Skanda Purana · Chapter 4.20

// gaṇāvūcatuḥ // //
auttānapādirnirgatya tataḥ kānanato dvija //
ramyaṃ madhuvanaṃ prāpa yamunāyāstaṭe mahata

ādyaṃ bhagavataḥ sthānaṃ tatpuṇyaṃ harimedhasaḥ //
pāpopi jaṃtustatprāpya niṣpāpo jāyate dhruvam

japansa vāsudevākhyaṃ paraṃbrahma nirāmayam //
apaśyattanmayaṃ viśvaṃ dhyānastimitalocanaḥ

harirharitsu sarvāsu harirharimarīciṣu //
śivāmṛgamṛgeṃdrādi rūpaḥ kānanago hariḥ

jale śālūrakūrmādi rūpeṇa bhagavānhariḥ //
hariraśvādirūpeṇa maṃdurāsvapi bhūbhujām

anaṃtarūpaḥ pātāle gagane'naṃtasaṃjñakaḥ //
ekopyanaṃtatāṃ yāto rūpabhedairanaṃtakaiḥ

deveṣu yo vasennityaṃ devānāṃ vasatirhi yaḥ //
sa vāsudevaḥ sarvatra dīvyedyadvāsanāvaśāt

viṣlṛvyāptāvayaṃdhāturyatrasārthakatāṃ gataḥ//
te viṣṇunāma svarūpe hi sarvavyāpanaśīlini

sarveṣāṃ ca hṛṣīkāṇāmīśanātparameśvaraḥ //
hṛṣīkeśa iti khyāto yaḥ sa sarvatrasaṃsthitaḥ

na cyavaṃtepi yadbhaktā mahati pralaye sati //
ato'cyuto'khile loke sa ekaḥ sarvago'vyayaḥ

idaṃ carācaraṃ viśvaṃ yo babhāra svalīlayā //
bhṛtyāsvarūpasaṃpattyā so'tra viśvaṃbharo'khilam

tasyekṣaṇe samīkṣete nānyadvipṇupadādṛte //
nirīkṣyaḥ puṃḍarīkākṣo nānyo niyamato hyataḥ

nānya śabdagrahau tasya jātau śabdagrahāvapi //
vinā mukuṃda goviṃda dāmodara caturbhuja

goviṃdacaraṇārthārcāṃ tatpriyaṃkarmavai vinā //
śaṃkhacakrāṃkitau tasya nānyakarmakaraukarau

nirdvaṃdvacaraṇadvaṃdvaṃ tanmano manute hareḥ //
hitvānyanmananaṃ sarvaṃ niścalatvamavāpa ha

caraṇau viṣṇuśaraṇau hitvā nārāyaṇāṃgaṇam //
tasya no caratonyatra carato vipulaṃ tapaḥ

vāṇīpramāṇī kriyate goviṃdaguṇavarṇane //
joṣaṃ samāsatā tena mahāsāraṃ tapasyatā

nitāṃtakamalākāṃta nāmadheyasudhārasam //
rasayaṃtī na rasanā tasyānyarasaspṛhā

śrīmukuṃda padadvaṃdva padmāmodapramoditam //
gaṃdhāṃtaraṃ na tadghrāṇaṃ parijighratyaśīghragam

tvagiṃdriyaṃ madhuripoḥ parispṛśya padadvayam //
sarvasparśasukhaṃ prāpa tasya bhūjānijanmanaḥ

śabdādiviṣayādhāraṃ sāraṃ dāmodaraṃ param //
dhruveṃdriyāṇi saṃprāpya kṛtārthānyabhavaṃstadā

luptāni sarvatejāṃsi tattapastapanodaye //
caṃdrasūryānalarkṣāṇāṃ pradīpita jagattraye

iṃdra caṃdrāgni varuṇa samīraṇa dhanādhipāḥ //
yama nairṛtamukhyāśca jātāḥ svapadaśaṃkitāḥ

vaimānikāstathā'nyepi vasumukhyā divaukasaḥ //
tato dhuvātsamuttresuḥ svādhikāraidhitādhayaḥ

yatra yatra dhruvaḥ pādaṃ minoti pṛthivītale //
dharā tasya bharākrāṃtā vinamettatra tatra vai

aho tadaṃgasaṃgīni tyaktvā jāḍyaṃ jalānyapi //
rasavaṃti padasthāni sphuraṃtyanyatra tadbhayāt

yāvaṃti viṣvaktejāṃsi siddharūpaguṇāni ca //
netrātithīni tāvaṃti tattapastejasā'bhavan

aho nijaguṇasparśaḥ satataṃ mātariśvanā //
dūradeśāṃtarasthopi tattvaco viṣayīkṛtaḥ

vyomnāpi śabdaguṇinā dhruvārādhanabuddhinā //
śabdajātastvaśeṣopi tatkarṇa śaraṇīkṛtaḥ

