સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 4.19

શિવશર્મોવાચ ॥
તિષ્ઠન્નેકેન પાદેન કોયં ભ્રમતિ સત્તમૌ ॥
અનેકરશનાવ્યગ્ર હસ્તાગ્રો વ્યગ્રલોચનઃ

ત્રિલોકીમંડપસ્તંભ સન્નિભોભાભિરાવૃતઃ ॥
અતુલં જ્યોતિષાં રાશિં તુલયા તુલયન્નિવ

સૂત્રધાર ઇવ વ્યોમ વ્યાયામપરિમાપકઃ ॥
ત્રૈવિક્રમોંઘ્રિદંડો વા પ્રોદ્દંડો ગગનાંગણે

અથવાંબરકાસારસારયૂપસ્વરૂપધૃક્ ॥
કોયં કથય તં દેવૌ કૃપયા પરયા મમ

નિશમ્યેતિ વચસ્તસ્ય વયસ્યસ્ય વિમાનગૌ॥
પ્રણયાદાહતુસ્તસ્મૈ ધ્રુવાં ધ્રુવકથાં ગણૌ

॥ ગણાવૂચતુઃ ॥ ॥
મનોઃ સ્વાયંભુવસ્યાસીદુત્તાનચરણઃ સુતઃ ॥
તસ્ય ક્ષિતિપતેર્વિપ્ર દ્વૌ સુતૌ સંબભૂવતુઃ

સુરુચ્યામુત્તમો જ્યેષ્ઠઃ સુનીત્યાં તુ ધ્રુવો પરઃ ॥
મધ્યે સભં નરપતેરુપવિષ્ટસ્ય ચૈકદા

સુનીત્યા રાજસેવાયૈ નિયુક્તોઽલંકૃતોર્ભકઃ ॥
ધ્રુવો ધાત્રેયિકાપુત્રૈઃ સમં વિનયતત્પરઃ

સ ગત્વોત્તાનચરણં ક્ષોણીશં પ્રણનામ હ ॥
દૃષ્ટ્વોત્તમં તદુત્સંગે નિવિષ્ટં જનકસ્ય વૈ

પ્રોચ્ચસિંહાસનસ્થસ્ય નૃપતેર્બાલ્યચાપલાત્ ॥
આરોઢુકામસ્ત્વભવત્સૌનીતેયસ્તદા ધ્રુવઃ

આરુરુક્ષુમવેક્ષ્યામું સુરુચિર્ધુવમબ્રવીત્ ॥
દૌર્ભગેય કિમારોઢુમિચ્છેરંકં મહીપતેઃ

બાલબાલિશબુદ્ધિત્વાદભાગ્યા જઠરોદ્ભવ ॥
અસ્મિન્સિંહાસને સ્થાતું ન ત્વયા સુકૃતં કૃતમ્ ॥

યદિ સ્યાત્સુકૃતં તત્કિં દુર્ભગોદરગોઽભવઃ ॥
અનેનૈવાનુમાનેન બુધ્યસ્વ સ્વાલ્પપુણ્યતામ્

ભૂત્વા રાજકુમારોપિ નાલંકુર્યા મમોદરમ્ ॥
સુકુક્ષિજમમું પશ્ય ત્વમુત્તમમનુત્તમમ્

અધિજાનુધરાજાનેર્માનેન પરિબૃંહિતમ્ ॥
પ્રાંશોઃ સિંહાસનસ્યાસ્ય રુચિશ્ચેદધિરોહણે

કુક્ષિં હિત્વા કિમવસઃ સુરુચેશ્ચ સુરોચિષમ્ ॥
મધ્યે ભૂપસભં બાલસ્તયેતિ પરિભર્ત્સિતઃ

પતન્નિપીતબાષ્પાંબુર્ધૈર્યાત્કિંચિન્ન ચોક્તવાન્ ॥
ઉચિતાઽનુચિતં કિંચિન્નોચિવાન્સોપિ પાર્થિવઃ

