स्कन्द पुराण · अध्याय 4.19

शिवशर्मोवाच ॥
तिष्ठन्नेकेन पादेन कोयं भ्रमति सत्तमौ ॥
अनेकरशनाव्यग्र हस्ताग्रो व्यग्रलोचनः

त्रिलोकीमंडपस्तंभ सन्निभोभाभिरावृतः ॥
अतुलं ज्योतिषां राशिं तुलया तुलयन्निव

सूत्रधार इव व्योम व्यायामपरिमापकः ॥
त्रैविक्रमोंघ्रिदंडो वा प्रोद्दंडो गगनांगणे

अथवांबरकासारसारयूपस्वरूपधृक् ॥
कोयं कथय तं देवौ कृपया परया मम

निशम्येति वचस्तस्य वयस्यस्य विमानगौ॥
प्रणयादाहतुस्तस्मै ध्रुवां ध्रुवकथां गणौ

॥ गणावूचतुः ॥ ॥
मनोः स्वायंभुवस्यासीदुत्तानचरणः सुतः ॥
तस्य क्षितिपतेर्विप्र द्वौ सुतौ संबभूवतुः

सुरुच्यामुत्तमो ज्येष्ठः सुनीत्यां तु ध्रुवो परः ॥
मध्ये सभं नरपतेरुपविष्टस्य चैकदा

सुनीत्या राजसेवायै नियुक्तोऽलंकृतोर्भकः ॥
ध्रुवो धात्रेयिकापुत्रैः समं विनयतत्परः

स गत्वोत्तानचरणं क्षोणीशं प्रणनाम ह ॥
दृष्ट्वोत्तमं तदुत्संगे निविष्टं जनकस्य वै

प्रोच्चसिंहासनस्थस्य नृपतेर्बाल्यचापलात् ॥
आरोढुकामस्त्वभवत्सौनीतेयस्तदा ध्रुवः

आरुरुक्षुमवेक्ष्यामुं सुरुचिर्धुवमब्रवीत् ॥
दौर्भगेय किमारोढुमिच्छेरंकं महीपतेः

बालबालिशबुद्धित्वादभाग्या जठरोद्भव ॥
अस्मिन्सिंहासने स्थातुं न त्वया सुकृतं कृतम् ॥

यदि स्यात्सुकृतं तत्किं दुर्भगोदरगोऽभवः ॥
अनेनैवानुमानेन बुध्यस्व स्वाल्पपुण्यताम्

भूत्वा राजकुमारोपि नालंकुर्या ममोदरम् ॥
सुकुक्षिजममुं पश्य त्वमुत्तममनुत्तमम्

अधिजानुधराजानेर्मानेन परिबृंहितम् ॥
प्रांशोः सिंहासनस्यास्य रुचिश्चेदधिरोहणे

कुक्षिं हित्वा किमवसः सुरुचेश्च सुरोचिषम् ॥
मध्ये भूपसभं बालस्तयेति परिभर्त्सितः

पतन्निपीतबाष्पांबुर्धैर्यात्किंचिन्न चोक्तवान् ॥
उचिताऽनुचितं किंचिन्नोचिवान्सोपि पार्थिवः

नियंत्रितो महिष्याश्च तस्याः सौभाग्यगौरवात् ॥
विमृज्य च सभालोकं शोकं संमृज्य चेष्टितैः

शैशवैः स शिशुर्नत्वा नृपं स्वसदनं ययौ ॥
सुनीतिर्नीतिनिलयमवलोक्याथ बालकम्

सुखलक्ष्म्यैवचाज्ञासीद्ध्रुवं समवमानितम् ॥
अभिसृत्य च तं बालं मूर्ध्न्युपाघ्राय सा सकृत्

किंचित्परिम्लानमिव ससांत्वं परिषस्वजे ॥
अथ दृष्ट्वा सुनीतिं स रहोंतः पुरवासिनीम्

दीर्घं निःश्वस्य बहुशो मातुरग्रे रुरोद ह ॥
सांत्वयित्वाश्रुनयना वदनं परिमार्ज्य च

दुकूलांचल संपर्कैर्मृदुलैर्मृदुपाणिना ॥
पप्रच्छ तनयं माता वद रोदनकारणम् ॥
विद्यमाने नरपतौ शिशो केनापमानितः

अपोथसमुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च ॥
मात्रा पृष्टः सोपरोधं ध्रुवस्तां पर्यभाषत

संपृच्छे जननि त्वाहं सम्यक्शंस ममाग्रतः ॥
भार्यात्वेपि च सामान्ये कथं सा सुरुचिः प्रिया

