Skanda Purana · Chapter 4.17

// śivaśarmovāca // //
śukrasaṃbaṃdhinī devau kathā śrāvi mayā śubhā //
yasyāḥ śravaṇamātreṇa prīṇite śravaṇe mama

kasya puṇyanidherlokaḥ śokahṛttveṣa nirmalaḥ //
etadākhyātumudyuktau bhavaṃtau bhavatāṃ mama

dhayitvā śrotrapātrābhyāṃ vāṇīmamṛtarūpiṇīm //
na tṛptimadhigacchāmi bhavanmukhasukhodgatām

// gaṇāvūcatuḥ // //
lohitāṃgasya lokoyaṃ śivaśarmannibodha ha //
utpattiṃ cāsya vakṣyāvo bhūsutoyaṃ yathābhavat

purā tapasyataḥ śaṃbhordākṣāyaṇyā viyogataḥ //
bhālasthalātpapātaikaḥ svedabiṃdurmahītale

tataḥ kumāraḥ saṃjajñe lohitāṃgo mahītalāt //
snehasaṃvardhitaḥ sotha dhātryā dhātrīsvarūpayā

māheya ityataḥ khyātiṃ parāmeṣa gataḥ sadā //
tatastepe tapotyugramugrapuryāṃ purānagha

asiśca varaṇā cāpi saritau yatra śobhane //
dyunadyottaravāhinyā milite'tra jagaddhite

sarvagopi hi viśveśo yatra nityaṃ prakāśate //
muktaye sarvajaṃtūnāṃ kālojjñita svavarṣmaṇām

amṛtaṃ hi bhavaṃtyeva mṛtā yatra śarīriṇaḥ //
anugrahaṃ samāsādya paraṃ viśveśvarasya ha

apunarbhavadehāste ye'vimukretanutyajaḥ //
vinā sāṃkhyena yogena vinā nānāvratādibhiḥ

saṃsthāpya liṃgaṃ vidhinā svanāmnāṃgārakeśvaram //
pāṃcamudre mahāsthāne kaṃbalāśvatarottare

jvaladaṃgāravattejo yāvattasyaśarīrataḥ //
viniryayau tapastāvattena taptaṃ mahātmanā

tatoṃgāraka nāmnā sa sarvalokeṣu gīyate //
tasya tuṣṭo mahādevo dadau grahapadaṃ mahat

aṃgāraka caturthyāṃ ye snātvottaravahāṃbhasi //
abhyarcyāṃgārakeśānaṃ namasyaṃti narottamāḥ

na teṣāṃ grahapīḍā ca kadācitkvāpi jāyate //
aṃgāṃrakena saṃyuktā caturthī labhyate yadi

uparāgasamaṃ parva taduktaṃ kālavedibhiḥ //
tasyāṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ sarvaṃ bhavati cākṣayam

śraddhayā śrāddhadā ye vai caturthyaṃgārayogataḥ //
teṣāṃ pitṝṇāṃ bhavitā tṛptirdvādaśavārṣikī

aṃgārakacaturthyāṃ tu purā jajñe gaṇeśvaraḥ //
ataeva tu tatparva proktaṃ puṇyasamṛddhaye

ekabhaktavratī tatra saṃpūjya gaṇanāyakam//
kiṃciddattvā tamuddiśya na vighnairabhibhūyate

aṃgāreśvara bhaktā ye vārāṇasyāṃ narottamāḥ //
te'sminnaṃgārake loke vasaṃti paramarddhayaḥ

agastya uvāca // //
itthaṃ kathayatoreva ramyāṃ puṇyavatīṃ kathām //
bhagavadgaṇayoḥ prāpa netrātithyaṃ guroḥ purī

netrānaṃdakarīṃ dṛṣṭvā śivaśarmā'tha tāṃ purīm //
papracchācāryavaryasya kasyeyaṃ pūranuttamā

// gaṇāvūcatuḥ // //
sakhe sukhaṃ samākhyāvo nānākhyeyaṃ tavāgrataḥ //
adhvakhedāpanodāya punarasyāḥ puraḥ kathām

vidhervidhitsataḥ pūrvaṃ trilokīracanāṃ mudā //
āvirāsuḥ sutāḥ sapta mānasāḥ svasyasaṃnibhāḥ

marīcyatryaṃgiro mukhyāḥ sarve sṛṣṭipravartakāḥ //
prajāpateraṃgirasasteṣvabhūddevasattamaḥ

sutaścāṃgiraso nāma buddhyā vibudhasattamaḥ //
śāṃto dāṃto jitakrodho mṛduvāṅnirmalāśayaḥ