નિયંત્રિતો મહિષ્યાશ્ચ તસ્યાઃ સૌભાગ્યગૌરવાત્ ॥
વિમૃજ્ય ચ સભાલોકં શોકં સંમૃજ્ય ચેષ્ટિતૈઃ

શૈશવૈઃ સ શિશુર્નત્વા નૃપં સ્વસદનં યયૌ ॥
સુનીતિર્નીતિનિલયમવલોક્યાથ બાલકમ્

સુખલક્ષ્મ્યૈવચાજ્ઞાસીદ્ધ્રુવં સમવમાનિતમ્ ॥
અભિસૃત્ય ચ તં બાલં મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય સા સકૃત્

કિંચિત્પરિમ્લાનમિવ સસાંત્વં પરિષસ્વજે ॥
અથ દૃષ્ટ્વા સુનીતિં સ રહોંતઃ પુરવાસિનીમ્

દીર્ઘં નિઃશ્વસ્ય બહુશો માતુરગ્રે રુરોદ હ ॥
સાંત્વયિત્વાશ્રુનયના વદનં પરિમાર્જ્ય ચ

દુકૂલાંચલ સંપર્કૈર્મૃદુલૈર્મૃદુપાણિના ॥
પપ્રચ્છ તનયં માતા વદ રોદનકારણમ્ ॥
વિદ્યમાને નરપતૌ શિશો કેનાપમાનિતઃ

અપોથસમુપસ્પૃશ્ય તાંબૂલં પરિગૃહ્ય ચ ॥
માત્રા પૃષ્ટઃ સોપરોધં ધ્રુવસ્તાં પર્યભાષત

સંપૃચ્છે જનનિ ત્વાહં સમ્યક્શંસ મમાગ્રતઃ ॥
ભાર્યાત્વેપિ ચ સામાન્યે કથં સા સુરુચિઃ પ્રિયા

કથં ન ભવતી માતઃ પ્રિયા ક્ષિતિપતેરસિ ॥
કથમુત્તમતાં પ્રાપ્ત ઉત્તમઃ સુરુચેઃ સુતઃ

કુમારત્વેપિ સામાન્યે કથં ત્વહમનુત્તમઃ ॥
કથં ત્વં મંદભાગ્યાસિ સુકુક્ષિઃ સુરુચિઃ કથમ્

કથં નૃપાસનં યોગ્યમુત્તમસ્ય કથં ન મે ॥
કથં મે સુકૃતં તુચ્છમુત્તમસ્યોત્તમં કથમ્

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય સુનીતિર્નીતિમચ્છિશોઃ ॥
કિંચિદુચ્છ્વસ્ય શનકૈઃ શિશુકોપોપશાંતયે

સ્વભાવમધુરાં વાણીં વક્તું સમુપચક્રમે ॥
સાપત્નં પ્રતિઘં ત્યક્ત્વા રાજનીતિવિદાંવરા

॥ સુનીતિરુવાચ ॥ ॥
અયિ તાત મહાબુદ્ધે વિશુદ્ધેનાંતરાત્મના ॥
નિવેદયામિ તે સર્વં માઽપમાને મતિં કૃથાઃ

તયા યદુક્તં તત્સર્વં તથ્યમેવ ન ચાન્યથા ॥
સાપત્યુર્મહિષીરાજ્ઞો રાજ્ઞીનામતિ વલ્લભા

તયા જન્માંતરે તાત યત્પુણ્યં સમુપાર્જિતમ્ ॥
તત્પુણ્યોપચયાદ્રાજા સુરુચ્યાં સુરુચિર્ભૃશમ્

માદૃશ્યો મંદભાગ્યાયાઃ પ્રમદાસુ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
કેવલં રાજપત્નીત્વવાદસ્તાસુ ન તદ્રુચિઃ

મહા સુકૃતસંભારૈરુત્તમશ્ચોત્તમોદરે ॥
ઉવાસ તસ્યાઃ પુણ્યા યા નૃપસિંહાસનોચિતઃ

આતપત્રં ચ ચંદ્રાભં શુભે ચાપિ ચ ચામરે ॥
ભદ્રાસનં તથોચ્ચં ચ સિંધુરાશ્ચ મદોદ્ધુરાઃ

તુરંગમાશ્ચ તુરગાસ્ત્વનાધિવ્યાધિજીવિતમ્ ॥
નિઃસપત્નં શુભં રાજ્યં પ્રાજ્યં હરિહરાર્ચનમ્

