स्कन्द पुराण · अध्याय 4.17

॥ शिवशर्मोवाच ॥ ॥
शुक्रसंबंधिनी देवौ कथा श्रावि मया शुभा ॥
यस्याः श्रवणमात्रेण प्रीणिते श्रवणे मम

कस्य पुण्यनिधेर्लोकः शोकहृत्त्वेष निर्मलः ॥
एतदाख्यातुमुद्युक्तौ भवंतौ भवतां मम

धयित्वा श्रोत्रपात्राभ्यां वाणीममृतरूपिणीम् ॥
न तृप्तिमधिगच्छामि भवन्मुखसुखोद्गताम्

॥ गणावूचतुः ॥ ॥
लोहितांगस्य लोकोयं शिवशर्मन्निबोध ह ॥
उत्पत्तिं चास्य वक्ष्यावो भूसुतोयं यथाभवत्

पुरा तपस्यतः शंभोर्दाक्षायण्या वियोगतः ॥
भालस्थलात्पपातैकः स्वेदबिंदुर्महीतले

ततः कुमारः संजज्ञे लोहितांगो महीतलात् ॥
स्नेहसंवर्धितः सोथ धात्र्या धात्रीस्वरूपया

माहेय इत्यतः ख्यातिं परामेष गतः सदा ॥
ततस्तेपे तपोत्युग्रमुग्रपुर्यां पुरानघ

असिश्च वरणा चापि सरितौ यत्र शोभने ॥
द्युनद्योत्तरवाहिन्या मिलितेऽत्र जगद्धिते

सर्वगोपि हि विश्वेशो यत्र नित्यं प्रकाशते ॥
मुक्तये सर्वजंतूनां कालोज्ज्ञित स्ववर्ष्मणाम्

अमृतं हि भवंत्येव मृता यत्र शरीरिणः ॥
अनुग्रहं समासाद्य परं विश्वेश्वरस्य ह

अपुनर्भवदेहास्ते येऽविमुक्रेतनुत्यजः ॥
विना सांख्येन योगेन विना नानाव्रतादिभिः

संस्थाप्य लिंगं विधिना स्वनाम्नांगारकेश्वरम् ॥
पांचमुद्रे महास्थाने कंबलाश्वतरोत्तरे

ज्वलदंगारवत्तेजो यावत्तस्यशरीरतः ॥
विनिर्ययौ तपस्तावत्तेन तप्तं महात्मना

ततोंगारक नाम्ना स सर्वलोकेषु गीयते ॥
तस्य तुष्टो महादेवो ददौ ग्रहपदं महत्

अंगारक चतुर्थ्यां ये स्नात्वोत्तरवहांभसि ॥
अभ्यर्च्यांगारकेशानं नमस्यंति नरोत्तमाः

न तेषां ग्रहपीडा च कदाचित्क्वापि जायते ॥
अंगांरकेन संयुक्ता चतुर्थी लभ्यते यदि

उपरागसमं पर्व तदुक्तं कालवेदिभिः ॥
तस्यां दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्

श्रद्धया श्राद्धदा ये वै चतुर्थ्यंगारयोगतः ॥
तेषां पितॄणां भविता तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी

अंगारकचतुर्थ्यां तु पुरा जज्ञे गणेश्वरः ॥
अतएव तु तत्पर्व प्रोक्तं पुण्यसमृद्धये

एकभक्तव्रती तत्र संपूज्य गणनायकम्॥
किंचिद्दत्त्वा तमुद्दिश्य न विघ्नैरभिभूयते

अंगारेश्वर भक्ता ये वाराणस्यां नरोत्तमाः ॥
तेऽस्मिन्नंगारके लोके वसंति परमर्द्धयः

अगस्त्य उवाच ॥ ॥
इत्थं कथयतोरेव रम्यां पुण्यवतीं कथाम् ॥
भगवद्गणयोः प्राप नेत्रातिथ्यं गुरोः पुरी

नेत्रानंदकरीं दृष्ट्वा शिवशर्माऽथ तां पुरीम् ॥
पप्रच्छाचार्यवर्यस्य कस्येयं पूरनुत्तमा