कथं न भवती मातः प्रिया क्षितिपतेरसि ॥
कथमुत्तमतां प्राप्त उत्तमः सुरुचेः सुतः

कुमारत्वेपि सामान्ये कथं त्वहमनुत्तमः ॥
कथं त्वं मंदभाग्यासि सुकुक्षिः सुरुचिः कथम्

कथं नृपासनं योग्यमुत्तमस्य कथं न मे ॥
कथं मे सुकृतं तुच्छमुत्तमस्योत्तमं कथम्

इति श्रुत्वा वचस्तस्य सुनीतिर्नीतिमच्छिशोः ॥
किंचिदुच्छ्वस्य शनकैः शिशुकोपोपशांतये

स्वभावमधुरां वाणीं वक्तुं समुपचक्रमे ॥
सापत्नं प्रतिघं त्यक्त्वा राजनीतिविदांवरा

॥ सुनीतिरुवाच ॥ ॥
अयि तात महाबुद्धे विशुद्धेनांतरात्मना ॥
निवेदयामि ते सर्वं माऽपमाने मतिं कृथाः

तया यदुक्तं तत्सर्वं तथ्यमेव न चान्यथा ॥
सापत्युर्महिषीराज्ञो राज्ञीनामति वल्लभा

तया जन्मांतरे तात यत्पुण्यं समुपार्जितम् ॥
तत्पुण्योपचयाद्राजा सुरुच्यां सुरुचिर्भृशम्

मादृश्यो मंदभाग्यायाः प्रमदासु प्रतिष्ठिताः ॥
केवलं राजपत्नीत्ववादस्तासु न तद्रुचिः

महा सुकृतसंभारैरुत्तमश्चोत्तमोदरे ॥
उवास तस्याः पुण्या या नृपसिंहासनोचितः

आतपत्रं च चंद्राभं शुभे चापि च चामरे ॥
भद्रासनं तथोच्चं च सिंधुराश्च मदोद्धुराः

तुरंगमाश्च तुरगास्त्वनाधिव्याधिजीवितम् ॥
निःसपत्नं शुभं राज्यं प्राज्यं हरिहरार्चनम्

विपुलं च कलाज्ञानमधीतमपराजितम् ॥
तथा जयोरिषड्वर्गे स्वभावात्सात्त्विकी मतिः

दृष्टिः कारुण्यसंपूर्णा वाणी मधुरभाषिणी ॥
अनालस्यं च कार्येषु तथा गुरुजने नतिः

सर्वत्र शुचिता तात सा परोपकृतिः सदा ॥
और्जस्वला मनोवृत्तिः सदैवादीनवादिता ॥

सदोजिरे च पांडित्यं प्रागल्भ्यं चरणांगणे ॥
आर्जवं बंधुवर्गेषु काठिन्यं क्रयविक्रये

मार्दवं स्त्रीप्रयोगेषु वत्सलत्वं प्रजासु च ॥
ब्राह्मणेभ्यो भयं नित्यं वृद्धवृत्त्युपजीवनम्

वासो भागीरथीतीरे तीर्थे वा मरणं रणे ॥
अपराङ्मुखताऽर्थिभ्यः प्रत्यर्थिभ्यो विशेषतः

भोगः परिजनैः सार्धं दानावंध्यदिनागमः ॥
विद्याव्यसनिता नित्यं नित्यं पित्रोरुपस्थितिः

यशसः संचयो नित्यं नित्यं धर्मस्य संचयः ॥
स्वर्गापवर्गयोः सिद्धिः सदा शीलस्य मंडनम्

सद्भिश्च संगतिर्नित्यं मैत्री च पितृमित्रकैः ॥
इतिहासपुराणानामुत्कंठा श्रवणे सदा

विपद्यपि परं धैर्यं स्थैर्यं संपत्समागमे ॥
गांभीर्यं वाग्विलासेषु औदार्यं पात्रपाणिषु

देहे परैका कृशता तपोभिर्नियमैर्यमैः ॥
एतैर्मनोरथफलैः फलत्येव तपोद्रुमाः

तस्मादल्पतपस्त्वाद्वै त्वं चाहं च महामते ॥
प्राप्यापि राजसांनिध्यं राजलक्ष्म्या न भाजनम्

मानापमानयोस्तस्मात्स्वकृतं कारणं परम् ॥
स्रष्टापि नापमार्ष्टुं तत्परीष्टे स्वकृतां कृतिम् ॥
मा शोचस्त्वमतः पुत्र दिष्टमिष्टं समर्पयेत्