ārādhito'nudivasaṃ sabhūtairapi paṃcabhiḥ //
tapa eva paraṃ mene goviṃdārpita mānasaḥ

kaustubhodbhāsitahṛdaḥ pītakauśeyavāsasaḥ //
dhyānāttejomayaṃ viśvaṃ tenaikṣi nṛpasūnunā

marutvatātimahatī ciṃtā'ptā tattapobhayāt //
matpadaṃ cedakāṃkṣiṣyadahariṣyaddhruvaṃ dhuvaḥ

samarthastvapsarovargo niyaṃtuṃ yamināṃ yamān //
sa tu yūni prabhavati nātra bāle karomi kim

tapasvināṃ tapo haṃtuṃ dvau matsāhāyyakāriṇau //
kāmakraudhau na tāvasminprabhavetāṃ śiśau dhruve

eka eva kilopāyo bāle me prabhaviṣyati //
bhūtāliṃ bhīṣaṇākārāṃ prahiṇomīha tadbhiye

bālatvādbhīṣito bhūtaistapastyakṣyatyasau dhruvam //
iti niścitya bhūtāliṃ preṣayāmāsa vāsavaḥ

bhallūkākārasarvāṃga uṣṭralaṃbaśirodharaḥ //
kaściddurdarśadaśanastvabhyadhāvattamarbhakam

taṃ vyāghravadanaḥ kaścidvyādāya vikaṭānanam //
dvipocca dehasaṃsthāno muhurgarjansamabhyagāt

rayāttu māṃsakaṃ bhuṃjankaścidvikaṭadaṃṣṭrakaḥ //
roṣāttamabhidudrāva dṛṣṭvā saṃtarjayanniva

atitīkṣṇairviṣāṇāgraistaṭānuccānvidārayan //
khurāgrairdalayanbhūmiṃ mahokṣo'bhijagarjatam

kaściddhi pannagī bhūya phaṭāṭopabhayānakaḥ //
atiloladvirasanaḥ pusphūrjanikaṣācitam

kaścicca mahiṣākāraḥ kṣipañśṛṃgāgrato giron //
lāṃgūlatāḍitadharaḥ śvasanvegāttamāptavān

kaściddāvānalālīḍha kharjūradrumasannibham //
bibhradūrudvayaṃbhūto vyāttāsyastamabhīṣayat

maulijairabhrasaṃgharṣaṃ kurvandīrghakṛśodaraḥ //
nimagnapiṃganayanaḥ kaścidbhīṣayati sma tam

kṛpāṇapāṇirbhagnāsyo vāmahastakapāladhṛt //
pracaṃḍaṃ kṣveḍayankaścidabhyadhāvattamarbhakam

viśāla sālamādāya kurvankila kilāravam //
kaścittamabhito yāti kālo daṃḍadharo yathā

tamaḥ saṃketasadanaṃ vyāghraṃ vai vadanaṃ mahat//
kṛtāṃtakaṃ darākāraṃ bibhratkaścittamabhyagāt

ulūkākāratāṃ dhṛtvā phūtkārairatidāruṇaiḥ //
hṛdayākaṃpanaiḥ kaścidbhīṣayāmāsa taṃ dhruvam

yakṣiṇī kācidānīya rudaṃtaṃ kasyacicchiśum //
apibadrudhiraṃ koṣṭhāccakhādāsthi mṛṇālavat

pipāsitādya rudhiraṃ tepi pāsyāmyahaṃ dhuva //
yathāsya bālasya tathā carvitvāsthīni vādinī

anīya tṛṇadārūṇi paristīrya samaṃtataḥ //
dāvāgniṃ jvālayāmāsa kācidvātyāvivardhitam

vetālī rūpamāsthāya bhaṃktvā kācittarūngirīn //
rurodha gaganādhvānaṃ kaṃpayaṃtī ca taṃ bhṛśam