વિપુલં ચ કલાજ્ઞાનમધીતમપરાજિતમ્ ॥
તથા જયોરિષડ્વર્ગે સ્વભાવાત્સાત્ત્વિકી મતિઃ

દૃષ્ટિઃ કારુણ્યસંપૂર્ણા વાણી મધુરભાષિણી ॥
અનાલસ્યં ચ કાર્યેષુ તથા ગુરુજને નતિઃ

સર્વત્ર શુચિતા તાત સા પરોપકૃતિઃ સદા ॥
ઔર્જસ્વલા મનોવૃત્તિઃ સદૈવાદીનવાદિતા ॥

સદોજિરે ચ પાંડિત્યં પ્રાગલ્ભ્યં ચરણાંગણે ॥
આર્જવં બંધુવર્ગેષુ કાઠિન્યં ક્રયવિક્રયે

માર્દવં સ્ત્રીપ્રયોગેષુ વત્સલત્વં પ્રજાસુ ચ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યો ભયં નિત્યં વૃદ્ધવૃત્ત્યુપજીવનમ્

વાસો ભાગીરથીતીરે તીર્થે વા મરણં રણે ॥
અપરાઙ્મુખતાઽર્થિભ્યઃ પ્રત્યર્થિભ્યો વિશેષતઃ

ભોગઃ પરિજનૈઃ સાર્ધં દાનાવંધ્યદિનાગમઃ ॥
વિદ્યાવ્યસનિતા નિત્યં નિત્યં પિત્રોરુપસ્થિતિઃ

યશસઃ સંચયો નિત્યં નિત્યં ધર્મસ્ય સંચયઃ ॥
સ્વર્ગાપવર્ગયોઃ સિદ્ધિઃ સદા શીલસ્ય મંડનમ્

સદ્ભિશ્ચ સંગતિર્નિત્યં મૈત્રી ચ પિતૃમિત્રકૈઃ ॥
ઇતિહાસપુરાણાનામુત્કંઠા શ્રવણે સદા

વિપદ્યપિ પરં ધૈર્યં સ્થૈર્યં સંપત્સમાગમે ॥
ગાંભીર્યં વાગ્વિલાસેષુ ઔદાર્યં પાત્રપાણિષુ

દેહે પરૈકા કૃશતા તપોભિર્નિયમૈર્યમૈઃ ॥
એતૈર્મનોરથફલૈઃ ફલત્યેવ તપોદ્રુમાઃ

તસ્માદલ્પતપસ્ત્વાદ્વૈ ત્વં ચાહં ચ મહામતે ॥
પ્રાપ્યાપિ રાજસાંનિધ્યં રાજલક્ષ્મ્યા ન ભાજનમ્

માનાપમાનયોસ્તસ્માત્સ્વકૃતં કારણં પરમ્ ॥
સ્રષ્ટાપિ નાપમાર્ષ્ટું તત્પરીષ્ટે સ્વકૃતાં કૃતિમ્ ॥
મા શોચસ્ત્વમતઃ પુત્ર દિષ્ટમિષ્ટં સમર્પયેત્

ઇત્યાકર્ણ્ય સુનીત્યાસ્તન્મહાવાક્યં સુનીતિમત્ ॥
સૌનીતે યો ધ્રુવોવાચમાદદે વક્તુમુત્તરમ્

ધ્રુવ ઉવાચ ॥ ॥
જનયિત્રિ સુનીતે મે શૃણુ વાક્યમનાકુલમ્ ॥
મા બાલ ઇતિ મત્વા મામવમંસ્થાસ્તપસ્વિનિ