vedavedārthatattvajñaḥ kalāsu kuśalo'malaḥ //
pāradṛśvā tu sarveṣāṃ śāstrāṇāṃ nītivittamaḥ

hitopadeṣṭā hitakṛdahitātyahitaḥ sadā //
rūpavāñchīlasaṃpanno guṇavāndeśakālavit

sarvalakṣaṇasaṃbhāra saṃbhṛto guruvatsalaḥ //
tatāpa tāpasīṃ vṛttiṃ kāśyāṃ sa mahatīṃ dadhata

mahalliṃgaṃ pratiṣṭhāpya śāṃbhavaṃ bhūribhāvanaḥ //
ayutaṃ śaradāṃ divyaṃ divyatejā mahātapāḥ

tataḥ prasanno bhagavānviśveśo viśvabhāvanaḥ //
āvirbhūya tato liṃgānmahasāṃ rāśirabravīt

prasannosmi varaṃ brūhi yatte manasi vartate //
iti śaṃbhuṃ samālokya tuṣṭāveti sa hṛṣṭavān

// āṃgirasa uvāca // //
jaya śaṃkara śāṃta śaśāṃkaruce rucirārthada sarvada sarvaśuce //
śucidatta gṛhīta mahopahṛte hṛtabhaktajanoddhatatāpatate

tatasarvahṛdaṃbara varadanate natavṛjinamahāvana dāhakṛte //
kṛtavividhacaritratanosutano tanuviśikhaviśoṣaṇadhairyanidhe

nidhanādi vivarjitakṛtanatikṛtkṛtivihitamanorathapannagabhṛt //
nagabhartṛsutārpitavāmavapuḥ svavapuḥparipūritasarvajagat

trijaganmayarūpavirūpasudṛgdṛgudaṃcanakuṃcana kṛtahutabhuk //
bhavabhūtapatepramathaikapate patiteṣvapidattakaraprasṛte

prasūtākhilabhūtalasaṃvaraṇapraṇavadhvanisaudhasudhāṃśudhara //
vararājakumārikayā parayā paritaḥ parituṣṭa natosmi śiva

śivadeva girīśa maheśa vibho vibhavaprada giriśa śiveśamṛḍa //
mṛḍayoḍupatidhra jagattritayaṃ kṛtayaṃtraṇabhaktivighātakṛtām

na kṛtāṃta ta eṣa bibhebhi harapraharāśu mahāghamamoghamate //
namatāṃtaramanyadavaini śivaṃ śivapādanateḥ praṇatosmi tataḥ

vitate'tra jagatyakhile'ghaharaṃ hara toṣaṇameva paraṃ guṇavan //
guṇahīnamahīna mahāvalayaṃ pralayāṃtakamīśa natosmi tataḥ

iti stutvā mahādevaṃ virarāmāṃgiraḥ sutaḥ //
vyataracca maheśānaḥ stutyā tuṣṭo varānbahūn

// śrīmahādeva uvāca // //
bṛhatā tapasānena bṛhatāṃ patiredhyaho //
nāmnā bṛhaspatiriti graheṣvarcyobhava dvija

asmālliṃgārcanānnityaṃ jīvabhūtosi me yataḥ //
ato jīva iti khyātiṃ triṣu lokeṣu yāsyasi

vācāṃ prapaṃcaiścaturairniṣprapaṃco yataḥ stutaḥ //
ato vācāṃ prapaṃcasya patirvācaspatirbhava

asya stotrasya paṭhanādapi vāgudiyācca yam //
tasya syātsaṃskṛtā vāṇī tribhirvarṣaistrikālataḥ

samutpanne mahākārye na sa buddhyā prahīyate //
yaḥ paṭhiṣyatyadaḥ stotraṃ vāyavyākhyaṃ dinedine

asyastotrasya paṭhanānniyataṃ mama saṃnidhau //
na durvṛttau pravṛttiḥ syādavivekavatāṃ nṛṇām

adaḥ stotraṃ paṭhañjaṃturjātupīḍāṃ grahodbhavām //
na prāpsyati tato japyamidaṃ stotraṃ mamāgrataḥ

nityaṃ prātaḥ samutthāya yaḥ paṭhiṣyati mānavaḥ //
imāṃ stutiṃ hariṣye'haṃ tasya bādhāḥ sudāruṇāḥ

tvatpratiṣṭhitaliṃgasya pūjāṃ kṛtvā prayatnataḥ //
imāṃ stutimadhīyāno manovāṃchāmavāpsyati