॥ गणावूचतुः ॥ ॥
सखे सुखं समाख्यावो नानाख्येयं तवाग्रतः ॥
अध्वखेदापनोदाय पुनरस्याः पुरः कथाम्

विधेर्विधित्सतः पूर्वं त्रिलोकीरचनां मुदा ॥
आविरासुः सुताः सप्त मानसाः स्वस्यसंनिभाः

मरीच्यत्र्यंगिरो मुख्याः सर्वे सृष्टिप्रवर्तकाः ॥
प्रजापतेरंगिरसस्तेष्वभूद्देवसत्तमः

सुतश्चांगिरसो नाम बुद्ध्या विबुधसत्तमः ॥
शांतो दांतो जितक्रोधो मृदुवाङ्निर्मलाशयः

वेदवेदार्थतत्त्वज्ञः कलासु कुशलोऽमलः ॥
पारदृश्वा तु सर्वेषां शास्त्राणां नीतिवित्तमः

हितोपदेष्टा हितकृदहितात्यहितः सदा ॥
रूपवाञ्छीलसंपन्नो गुणवान्देशकालवित्

सर्वलक्षणसंभार संभृतो गुरुवत्सलः ॥
तताप तापसीं वृत्तिं काश्यां स महतीं दधत

महल्लिंगं प्रतिष्ठाप्य शांभवं भूरिभावनः ॥
अयुतं शरदां दिव्यं दिव्यतेजा महातपाः

ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वेशो विश्वभावनः ॥
आविर्भूय ततो लिंगान्महसां राशिरब्रवीत्

प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते ॥
इति शंभुं समालोक्य तुष्टावेति स हृष्टवान्

॥ आंगिरस उवाच ॥ ॥
जय शंकर शांत शशांकरुचे रुचिरार्थद सर्वद सर्वशुचे ॥
शुचिदत्त गृहीत महोपहृते हृतभक्तजनोद्धततापतते

ततसर्वहृदंबर वरदनते नतवृजिनमहावन दाहकृते ॥
कृतविविधचरित्रतनोसुतनो तनुविशिखविशोषणधैर्यनिधे

निधनादि विवर्जितकृतनतिकृत्कृतिविहितमनोरथपन्नगभृत् ॥
नगभर्तृसुतार्पितवामवपुः स्ववपुःपरिपूरितसर्वजगत्

त्रिजगन्मयरूपविरूपसुदृग्दृगुदंचनकुंचन कृतहुतभुक् ॥
भवभूतपतेप्रमथैकपते पतितेष्वपिदत्तकरप्रसृते

प्रसूताखिलभूतलसंवरणप्रणवध्वनिसौधसुधांशुधर ॥
वरराजकुमारिकया परया परितः परितुष्ट नतोस्मि शिव

शिवदेव गिरीश महेश विभो विभवप्रद गिरिश शिवेशमृड ॥
मृडयोडुपतिध्र जगत्त्रितयं कृतयंत्रणभक्तिविघातकृताम्

न कृतांत त एष बिभेभि हरप्रहराशु महाघममोघमते ॥
नमतांतरमन्यदवैनि शिवं शिवपादनतेः प्रणतोस्मि ततः

विततेऽत्र जगत्यखिलेऽघहरं हर तोषणमेव परं गुणवन् ॥
गुणहीनमहीन महावलयं प्रलयांतकमीश नतोस्मि ततः

इति स्तुत्वा महादेवं विररामांगिरः सुतः ॥
व्यतरच्च महेशानः स्तुत्या तुष्टो वरान्बहून्

॥ श्रीमहादेव उवाच ॥ ॥
बृहता तपसानेन बृहतां पतिरेध्यहो ॥
नाम्ना बृहस्पतिरिति ग्रहेष्वर्च्योभव द्विज

अस्माल्लिंगार्चनान्नित्यं जीवभूतोसि मे यतः ॥
अतो जीव इति ख्यातिं त्रिषु लोकेषु यास्यसि

वाचां प्रपंचैश्चतुरैर्निष्प्रपंचो यतः स्तुतः ॥
अतो वाचां प्रपंचस्य पतिर्वाचस्पतिर्भव