इत्याकर्ण्य सुनीत्यास्तन्महावाक्यं सुनीतिमत् ॥
सौनीते यो ध्रुवोवाचमाददे वक्तुमुत्तरम्

ध्रुव उवाच ॥ ॥
जनयित्रि सुनीते मे शृणु वाक्यमनाकुलम् ॥
मा बाल इति मत्वा मामवमंस्थास्तपस्विनि

यद्यहं मानवे वंशे जातोस्म्यत्यंत पावने ॥
उत्तानपादतनयस्त्वदीयोदर संभवः

तप एव हि चेन्मातः कारणं सर्वसंपदाम् ॥
तत्तदासादितं विद्विपदमन्यैर्दुरासदम्

एकमेव हि साहाय्यं कुरु मातरतंद्रिता ॥
अनुज्ञा दानमात्रं च आशीर्भिरभिनंदय ॥

सापि ज्ञात्वा महावीर्यं कुमारं कुक्षिसंभवम् ॥
महत्योत्साहसं पत्त्या राजमानमुवाच तम्

अनुज्ञातुं न शक्ताऽहं त्वामुत्तानशयांगज ॥
साष्टैकवर्षदेशीयन्तथापि कथयाम्यहम्

सपत्नीवाक्यभल्लीभिर्भिन्ने महति मे हृदि ॥
तव बाष्पौघवारीणि न तिष्ठंति करोमि किम्

तानि मन्येऽत्र मार्गेण स्रवंत्यविरतं शिशो ॥
स्रवंतीश्च चिकीर्षंति प्रतिकूल जलाः किल

त्वदेकतनया तात त्वदाधारैकजीविता ॥
त्वमंगयष्टिरसि मे त्वन्मुखासक्तलोचना

लब्धोसि कतिभिः कष्टैरिष्टाः संप्रार्थ्य देवताः ॥
त्वन्मुखेंदूदये तात मन्मनः क्षीरनीरधिः

आनन्दपयसापूर्य कुचावुद्वेलितो भवेत् ॥
त्वदंगसंगसंभूत सुखसन्दोह शीतला

सुखंशये सुशयने प्रावृत्य पुलकांबरम् ॥
अपोऽथ समुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च

त्वदास्यस्यौष्ठपुटक दुग्धवार्धि विवर्धिताम् ॥
सुधासुधांशुवदनधयत्यपि धिनोमि न

त्वदीयः शीतलालापः प्राप श्रुतिपथं यदा ॥
सपत्नीवाक्यदवथुस्तदैवत्यात्स वेपथुः

यदंग निद्रासिचिरं ध्यायंत्यस्मि तदेत्यहम् ॥
कदा निद्रा दरिद्रोसौ भवितार्कोदयेऽब्जवत्

यदोपेया गृहान्वत्स खेलित्वा बालखेलनैः ॥
तदानर्घ्यार्घ्यमुत्स्रष्टुं स्तनौस्यातामिवोन्मुखौ ॥

यदा सौधाद्विनिर्यायाः पद्मरेखांकितं पदम् ॥
प्राणानां ते यियासूनां तदा तदवलंबनम्

यदायदा बहिर्यासि पुत्र त्रिचतुरं पदम् ॥
तदातदा मम प्राणः कंठप्राघुणिकी भवेत्

चित्रं पुत्र त्वरयति यातुं मे मानसांडजः ॥
सुधाधाराधर इव बहिश्चिरयति त्वयि

अथ तिष्ठंतु कठिनाः प्राणाः कंठाटवीतटे ॥
तपस्यंतोतिसंतप्तास्तपसे त्वयि यास्यति

इत्यनुज्ञामनुप्राप्य जननी चरणांबुजौ ॥
क्षणं मौलिजजंबाल जडौ कृत्वा ध्रुवो ययौ

तयापि धैर्यसूत्रेण सुनीत्या परिगुंफ्य च ॥
नेत्रेंदीवरजामाला ध्रुवस्योपायनीकृता

मात्रातन्मार्गरक्षार्थं तदा तदनुगीकृताः ॥
परैरवार्यप्रसराः स्वाशीर्वादाः परःशताः

स्वसौधात्स विनिर्गत्य बालोऽबालपराक्रमः ॥
अनुकूलेन मरुता दर्शिताध्वाऽविशद्वनम्

समरुत्तरुशाखाग्र प्रसारणमिषेण सः ॥
कृताहूतिरिव प्रेम्णा वनेन वनमाविशत्

समातृदैवतोभिज्ञः केवलं राजवर्त्मनि ॥
न वेद काननाध्वानं क्षणं दध्यौ नृपात्मजः

यावदुन्मील्य नयने पुरः पश्यति स ध्रुवः ॥
तावद्ददर्श सप्तर्षीनतर्कित गतीन्वने

वालिशेष्वसहायेषु भवेद्भाग्यं सहायकृत् ॥
अरण्यान्यां रणे गेहे ततो भाग्यं हि कारणम् ॥