iti dattvā varāñchaṃbhuḥ punarbrahmāṇamāhvayat //
seṃdrāndevagaṇānsarvānsayakṣoragakinnarān

tānāgatānsamālokya śivo vrahmāṇamabravīt //
vidhevidhehi madvākyādamuṃ vācaspatiṃ munim

guruṃ sarvasureṃdrāṇāṃ paritaḥ svaguṇairgurum //
abhiṣiṃca vidhānena devācārya pade mude

atīva dhiṣaṇādhīśo mamaprītobhaviṣyati //
mahāprasāda ityājñāṃ śirasyādhāya tatkṣaṇāt

surajyeṣṭhaḥ surācāryaṃ cakārāṃgirasaṃ tadā //
devaduṃdubhayo nedurnanṛtuścāpsarogaṇāḥ

gurupūjāṃ vyadhuḥ sarve gīrvāṇā muditānanāḥ //
abhiṣikto vasiṣṭhādyairmaṃtrapūtena vāriṇā

punaranyaṃ varaṃ prādādgirīśaḥ pataye girām //
śṛṇvāṃgirasa dharmātman devejyakulanaṃdana

bhavatāsthāpitaṃ liṃgaṃ subuddhiparivardhanam //
bṛhaspatīśvara iti khyātaṃ kāśyāṃ bhaviṣyati

gurupuṣyasamāyoge liṃgametatsamarcya ca //
yatkariṣyaṃti manujāstatsiddhimadhiyāsyati

bṛhaspatīśvaraṃ liṃgaṃ mayā gopyaṃ kalau yuge //
asya saṃdarśanādeva pratibhā pratilabhyate

caṃdreśvarāddakṣiṇato vīreśānnairṛte sthitam //
ārādhya dhiṣaṇeśaṃ vai guruloke mahīyate

gurvaṃganā gamanajaṃ pāpaṃ ṣaṇmāsa sevanāt //
avaśyaṃ vilayaṃ yāti tamaḥ sūryodayādyathā

ataeva hi goptavyaṃ mahāpātakanāśanam //
bṛhaspatīśvaraṃ liṃgaṃ nākhyeyaṃ yasyakasyacit

iti dattvā varāndevastatraivāṃtarhito bhavat //
druhiṇo guruṇā sārdhaṃ seṃdropeṃdro bṛhaspatim

asminpurebhiṣicyātha visṛjyeṃdrādikānsurān //
alaṃcakāra svaṃ lokaṃ viṣṇunā'numato dvija

// agastya uvāca // //
atikramya gurorlokaṃ lopāmudre dadarśa saḥ //
śivaśarmā purī saureḥ prabhāmaṃḍala maṃḍitām

pṛṣṭau tena ca tau tatra tāṃ purīṃ pradadarśatuḥ //
dvijena dvijavaryāya gaṇavaryau śucismite

gaṇāvūcatuḥ // //
mārīceḥ kaśyapājjajñe dākṣāyaṇyāṃ dvijoṣṇaguḥ //
tasyabhāryābhavatsaṃjñā putrī tvaṣṭuḥ prajāpateḥ

bharturiṣṭā tatastasmādrūpayauvanaśālinī //
saṃjñā babhūva tapasā sudīptena samanvitā

ādityasya hi tadrūpaṃ maṃḍalasya tu tejasā //
gātreṣu paridadhyau vai nātikāṃtamivābhavat

na khalvayamṛtoṃ'ḍastha iti snehādabhāṣata //
tadā prabhṛti lokeyaṃ mārtaṃḍa iti cocyate

tejastvabhyadhikaṃ tasya sā'sahiṣṇurvivasvataḥ //
yenātitāpayāmāsa trailokyaṃ tigmaraśmibhṛt

trīṇyapatyāni bho brahmansaṃjñāyāṃ mahasāṃ nidhiḥ //
ādityo janayāmāsa kanyāṃ dvau ca prajāpatī

vaivasvataṃ manuṃ jyeṣṭhaṃ yamaṃ ca yamunāṃ tataḥ //
nātitejomayaṃ rūpaṃ soḍhuṃ sā'laṃ vivasvataḥ

māyāmayīṃ tataśchāyāṃ savarṇāṃ nirmame svataḥ //
prāṃjaliḥ praṇatā bhūtvā saṃjñāṃ chāyā tadābravīt

tavājñākāriṇīṃ devi śādhi māṃ karavāṇi kim //
saṃjñovāca tataśchāyāṃ savarṇe śṛṇu suṃdari

ahaṃ yāsyāmi sadanaṃ tvaṣṭustvaṃ punaratra me //
bhavane vasa kalyāṇi nirviśaṃkaṃ mamājñayā

manureṣa yamāvetau yamunā yama saṃjñakau //
svāpatyadṛṣṭyā draṣṭavyametadbālatrayaṃ tvayā

anākhyeyamidaṃ vṛttaṃ tvayā patyau śucismite //
ityākarṇyātha sā tvāṣṭrīṃ devīṃ chāyā jagāda ha