યદ્યહં માનવે વંશે જાતોસ્મ્યત્યંત પાવને ॥
ઉત્તાનપાદતનયસ્ત્વદીયોદર સંભવઃ

તપ એવ હિ ચેન્માતઃ કારણં સર્વસંપદામ્ ॥
તત્તદાસાદિતં વિદ્વિપદમન્યૈર્દુરાસદમ્

એકમેવ હિ સાહાય્યં કુરુ માતરતંદ્રિતા ॥
અનુજ્ઞા દાનમાત્રં ચ આશીર્ભિરભિનંદય ॥

સાપિ જ્ઞાત્વા મહાવીર્યં કુમારં કુક્ષિસંભવમ્ ॥
મહત્યોત્સાહસં પત્ત્યા રાજમાનમુવાચ તમ્

અનુજ્ઞાતું ન શક્તાઽહં ત્વામુત્તાનશયાંગજ ॥
સાષ્ટૈકવર્ષદેશીયન્તથાપિ કથયામ્યહમ્

સપત્નીવાક્યભલ્લીભિર્ભિન્ને મહતિ મે હૃદિ ॥
તવ બાષ્પૌઘવારીણિ ન તિષ્ઠંતિ કરોમિ કિમ્

તાનિ મન્યેઽત્ર માર્ગેણ સ્રવંત્યવિરતં શિશો ॥
સ્રવંતીશ્ચ ચિકીર્ષંતિ પ્રતિકૂલ જલાઃ કિલ

ત્વદેકતનયા તાત ત્વદાધારૈકજીવિતા ॥
ત્વમંગયષ્ટિરસિ મે ત્વન્મુખાસક્તલોચના

લબ્ધોસિ કતિભિઃ કષ્ટૈરિષ્ટાઃ સંપ્રાર્થ્ય દેવતાઃ ॥
ત્વન્મુખેંદૂદયે તાત મન્મનઃ ક્ષીરનીરધિઃ

આનન્દપયસાપૂર્ય કુચાવુદ્વેલિતો ભવેત્ ॥
ત્વદંગસંગસંભૂત સુખસન્દોહ શીતલા

સુખંશયે સુશયને પ્રાવૃત્ય પુલકાંબરમ્ ॥
અપોઽથ સમુપસ્પૃશ્ય તાંબૂલં પરિગૃહ્ય ચ

ત્વદાસ્યસ્યૌષ્ઠપુટક દુગ્ધવાર્ધિ વિવર્ધિતામ્ ॥
સુધાસુધાંશુવદનધયત્યપિ ધિનોમિ ન

ત્વદીયઃ શીતલાલાપઃ પ્રાપ શ્રુતિપથં યદા ॥
સપત્નીવાક્યદવથુસ્તદૈવત્યાત્સ વેપથુઃ

યદંગ નિદ્રાસિચિરં ધ્યાયંત્યસ્મિ તદેત્યહમ્ ॥
કદા નિદ્રા દરિદ્રોસૌ ભવિતાર્કોદયેઽબ્જવત્

યદોપેયા ગૃહાન્વત્સ ખેલિત્વા બાલખેલનૈઃ ॥
તદાનર્ઘ્યાર્ઘ્યમુત્સ્રષ્ટું સ્તનૌસ્યાતામિવોન્મુખૌ ॥