क्व राजतनयो बालो गहनं क्व च तद्वनम् ॥
बलात्स्वसात्प्रत्कुर्वत्यै नमस्ते भवितव्य ते

यत्र यस्य हि यद्भाव्यं शुभं वाऽशुभमेव च ॥
आकृष्यभाविनी रज्जुस्तत्र तस्य हि दापयेत

अन्यथा विदधात्येष मानवो बुद्धिवैभवात् ॥
भगवत्या भवित्र्याऽसौ विदध्याद्विधिरन्यथा

नवयो न च वै चित्र्यं न चित्रं विदधेहितम् ॥
न बलं नोद्यमः पुंसां कारणं प्राक्कृतं कृतम्

अथ दृष्ट्वा स सप्तर्षीन्सप्तसप्त्यतितेजसः ॥
भाग्यसूत्रैरिवाकृष्योपनीतान्प्रमुमोद ह

तिलकांकित सद्भालान्कुशोपग्रहितांगुलीन् ॥
कृष्णाजिनोपविष्टांश्च यज्ञसूत्रैरलंकृतान्

साक्षसूत्रकरान्किंचिद्विनिमीलितलो चनान् ॥
सुधौतसूक्ष्मकाषायवासः प्रावरणान्वितान

अकांडेपि महाभागान्मिलितान्सप्तनीरधीन् ॥
चित्रं विपद्विनिर्मग्नानुद्दिधीर्षूनिव प्रजाः

उपगम्य विनम्रः स प्रबद्धकरसंपुटः ॥
ध्रुवो विज्ञापयांचक्रे प्रणम्य ललितं वचः

॥ ध्रुव उवाच ॥ ॥
अवैत मां मुनिवराः सुनीत्युदरसंभवम्॥
उत्तानपादतनयं ध्रुवं निर्विण्णमानसम्

इदं वनमनुप्राप्तं सनाथं युष्मदंघ्रिभिः ॥
प्रायोनभिज्ञं सर्वत्र महर्द्ध्युषितमानसम्

ते दृष्ट्वोर्जस्वलं बालं स्वभाव मधुराकृतिम् ॥
अनर्घ्यनयनेपथ्यं मृदुगंभीरभाषिणम्

उपोपवेश्य शिशुकं प्रोचुर्वै विस्मिता भृशम् ॥
अहोबालविशालाक्ष महाराज कुमारक

विचार्यापि न जानीमो वद निर्वेदकारणम् ॥
अद्य ते ह्यर्थचिंता नो क्वापमानः प्रसूर्गृहे

नीरुक्छरीरसंपत्तिर्निवेदे किं नु कारणम् ॥
अनवाप्ताभिलाषाणां वैराग्यं जायते नृणाम्

सप्तद्वीपपतेराज्ञः कुमारस्त्वं तथा कथम् ॥
स्वभावभिन्नप्रकृतौ लोकेस्मिन्न मनोगतम्

अवगंतुं हि शक्येत यूनो वृद्धस्य वा शिशोः ॥
इति श्रुत्वा वचस्तेषां सहजप्रेमनिर्भरम्

वाचं जग्राह स तदा शिशुः प्रांशुमनोरथः
॥ध्रुव उवाच ॥ ॥
प्रेषितो राजसेवार्थं जनन्याऽहं मुनीश्वराः

राजांकमारुरुक्षुर्हि सुरुच्या परिभर्त्सितः ॥
उत्तमं चोत्तमीकृत्य मां च मन्मातरं तथा

धिक्कृत्य प्रशशंस स्वं निर्वेदे कारणं त्विदम् ॥
निशम्येति शिशोर्वाक्यं परस्परमवेक्ष्य ते

क्षात्रमेव शशंसुस्तदहो बालेपि न क्षमा

ऋषय ऊचुः ॥ ॥
किमस्माभिरहो कार्यं कस्तवास्ति मनोरथः ॥
ज्ञातो भवतु तावत्स नः श्रवो गोचरी कुरु