ākacagrahaṇānnāhamāśāpācca kadācana //
ākhyāsyāmi caritraṃ te yāhi devi yathāsukham

ityādiśya savarṇāṃ sā tathetyuktā savarṇayā //
pituraṃtikamāsādya natvā tvaṣṭāramabravīt //

pitaḥ soḍhuṃ na śaknomi tejastejonidheraham //
tīvraṃ tasyāryaputrasya kāśyapasya mahātmanaḥ //

niśamyodīritaṃ tasyāḥ pitrānirbhartsitā bahu //
bhartuḥ samīpaṃ yāhīti niyuktā sā punaḥpunaḥ

ciṃtāmavāpa mahatīṃ strīṇāṃ dhikceṣṭitaṃ tviti //
niniṃda bahudhātmānaṃ strītvaṃ cāti niniṃda sā

svātaṃtryaṃ na kvacitstrīṇāṃ dhigasvātaṃtryajīvitam //
śaiśave yauvane prāṃte pitṛbhartṛsutādbhayam

tyaktaṃ bhartṛgṛhaṃ maugdhyāddhaṃta duvṛrttayā mayā //
avijñātāpi cedyāyāmatha patyurniketanam

tatrāsti sā savarṇā vai paripūrṇamanorathā //
athāvatiṣṭhe sātraiva pitrā nirbhartsitāpyaham

tatoti caṃḍaścaṃḍāśuḥ pitroratibhayaṃkaraḥ //
aho yaducyate lokairupākhyānamidaṃ hi tat

sphuṭaṃ dṛṣṭaṃ mayādyeti svakarāṃgārakarṣa(rpa?)ṇam //
naṣṭaṃ bhartṛgṛhaṃ maugdhyācchreyo vā na piturgṛham //

vayaśca prathamaṃ cāru rūpaṃ trailokyakāṃkṣitam //
sarvābhibhavanaṃ strītvaṃ kulaṃ cātīva nirmalam

patiśca tādṛksarvajño lokacakṣustamopahaḥ //
sarveṣāṃ karmaṇāṃ sākṣī sarvaḥ sarvatrasaṃcaraḥ

mahyaṃ śreyaḥ kathaṃ vā syāditi sā pariciṃtya ca //
agacchadvaḍavā bhūtvā tapase paryaniṃditā

uttarāṃśca kurūnprāpa caraṃtī nīrasaṃtṛṇam //
vyuttepe ca tapastīvraṃ patimādhāya cetasi //
tapobalena tatpatyuḥ sahiṣye teja ityalam

manyamānotha tāṃ saṃjñāṃ savarṇāyāṃ tadā raviḥ //
sāvarṇiṃ janayāmāsa manumaṣṭamamuttamam

śanaiścaraṃ dvitīyaṃ ca sutāṃ bhadrāṃ tṛtīyikām //
savarṇā sveṣvapatyeṣu sāpatnyātstrīsvabhāvataḥ

cakārābhyadhikaṃ snehaṃ na tathā pūrvajeṣvatha //
manustatkṣāṃtavāñjyeṣṭho bhakṣyālaṃkāralālane

kaniṣṭheṣvadhikaṃ dṛṣṭvā sāvarṇyādiṣu no yamaḥ //
kadācidroṣato bālyādbhāvinorthasya gauravāt

padā saṃtarjayāmāsa yamaḥ saṃjñāsarūpiṇīm //
taṃ śaśāpa ca sā krodhātsāvarṇerjananī tadā

jighāṃsatā tvayā pāpa māṃ yadaṃghriḥ samudyataḥ//
acirāttatpatatveṣa taveti bhṛśaduḥkhitā

mātṛśāpa paritrasto yamopi pituragrataḥ //
śaśaṃsa sarvaṃ tadvṛttaṃ rakṣarakṣetyuvāca ca

mātrāsu teṣu sarveṣu vartanīyaṃ samaṃ yataḥ //
tasyāṃ mayodyataḥ pādo na dehe paripātitaḥ

bālyādvā yadi vā mohāttadbhavānkṣaṃtumarhasi //
gopate śāpato māturmā patatvaṃghrireṣa me