યદા સૌધાદ્વિનિર્યાયાઃ પદ્મરેખાંકિતં પદમ્ ॥
પ્રાણાનાં તે યિયાસૂનાં તદા તદવલંબનમ્

યદાયદા બહિર્યાસિ પુત્ર ત્રિચતુરં પદમ્ ॥
તદાતદા મમ પ્રાણઃ કંઠપ્રાઘુણિકી ભવેત્

ચિત્રં પુત્ર ત્વરયતિ યાતું મે માનસાંડજઃ ॥
સુધાધારાધર ઇવ બહિશ્ચિરયતિ ત્વયિ

અથ તિષ્ઠંતુ કઠિનાઃ પ્રાણાઃ કંઠાટવીતટે ॥
તપસ્યંતોતિસંતપ્તાસ્તપસે ત્વયિ યાસ્યતિ

ઇત્યનુજ્ઞામનુપ્રાપ્ય જનની ચરણાંબુજૌ ॥
ક્ષણં મૌલિજજંબાલ જડૌ કૃત્વા ધ્રુવો યયૌ

તયાપિ ધૈર્યસૂત્રેણ સુનીત્યા પરિગુંફ્ય ચ ॥
નેત્રેંદીવરજામાલા ધ્રુવસ્યોપાયનીકૃતા

માત્રાતન્માર્ગરક્ષાર્થં તદા તદનુગીકૃતાઃ ॥
પરૈરવાર્યપ્રસરાઃ સ્વાશીર્વાદાઃ પરઃશતાઃ

સ્વસૌધાત્સ વિનિર્ગત્ય બાલોઽબાલપરાક્રમઃ ॥
અનુકૂલેન મરુતા દર્શિતાધ્વાઽવિશદ્વનમ્

સમરુત્તરુશાખાગ્ર પ્રસારણમિષેણ સઃ ॥
કૃતાહૂતિરિવ પ્રેમ્ણા વનેન વનમાવિશત્

સમાતૃદૈવતોભિજ્ઞઃ કેવલં રાજવર્ત્મનિ ॥
ન વેદ કાનનાધ્વાનં ક્ષણં દધ્યૌ નૃપાત્મજઃ

યાવદુન્મીલ્ય નયને પુરઃ પશ્યતિ સ ધ્રુવઃ ॥
તાવદ્દદર્શ સપ્તર્ષીનતર્કિત ગતીન્વને

વાલિશેષ્વસહાયેષુ ભવેદ્ભાગ્યં સહાયકૃત્ ॥
અરણ્યાન્યાં રણે ગેહે તતો ભાગ્યં હિ કારણમ્ ॥

ક્વ રાજતનયો બાલો ગહનં ક્વ ચ તદ્વનમ્ ॥
બલાત્સ્વસાત્પ્રત્કુર્વત્યૈ નમસ્તે ભવિતવ્ય તે

યત્ર યસ્ય હિ યદ્ભાવ્યં શુભં વાઽશુભમેવ ચ ॥
આકૃષ્યભાવિની રજ્જુસ્તત્ર તસ્ય હિ દાપયેત

અન્યથા વિદધાત્યેષ માનવો બુદ્ધિવૈભવાત્ ॥
ભગવત્યા ભવિત્ર્યાઽસૌ વિદધ્યાદ્વિધિરન્યથા

નવયો ન ચ વૈ ચિત્ર્યં ન ચિત્રં વિદધેહિતમ્ ॥
ન બલં નોદ્યમઃ પુંસાં કારણં પ્રાક્કૃતં કૃતમ્

અથ દૃષ્ટ્વા સ સપ્તર્ષીન્સપ્તસપ્ત્યતિતેજસઃ ॥
ભાગ્યસૂત્રૈરિવાકૃષ્યોપનીતાન્પ્રમુમોદ હ

તિલકાંકિત સદ્ભાલાન્કુશોપગ્રહિતાંગુલીન્ ॥
કૃષ્ણાજિનોપવિષ્ટાંશ્ચ યજ્ઞસૂત્રૈરલંકૃતાન્

સાક્ષસૂત્રકરાન્કિંચિદ્વિનિમીલિતલો ચનાન્ ॥
સુધૌતસૂક્ષ્મકાષાયવાસઃ પ્રાવરણાન્વિતાન

અકાંડેપિ મહાભાગાન્મિલિતાન્સપ્તનીરધીન્ ॥
ચિત્રં વિપદ્વિનિર્મગ્નાનુદ્દિધીર્ષૂનિવ પ્રજાઃ

ઉપગમ્ય વિનમ્રઃ સ પ્રબદ્ધકરસંપુટઃ ॥
ધ્રુવો વિજ્ઞાપયાંચક્રે પ્રણમ્ય લલિતં વચઃ

॥ ધ્રુવ ઉવાચ ॥ ॥
અવૈત માં મુનિવરાઃ સુનીત્યુદરસંભવમ્॥
ઉત્તાનપાદતનયં ધ્રુવં નિર્વિણ્ણમાનસમ્