अस्य स्तोत्रस्य पठनादपि वागुदियाच्च यम् ॥
तस्य स्यात्संस्कृता वाणी त्रिभिर्वर्षैस्त्रिकालतः

समुत्पन्ने महाकार्ये न स बुद्ध्या प्रहीयते ॥
यः पठिष्यत्यदः स्तोत्रं वायव्याख्यं दिनेदिने

अस्यस्तोत्रस्य पठनान्नियतं मम संनिधौ ॥
न दुर्वृत्तौ प्रवृत्तिः स्यादविवेकवतां नृणाम्

अदः स्तोत्रं पठञ्जंतुर्जातुपीडां ग्रहोद्भवाम् ॥
न प्राप्स्यति ततो जप्यमिदं स्तोत्रं ममाग्रतः

नित्यं प्रातः समुत्थाय यः पठिष्यति मानवः ॥
इमां स्तुतिं हरिष्येऽहं तस्य बाधाः सुदारुणाः

त्वत्प्रतिष्ठितलिंगस्य पूजां कृत्वा प्रयत्नतः ॥
इमां स्तुतिमधीयानो मनोवांछामवाप्स्यति

इति दत्त्वा वराञ्छंभुः पुनर्ब्रह्माणमाह्वयत् ॥
सेंद्रान्देवगणान्सर्वान्सयक्षोरगकिन्नरान्

तानागतान्समालोक्य शिवो व्रह्माणमब्रवीत् ॥
विधेविधेहि मद्वाक्यादमुं वाचस्पतिं मुनिम्

गुरुं सर्वसुरेंद्राणां परितः स्वगुणैर्गुरुम् ॥
अभिषिंच विधानेन देवाचार्य पदे मुदे

अतीव धिषणाधीशो ममप्रीतोभविष्यति ॥
महाप्रसाद इत्याज्ञां शिरस्याधाय तत्क्षणात्

सुरज्येष्ठः सुराचार्यं चकारांगिरसं तदा ॥
देवदुंदुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः

गुरुपूजां व्यधुः सर्वे गीर्वाणा मुदिताननाः ॥
अभिषिक्तो वसिष्ठाद्यैर्मंत्रपूतेन वारिणा

पुनरन्यं वरं प्रादाद्गिरीशः पतये गिराम् ॥
शृण्वांगिरस धर्मात्मन् देवेज्यकुलनंदन

भवतास्थापितं लिंगं सुबुद्धिपरिवर्धनम् ॥
बृहस्पतीश्वर इति ख्यातं काश्यां भविष्यति

गुरुपुष्यसमायोगे लिंगमेतत्समर्च्य च ॥
यत्करिष्यंति मनुजास्तत्सिद्धिमधियास्यति

बृहस्पतीश्वरं लिंगं मया गोप्यं कलौ युगे ॥
अस्य संदर्शनादेव प्रतिभा प्रतिलभ्यते

चंद्रेश्वराद्दक्षिणतो वीरेशान्नैरृते स्थितम् ॥
आराध्य धिषणेशं वै गुरुलोके महीयते

गुर्वंगना गमनजं पापं षण्मास सेवनात् ॥
अवश्यं विलयं याति तमः सूर्योदयाद्यथा

अतएव हि गोप्तव्यं महापातकनाशनम् ॥
बृहस्पतीश्वरं लिंगं नाख्येयं यस्यकस्यचित्

इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्रैवांतर्हितो भवत् ॥
द्रुहिणो गुरुणा सार्धं सेंद्रोपेंद्रो बृहस्पतिम्

अस्मिन्पुरेभिषिच्याथ विसृज्येंद्रादिकान्सुरान् ॥
अलंचकार स्वं लोकं विष्णुनाऽनुमतो द्विज

॥ अगस्त्य उवाच ॥ ॥
अतिक्रम्य गुरोर्लोकं लोपामुद्रे ददर्श सः ॥
शिवशर्मा पुरी सौरेः प्रभामंडल मंडिताम्

पृष्टौ तेन च तौ तत्र तां पुरीं प्रददर्शतुः ॥
द्विजेन द्विजवर्याय गणवर्यौ शुचिस्मिते

गणावूचतुः ॥ ॥
मारीचेः कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां द्विजोष्णगुः ॥
तस्यभार्याभवत्संज्ञा पुत्री त्वष्टुः प्रजापतेः