// vivasvānuvāca // //
aparādhasahasrepi jananī na śapetsutam //
tasmātkimapi bho bāla bhaviṣyatyatra kāraṇam

yena tvāṃ sā'śapatkrodhāddharmajñaṃ satyavādinam //
mātṛśāponyathākartuṃ na śakyaḥ kenacitkvacit

kṛmayo māṃsamādāya yāsyaṃtyasmānmahītalam //
itthaṃ tu caritārthaḥ syācchāpastrāto bhavānapi

iti putraṃ samāśvāsya raviraṃtaḥpuraṃ yayau //
ciramālokya tāṃ bhāryāmuvāca savitā vacaḥ

ayi bhāmini bāleṣu sameṣvapi kutastvayā //
vidhīyate'dhikaḥ snehaḥ sāvarṇyādiṣvanādiṣu

nācacakṣe yadāsā'tha bhāsvate paripṛcchate //
tadātmānaṃ samādhāya sojñāsītsarvameva hi

tato bhagavate śaptumudyate sā śaśaṃsa ha //
yathāvṛttaṃ tathā tathyaṃ tutoṣa bhagavānapi

tathyabhāṣaṇatastāṃ tu ravirjñātvā nirāgasam //
na śaśāpa ca saṃkruddho yayau ca tvaṣṭuraṃtikam

tvaṣṭāpi ca yathānyāyaṃ sānvayaṃ tigmatejasam//
nirdagdhukāmaṃ kopena prāgānarca mudā tadā //
vijñāya tadabhiprāyaṃ tvaṣṭovācā'śu taṃ ravim

tvaṣṭovāca // //
tavātitejaso bhītā prāpyottarakurūn rave //
vaḍavārūpamāsthāya vane carati śādvale

draṣṭā hi tāṃ bhavānadya svāṃ bhāryāmāryacāriṇīm //
adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ tejasā niyamena ca

tvaṣṭrā yattakṣitaḥ sūryastasyaivānumatena ca //
bhramimāropya yatnena sotikāṃtataro'bhavat

labdhānujño'tha savitā gatvottarakurūnaram //
sākṣāttapomayīṃ lakṣmīṃ caraṃtīṃ ca tapo mahat

dadarśa vaḍavārūpāṃ vāḍavānalatejasam //
nīrasā nitṛṇānyeva vṛṇvaṃtīṃ yogamāyayā

anenasaṃ sa vijñāya tāṃ tvāṣṭrīmaśvarūpiṇīm //
saharirharirūpeṇa mukhena samabhāvayad

tvaramāṇā ca paritaḥ parapūruṣaśaṃkayā //
sā tanniravamacchukraṃ nāsikābhyāṃ vivasvataḥ

devau tasmādajāyetāmaśvinau bhiṣajāṃvarau //
svarūpamanurūpaṃ ca dyumaṇistāmadarśayata

tutoṣa sāpi taṃ dṛṣṭvā mitraṃ netramudāvaham //
patiṃ pativratā kāṃ taṃ svāṃtasaṃtāpahāriṇam

nirvṛttiṃ ca parāṃ prāpa duṣprāpaṃ tapasātha kim //
tapa eva paraṃ śreyastapa eva paraṃ dhanam

tapa eva hi devatve kāraṇaṃ paramaṃ matam //
śivaśarmanyadetadvai dṛśyate cātidīptimat

jyotiścakrasvarūpaṃ ca vyomnyuparyadha eva ca //
tatsarvamiha jānīhi sumahattāpasaṃ mahaḥ

evaṃ śanaiścaro jajñe savarṇāyāṃ vivasvataḥ //
so'tha vārāṇasīṃ gatvā sarvatridaśavaṃditām

taptvā tapo'tivipulaṃ liṃgaṃ saṃsthāpya śāṃkaram //
imaṃ lokamavāpoccairgrahatvaṃ ca harārcanāta

śanaiścareśvaraṃ dṛṣṭvā vārāṇasyāṃ suśobhanam //
śanibādhā na jāyeta śanivāre tadarcanāt

viśveśāddakṣiṇebhāge śukreśāduttareṇa hi //
śanaiścareśamabhyarcya loke'tra parimodate

śrutvā'dhyāyamimaṃ puṇyaṃ grahapīḍā na jāyate //
nopasargabhayaṃ tasya kāśyāṃ nivasataḥ sataḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇe ekāśītisāhasyāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārddhe bhaumaguruśanilokavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