ઇદં વનમનુપ્રાપ્તં સનાથં યુષ્મદંઘ્રિભિઃ ॥
પ્રાયોનભિજ્ઞં સર્વત્ર મહર્દ્ધ્યુષિતમાનસમ્

તે દૃષ્ટ્વોર્જસ્વલં બાલં સ્વભાવ મધુરાકૃતિમ્ ॥
અનર્ઘ્યનયનેપથ્યં મૃદુગંભીરભાષિણમ્

ઉપોપવેશ્ય શિશુકં પ્રોચુર્વૈ વિસ્મિતા ભૃશમ્ ॥
અહોબાલવિશાલાક્ષ મહારાજ કુમારક

વિચાર્યાપિ ન જાનીમો વદ નિર્વેદકારણમ્ ॥
અદ્ય તે હ્યર્થચિંતા નો ક્વાપમાનઃ પ્રસૂર્ગૃહે

નીરુક્છરીરસંપત્તિર્નિવેદે કિં નુ કારણમ્ ॥
અનવાપ્તાભિલાષાણાં વૈરાગ્યં જાયતે નૃણામ્

સપ્તદ્વીપપતેરાજ્ઞઃ કુમારસ્ત્વં તથા કથમ્ ॥
સ્વભાવભિન્નપ્રકૃતૌ લોકેસ્મિન્ન મનોગતમ્

અવગંતું હિ શક્યેત યૂનો વૃદ્ધસ્ય વા શિશોઃ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં સહજપ્રેમનિર્ભરમ્

વાચં જગ્રાહ સ તદા શિશુઃ પ્રાંશુમનોરથઃ
॥ધ્રુવ ઉવાચ ॥ ॥
પ્રેષિતો રાજસેવાર્થં જનન્યાઽહં મુનીશ્વરાઃ

રાજાંકમારુરુક્ષુર્હિ સુરુચ્યા પરિભર્ત્સિતઃ ॥
ઉત્તમં ચોત્તમીકૃત્ય માં ચ મન્માતરં તથા

ધિક્કૃત્ય પ્રશશંસ સ્વં નિર્વેદે કારણં ત્વિદમ્ ॥
નિશમ્યેતિ શિશોર્વાક્યં પરસ્પરમવેક્ષ્ય તે

ક્ષાત્રમેવ શશંસુસ્તદહો બાલેપિ ન ક્ષમા

ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કિમસ્માભિરહો કાર્યં કસ્તવાસ્તિ મનોરથઃ ॥
જ્ઞાતો ભવતુ તાવત્સ નઃ શ્રવો ગોચરી કુરુ

॥ ધ્રુવ ઉવાચ ॥ ॥
મુનયો મમ યો બંધુરુત્તમશ્ચોત્તમોત્તમઃ ॥
પિત્રા દત્તં ચ સોઽધ્યાસ્તાં તદ્ભદ્રાસનમુત્તમમ્

ભવત્કૃતં હિ સાહાય્યમેતદિચ્છામિ સુવ્રતાઃ ॥
પ્રાયો જાને ન બાલત્વાદુપદેશસ્તદુચ્યતામ્

અનન્યનૃપભુક્તં યદ્યદન્યેભ્યઃ સમુચ્છ્રિતમ્ ॥
ઇંદ્રાદિદુરવાપં યત્કથં લભ્યં દુરાસદમ્

પિત્રોત્સૃષ્ટં ન કાંક્ષામિ કાંક્ષામિ સ્વભુજાજિતમ્ ॥
મનોરથપથાતીતં ભવેદ્યત્પિતુરપ્યહો

પિતૃસંપત્તિભોક્તારઃ પ્રાયશો ન યશોધનાઃ ॥
નરોત્તમાસ્તુ તે જ્ઞેયા યે પિત્રાધિક્યદર્શિનઃ

ઉપાર્જિતં હિ પિત્રા યે નાશયંતિ યશઃશ્રુતમ્ ॥
ધનં નિધનમેવાસ્તુ તેષાં દુર્વૃત્તચેતસામ્

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય મુનયઃ સુનયોર્જિતમ્ ॥
યથાર્થમેવ પ્રત્યૂચુર્મરીચ્યાદ્યાસ્તથા ધ્રુવમ્

