorathapathātītaṃ bhavedyatpiturapyaho

pitṛsaṃpattibhoktāraḥ prāyaśo na yaśodhanāḥ //
narottamāstu te jñeyā ye pitrādhikyadarśinaḥ

upārjitaṃ hi pitrā ye nāśayaṃti yaśaḥśrutam //
dhanaṃ nidhanamevāstu teṣāṃ durvṛttacetasām

iti śrutvā vacastasya munayaḥ sunayorjitam //
yathārthameva pratyūcurmarīcyādyāstathā dhruvam

marīciruvāca // //
anarcitācyutapadaḥ padamāpadyate katham //
yathātathātvamātthāṃga nātathyaṃ kathayāmyaham

atriruvāca //
anāsvāditagoviṃdapadāṃbujarajorasaḥ //
manorathapathātītaṃ sphītaṃ nākalayetpadam

aṃgirā uvāca // //
adavīyaḥ padaṃ tasya sarvāsāṃ saṃpadāmiha //
kamalākāṃtakāṃtāṃghri kamale yaḥ suśīlayet

// pulastya uvāca // //
yasya smaraṇamātreṇa mahāpātakasaṃtatiḥ //
paramāṃtamavāpnoti sa viṣṇuḥ sarvado dhruva

// pulaha uvāca // //
yadāhuḥ paramaṃ brahma pradhāna puruṣātparam //
yanmāyayā tataṃ sarvaṃ sarvaṃ dāsyati socyutaḥ

// kraturuvāca // //
yo yajñapuruṣo viṣṇurvedavedyo janārdanaḥ //
aṃtarātmā'sya jagataḥ tuṣṭaḥ kiṃ na yacchati

// vasiṣṭha uvāca // //
yadbhrūnartanavartinyaḥ siddhayo'ṣṭau nṛpātmaja //
tamārādhya hṛṣīkeśamapavargopyadūrataḥ

dhruva uvāca // //
satyamuktaṃ munīśānā viṣṇorārādhanaṃ prati //
kathaṃ vā bhagavānījyaḥ savidhiścopadiśyatām

// munaya ūcuḥ // //
tiṣṭhatā gacchatā vāpi svapatā jāgratā tathā //
śayānenopaviṣṭena japyo nārāyaṇaḥ sadā

dvādaśākṣaramaṃtreṇa vāsudevātmakena ca//
dhyāyaṃścaturbhujaṃ viṣṇuṃ japtvā siddhiṃ na ko gataḥ

atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasamacyutam //
kṣaṇaṃ sarvātmakaṃ paśyanko na sidhyati bhūtale

putrānkalatramitrāṇi rājyaṃ svargāpavargakam //
vāsudevaṃ japanmartyaḥ sarvaṃ prāpnotyasaṃśayam

vāsudeva japāsaktānapipāpakṛto janān //
nopaspṛśaṃti vai vighnā yamadūtāśca dāruṇāḥ

pitāmahena tepyeṣa mahāmaṃtra upāsitaḥ //
manunā rājyakāmena vaiṣṇavena maharddhinā

tvamapyetena maṃtreṇa vāsudevaparo bhava //
yathābhilaṣitāmṛddhiṃ kṣipramāpnuhi sattama

ityuktvāṃ'tarhitāḥ sarve mahātmāno munīśvarāḥ //
vāsudevamanā bhūtvā dhruvopi tapase gataḥ

//
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasyāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūvārddhe dhruvalokavarṇane dhuvopadeśonāmaikonaviṃśatitamo'dhyāyaḥ