anyā sunītirūpeṇa tamabhiprekṣya dūrataḥ //
rurodātīvaduḥkhārtā vakṣoghātaṃ muhurmuhuḥ

uvāca ca vacaścāṭu bahumāyā vinirmitam //
kāruṇyapūrṇa vātsalyamatīvātanvatī satī

tvadekaśaraṇāṃ vatsa bata mṛtyurjighāṃsati //
rakṣarakṣa gatāsuṃ māṃ śaraṇāgatavatsala

pratigrāmaṃ pratipuraṃ pratyadhvaṃ pratikānanam //
pratyāśramaṃ pratigiriṃ śrāṃtā tvadvīkṣaṇāturā

yadā prabhṛti re bāla niragāttapase bhavān //
tadeva dinamārabhya nirgatā'haṃ tvadīkṣaṇe

taistaiḥ sapatnīdurvākyairdunopi tvaṃ yathārbhaka //
tathā'hamapi dūnāsmi nitarāṃ tadvaco'gninā

na nidrāmi na jāgarmi nāśnāmi na pibāmyaham //
dhyāyāmi kevalaṃ tvā'haṃ yoginīva viyoginī

nidrādaridranayanā svapnepi na tavānanam //
ānaṃdi sarvathā yanme maṃdabhāgyā vilokaye

tvadānanapratinidhirvidhurvidhurayā mayā //
uditvaropināloki tāpaṃ vai tyaktukāmayā

tvadālāpasamālāpaṃ kalayankilakākalīm //
kokilopi mayākarṇi nālakākīrṇakarṇayā

tvadaṃgasaṃgamadhuro dhruvadhūpitayāmayā //
nānilopi mayāliṃgi kvacidviśrāṃtayā bhṛśam

ke deśāḥ kāśca saritaḥ ke śailāstvatkṛte dhruva //
mayā caraṇacāriṇyā rājapatnyā na laṃghitāḥ

adhruvaṃ sarvamevaitatpaśyaṃtyaṃdhīkṛtāsmyaham //
dhātrīṃ trāyasva māṃ putra prāpya tvaṃmeṃ'dhayaṣṭitām

mṛdulāni tavāṃgāni kvemāni kva tapastvidam //
paruṣaṃ puruṣaiḥ sādhyaṃ paruṣāṃgairnararṣabha

anena tapasā vatsa tvayā''pyaṃ kimanenasā //
dharādhīśatanūjatvādadhikaṃ tadvadādhunā

anena vayasā bāla khelanīyaṃ tvayā'niśam //
bālakrīḍanakairanyaiḥ savayaḥ śiśubhiḥ samam

tataḥ kaumāramāsādya vayo'bhidhyānaśīlinā //
bhavatā sarvavidyānāṃ bhāvyaṃ vai pāradṛśvanā

vayotha caturaṃ prāpya yoṣāsrakcaṃdanādikān //
nirvekṣyasi bahūnbhogāniṃdriyārthānkṛtārthayan

utpādyātha bahūnputrānguṇino dharmavatsalān //
parisaṃkrāmitaśrīkasteṣvatho tvaṃ tapaścara

idānīmeva tapasi bālye vayasi kaḥ śramaḥ //
pādāṃguṣṭhakarīṣāgniḥ kadā maulimavāpsyati

vipakṣaparibhūtena hṛtamānena kenacit //
paribhraṣṭaśriyā vāpi taptavyaṃ teṣu ko bhavān

hṛtamānena taptavyaṃ niśamyeti vaco dhruvaḥ //
dīrghamuṣṇaṃ hi niḥśvasya punardadhyau hariṃ hṛdi

janayitrīmanābhāṣya bhūtabhītiṃ vihāya ca //
dhruvo'cyutadhyānaparaḥ punareva babhūva ha

sāpi bhūtāvalī bhītiṃbahubhīṣaṇabhūṣaṇā //
darśayaṃtī tamabhito'drākṣīccakraṃ sudarśanam

paritaḥ pariveṣābhaṃ sūryasyoccaiḥ sphuratprabham //
rakṣaṇāya ca rakṣobhyastasyādhokṣaja nirmitam

bhūtāvalī tamālokya sphuraccakrasudarśanam //
jvālāmālākulaṃ tīvraṃ rakṣaṃtaṃ parito dhruvam