॥ ध्रुव उवाच ॥ ॥
मुनयो मम यो बंधुरुत्तमश्चोत्तमोत्तमः ॥
पित्रा दत्तं च सोऽध्यास्तां तद्भद्रासनमुत्तमम्

भवत्कृतं हि साहाय्यमेतदिच्छामि सुव्रताः ॥
प्रायो जाने न बालत्वादुपदेशस्तदुच्यताम्

अनन्यनृपभुक्तं यद्यदन्येभ्यः समुच्छ्रितम् ॥
इंद्रादिदुरवापं यत्कथं लभ्यं दुरासदम्

पित्रोत्सृष्टं न कांक्षामि कांक्षामि स्वभुजाजितम् ॥
मनोरथपथातीतं भवेद्यत्पितुरप्यहो

पितृसंपत्तिभोक्तारः प्रायशो न यशोधनाः ॥
नरोत्तमास्तु ते ज्ञेया ये पित्राधिक्यदर्शिनः

उपार्जितं हि पित्रा ये नाशयंति यशःश्रुतम् ॥
धनं निधनमेवास्तु तेषां दुर्वृत्तचेतसाम्

इति श्रुत्वा वचस्तस्य मुनयः सुनयोर्जितम् ॥
यथार्थमेव प्रत्यूचुर्मरीच्याद्यास्तथा ध्रुवम्

मरीचिरुवाच ॥ ॥
अनर्चिताच्युतपदः पदमापद्यते कथम् ॥
यथातथात्वमात्थांग नातथ्यं कथयाम्यहम्

अत्रिरुवाच ॥
अनास्वादितगोविंदपदांबुजरजोरसः ॥
मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत्पदम्

अंगिरा उवाच ॥ ॥
अदवीयः पदं तस्य सर्वासां संपदामिह ॥
कमलाकांतकांतांघ्रि कमले यः सुशीलयेत्

॥ पुलस्त्य उवाच ॥ ॥
यस्य स्मरणमात्रेण महापातकसंततिः ॥
परमांतमवाप्नोति स विष्णुः सर्वदो ध्रुव

॥ पुलह उवाच ॥ ॥
यदाहुः परमं ब्रह्म प्रधान पुरुषात्परम् ॥
यन्मायया ततं सर्वं सर्वं दास्यति सोच्युतः

॥ क्रतुरुवाच ॥ ॥
यो यज्ञपुरुषो विष्णुर्वेदवेद्यो जनार्दनः ॥
अंतरात्माऽस्य जगतः तुष्टः किं न यच्छति

॥ वसिष्ठ उवाच ॥ ॥
यद्भ्रूनर्तनवर्तिन्यः सिद्धयोऽष्टौ नृपात्मज ॥
तमाराध्य हृषीकेशमपवर्गोप्यदूरतः

ध्रुव उवाच ॥ ॥
सत्यमुक्तं मुनीशाना विष्णोराराधनं प्रति ॥
कथं वा भगवानीज्यः सविधिश्चोपदिश्यताम्

॥ मुनय ऊचुः ॥ ॥
तिष्ठता गच्छता वापि स्वपता जाग्रता तथा ॥
शयानेनोपविष्टेन जप्यो नारायणः सदा

द्वादशाक्षरमंत्रेण वासुदेवात्मकेन च॥
ध्यायंश्चतुर्भुजं विष्णुं जप्त्वा सिद्धिं न को गतः

अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् ॥
क्षणं सर्वात्मकं पश्यन्को न सिध्यति भूतले

पुत्रान्कलत्रमित्राणि राज्यं स्वर्गापवर्गकम् ॥
वासुदेवं जपन्मर्त्यः सर्वं प्राप्नोत्यसंशयम्

वासुदेव जपासक्तानपिपापकृतो जनान् ॥
नोपस्पृशंति वै विघ्ना यमदूताश्च दारुणाः

पितामहेन तेप्येष महामंत्र उपासितः ॥
मनुना राज्यकामेन वैष्णवेन महर्द्धिना

त्वमप्येतेन मंत्रेण वासुदेवपरो भव ॥
यथाभिलषितामृद्धिं क्षिप्रमाप्नुहि सत्तम

इत्युक्त्वांऽतर्हिताः सर्वे महात्मानो मुनीश्वराः ॥
वासुदेवमना भूत्वा ध्रुवोपि तपसे गतः

॥
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंडे पूवार्द्धे ध्रुवलोकवर्णने धुवोपदेशोनामैकोनविंशतितमोऽध्यायः