भर्तुरिष्टा ततस्तस्माद्रूपयौवनशालिनी ॥
संज्ञा बभूव तपसा सुदीप्तेन समन्विता

आदित्यस्य हि तद्रूपं मंडलस्य तु तेजसा ॥
गात्रेषु परिदध्यौ वै नातिकांतमिवाभवत्

न खल्वयमृतोंऽडस्थ इति स्नेहादभाषत ॥
तदा प्रभृति लोकेयं मार्तंड इति चोच्यते

तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य साऽसहिष्णुर्विवस्वतः ॥
येनातितापयामास त्रैलोक्यं तिग्मरश्मिभृत्

त्रीण्यपत्यानि भो ब्रह्मन्संज्ञायां महसां निधिः ॥
आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती

वैवस्वतं मनुं ज्येष्ठं यमं च यमुनां ततः ॥
नातितेजोमयं रूपं सोढुं साऽलं विवस्वतः

मायामयीं ततश्छायां सवर्णां निर्ममे स्वतः ॥
प्रांजलिः प्रणता भूत्वा संज्ञां छाया तदाब्रवीत्

तवाज्ञाकारिणीं देवि शाधि मां करवाणि किम् ॥
संज्ञोवाच ततश्छायां सवर्णे शृणु सुंदरि

अहं यास्यामि सदनं त्वष्टुस्त्वं पुनरत्र मे ॥
भवने वस कल्याणि निर्विशंकं ममाज्ञया

मनुरेष यमावेतौ यमुना यम संज्ञकौ ॥
स्वापत्यदृष्ट्या द्रष्टव्यमेतद्बालत्रयं त्वया

अनाख्येयमिदं वृत्तं त्वया पत्यौ शुचिस्मिते ॥
इत्याकर्ण्याथ सा त्वाष्ट्रीं देवीं छाया जगाद ह

आकचग्रहणान्नाहमाशापाच्च कदाचन ॥
आख्यास्यामि चरित्रं ते याहि देवि यथासुखम्

इत्यादिश्य सवर्णां सा तथेत्युक्ता सवर्णया ॥
पितुरंतिकमासाद्य नत्वा त्वष्टारमब्रवीत् ॥

पितः सोढुं न शक्नोमि तेजस्तेजोनिधेरहम् ॥
तीव्रं तस्यार्यपुत्रस्य काश्यपस्य महात्मनः ॥

निशम्योदीरितं तस्याः पित्रानिर्भर्त्सिता बहु ॥
भर्तुः समीपं याहीति नियुक्ता सा पुनःपुनः

चिंतामवाप महतीं स्त्रीणां धिक्चेष्टितं त्विति ॥
निनिंद बहुधात्मानं स्त्रीत्वं चाति निनिंद सा

स्वातंत्र्यं न क्वचित्स्त्रीणां धिगस्वातंत्र्यजीवितम् ॥
शैशवे यौवने प्रांते पितृभर्तृसुताद्भयम्

त्यक्तं भर्तृगृहं मौग्ध्याद्धंत दुवृर्त्तया मया ॥
अविज्ञातापि चेद्यायामथ पत्युर्निकेतनम्

तत्रास्ति सा सवर्णा वै परिपूर्णमनोरथा ॥
अथावतिष्ठे सात्रैव पित्रा निर्भर्त्सिताप्यहम्

ततोति चंडश्चंडाशुः पित्रोरतिभयंकरः ॥
अहो यदुच्यते लोकैरुपाख्यानमिदं हि तत्

स्फुटं दृष्टं मयाद्येति स्वकरांगारकर्ष(र्प?)णम् ॥
नष्टं भर्तृगृहं मौग्ध्याच्छ्रेयो वा न पितुर्गृहम् ॥

वयश्च प्रथमं चारु रूपं त्रैलोक्यकांक्षितम् ॥
सर्वाभिभवनं स्त्रीत्वं कुलं चातीव निर्मलम्

पतिश्च तादृक्सर्वज्ञो लोकचक्षुस्तमोपहः ॥
सर्वेषां कर्मणां साक्षी सर्वः सर्वत्रसंचरः