મરીચિરુવાચ ॥ ॥
અનર્ચિતાચ્યુતપદઃ પદમાપદ્યતે કથમ્ ॥
યથાતથાત્વમાત્થાંગ નાતથ્યં કથયામ્યહમ્

અત્રિરુવાચ ॥
અનાસ્વાદિતગોવિંદપદાંબુજરજોરસઃ ॥
મનોરથપથાતીતં સ્ફીતં નાકલયેત્પદમ્

અંગિરા ઉવાચ ॥ ॥
અદવીયઃ પદં તસ્ય સર્વાસાં સંપદામિહ ॥
કમલાકાંતકાંતાંઘ્રિ કમલે યઃ સુશીલયેત્

॥ પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
યસ્ય સ્મરણમાત્રેણ મહાપાતકસંતતિઃ ॥
પરમાંતમવાપ્નોતિ સ વિષ્ણુઃ સર્વદો ધ્રુવ

॥ પુલહ ઉવાચ ॥ ॥
યદાહુઃ પરમં બ્રહ્મ પ્રધાન પુરુષાત્પરમ્ ॥
યન્માયયા તતં સર્વં સર્વં દાસ્યતિ સોચ્યુતઃ

॥ ક્રતુરુવાચ ॥ ॥
યો યજ્ઞપુરુષો વિષ્ણુર્વેદવેદ્યો જનાર્દનઃ ॥
અંતરાત્માઽસ્ય જગતઃ તુષ્ટઃ કિં ન યચ્છતિ

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
યદ્ભ્રૂનર્તનવર્તિન્યઃ સિદ્ધયોઽષ્ટૌ નૃપાત્મજ ॥
તમારાધ્ય હૃષીકેશમપવર્ગોપ્યદૂરતઃ

ધ્રુવ ઉવાચ ॥ ॥
સત્યમુક્તં મુનીશાના વિષ્ણોરારાધનં પ્રતિ ॥
કથં વા ભગવાનીજ્યઃ સવિધિશ્ચોપદિશ્યતામ્

॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
તિષ્ઠતા ગચ્છતા વાપિ સ્વપતા જાગ્રતા તથા ॥
શયાનેનોપવિષ્ટેન જપ્યો નારાયણઃ સદા

દ્વાદશાક્ષરમંત્રેણ વાસુદેવાત્મકેન ચ॥
ધ્યાયંશ્ચતુર્ભુજં વિષ્ણું જપ્ત્વા સિદ્ધિં ન કો ગતઃ

અતસીપુષ્પસંકાશં પીતવાસસમચ્યુતમ્ ॥
ક્ષણં સર્વાત્મકં પશ્યન્કો ન સિધ્યતિ ભૂતલે

પુત્રાન્કલત્રમિત્રાણિ રાજ્યં સ્વર્ગાપવર્ગકમ્ ॥
વાસુદેવં જપન્મર્ત્યઃ સર્વં પ્રાપ્નોત્યસંશયમ્

વાસુદેવ જપાસક્તાનપિપાપકૃતો જનાન્ ॥
નોપસ્પૃશંતિ વૈ વિઘ્ના યમદૂતાશ્ચ દારુણાઃ

પિતામહેન તેપ્યેષ મહામંત્ર ઉપાસિતઃ ॥
મનુના રાજ્યકામેન વૈષ્ણવેન મહર્દ્ધિના

ત્વમપ્યેતેન મંત્રેણ વાસુદેવપરો ભવ ॥
યથાભિલષિતામૃદ્ધિં ક્ષિપ્રમાપ્નુહિ સત્તમ

ઇત્યુક્ત્વાંઽતર્હિતાઃ સર્વે મહાત્માનો મુનીશ્વરાઃ ॥
વાસુદેવમના ભૂત્વા ધ્રુવોપિ તપસે ગતઃ

॥
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્યાં સંહિતાયાં ચતુર્થે કાશીખંડે પૂવાર્દ્ધે ધ્રુવલોકવર્ણને ધુવોપદેશોનામૈકોનવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