atīva niṣkaṃpahṛdaṃ govidārpitacetasam //
tapoṃkuramivodbhidya medinīṃ samuditvaram

sāpi pratyutabhītātaṃ dhruvaṃ dhruvaviniścayam //
namaskṛtya yathāyātaṃ yātāvyarthamanorathā

garjatkādaṃbinījālaṃ vyomni vai vyākulaṃ yathā //
vṛthā bhavati saṃprāpya manāganilalolatām

atha jaṃbhāriṇā sārdhaṃ bhītāḥ sarve divaukasaḥ //
saṃmaṃtrya tvaritā jagmurbrahmāṇaṃ śaraṇaṃ dvija

natvā vijñāpayāmāsuḥ pariṣṭutyā pitāmaham //
vacro'vasaramālokya pṛṣṭāgamanakāraṇāḥ

// devā ūcuḥ // //
dhātaruttānapādasya tanayena suvarcasā //
tapatā tāpitāḥ sarve trilokī talavāsinaḥ

samyaksaṃvidmahe tāta dhuvasya na manīṣitam //
padaṃ parijihīrṣuḥ sa kasyāsmāsu mahātapāḥ

iti vijñāpito devairvihasya caturānanaḥ //
pratyuvācātha tānsarvāndhruvato bhītamānasān

// brahmovāca // //
na bhetavyaṃ surāstasmāddhruvāddhruvapadaiṣiṇaḥ //
vrajaṃtu vijvarāḥ sarve na sa vaḥ padamicchati

na tasmādbhagavadbhaktādbhetavyaṃ kenacitkvacit //
niścitaṃ viṣṇubhaktā ye na te syuḥ paratāpinaḥ

ārādhya viṣṇuṃ deveśaṃ labdhvā tasmātsvakāṃkṣitam //
bhavatāmapi sarveṣāṃ padāni sthirayiṣyati

niśamyeti ca gīrvāṇāḥ praṇītaṃ brahmaṇo vacaḥ //
praṇipatya svadhiṣṇyāni prahṛṣṭāḥ parivavrajuḥ

atha nārāyaṇo devastaṃ dṛṣṭvā dṛḍhamānasam //
ananyaśaraṇaṃ bālaṃ gatvā tārkṣyaratho'bravīt

śrīviṣṇuruvāca // //
prasannosmi mahābhāga varaṃ varaya suvrata //
tapaso'smānnivartasva ciraṃ khinnosi bālaka

vaco'mṛtaṃ samākarṇya paryunmīlya vilocane //
iṃdranīlamaṇijyotiḥ paṭalīṃ paryalokayat

pratyagravikasannīlotpalānāṃ nikuraṃbakaiḥ //
protphullitāṃ samaṃtācca rodasī sarasīmiva

lakṣmīdevīkaṭākṣoghaiḥ kaṭākṣitamivākhilam //
dhuvastadāniraikṣiṣṭa dyāvābhūmyoryadaṃtaram

prodyatkādaṃbinīmadhya vidyuddāmasamānaruk //
puraḥ pītāṃbaraḥ kṛṣṇastena netrātithīkṛtaḥ

nabho nikaṣa pāṣāṇo merukāṃcana rekhitaḥ //
yathātathā dhruveṇaikṣi tadā garuḍavāhanaḥ

sunīlagaganaṃ yadvadbhūṣitaṃ tu kalāvatā //
pītena vāsasā yuktaṃ sa dadarśa hariṃ tadā

daṃḍavatpraṇipatyātha paritaḥ pariluṭhya ca //
ruroda dṛṣṭveva ciraṃ pitaraṃ duḥkhitaḥ śiśuḥ

nāradena sanaṃdena sanakena susaṃstutaḥ //
anyaiḥ sanatkumārādyairyogibhiryogināṃ varaḥ

kāruṇyavāṣpanīrārdra puṃḍarīkavilocanaḥ//
dhruvamutthāpayāṃcakre cakrī dhṛtvā kareṇa tam

haristu paripasparśa tadaṃgaṃ dhūlidhūsaram //
karābhyāṃ sukaṭhorābhyāṃ nityaṃ śāstraparigrahāt/

sparśanāddevadevasya susaṃskṛtamayī śubhā //
vāṇī pravṛttā tasyāsyāttuṣṭāvātha dhruvo harim

//
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe dhruvākhyāne bhagavaddarśananāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