मह्यं श्रेयः कथं वा स्यादिति सा परिचिंत्य च ॥
अगच्छद्वडवा भूत्वा तपसे पर्यनिंदिता

उत्तरांश्च कुरून्प्राप चरंती नीरसंतृणम् ॥
व्युत्तेपे च तपस्तीव्रं पतिमाधाय चेतसि ॥
तपोबलेन तत्पत्युः सहिष्ये तेज इत्यलम्

मन्यमानोथ तां संज्ञां सवर्णायां तदा रविः ॥
सावर्णिं जनयामास मनुमष्टममुत्तमम्

शनैश्चरं द्वितीयं च सुतां भद्रां तृतीयिकाम् ॥
सवर्णा स्वेष्वपत्येषु सापत्न्यात्स्त्रीस्वभावतः

चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेष्वथ ॥
मनुस्तत्क्षांतवाञ्ज्येष्ठो भक्ष्यालंकारलालने

कनिष्ठेष्वधिकं दृष्ट्वा सावर्ण्यादिषु नो यमः ॥
कदाचिद्रोषतो बाल्याद्भाविनोर्थस्य गौरवात्

पदा संतर्जयामास यमः संज्ञासरूपिणीम् ॥
तं शशाप च सा क्रोधात्सावर्णेर्जननी तदा

जिघांसता त्वया पाप मां यदंघ्रिः समुद्यतः॥
अचिरात्तत्पतत्वेष तवेति भृशदुःखिता

मातृशाप परित्रस्तो यमोपि पितुरग्रतः ॥
शशंस सर्वं तद्वृत्तं रक्षरक्षेत्युवाच च

मात्रासु तेषु सर्वेषु वर्तनीयं समं यतः ॥
तस्यां मयोद्यतः पादो न देहे परिपातितः

बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षंतुमर्हसि ॥
गोपते शापतो मातुर्मा पतत्वंघ्रिरेष मे

॥ विवस्वानुवाच ॥ ॥
अपराधसहस्रेपि जननी न शपेत्सुतम् ॥
तस्मात्किमपि भो बाल भविष्यत्यत्र कारणम्

येन त्वां साऽशपत्क्रोधाद्धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ॥
मातृशापोन्यथाकर्तुं न शक्यः केनचित्क्वचित्

कृमयो मांसमादाय यास्यंत्यस्मान्महीतलम् ॥
इत्थं तु चरितार्थः स्याच्छापस्त्रातो भवानपि

इति पुत्रं समाश्वास्य रविरंतःपुरं ययौ ॥
चिरमालोक्य तां भार्यामुवाच सविता वचः

अयि भामिनि बालेषु समेष्वपि कुतस्त्वया ॥
विधीयतेऽधिकः स्नेहः सावर्ण्यादिष्वनादिषु

नाचचक्षे यदासाऽथ भास्वते परिपृच्छते ॥
तदात्मानं समाधाय सोज्ञासीत्सर्वमेव हि

ततो भगवते शप्तुमुद्यते सा शशंस ह ॥
यथावृत्तं तथा तथ्यं तुतोष भगवानपि

तथ्यभाषणतस्तां तु रविर्ज्ञात्वा निरागसम् ॥
न शशाप च संक्रुद्धो ययौ च त्वष्टुरंतिकम्

त्वष्टापि च यथान्यायं सान्वयं तिग्मतेजसम्॥
निर्दग्धुकामं कोपेन प्रागानर्च मुदा तदा ॥
विज्ञाय तदभिप्रायं त्वष्टोवाचाऽशु तं रविम्

त्वष्टोवाच ॥ ॥
तवातितेजसो भीता प्राप्योत्तरकुरून् रवे ॥
वडवारूपमास्थाय वने चरति शाद्वले

द्रष्टा हि तां भवानद्य स्वां भार्यामार्यचारिणीम् ॥
अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च

त्वष्ट्रा यत्तक्षितः सूर्यस्तस्यैवानुमतेन च ॥
भ्रमिमारोप्य यत्नेन सोतिकांततरोऽभवत्

लब्धानुज्ञोऽथ सविता गत्वोत्तरकुरूनरम् ॥
साक्षात्तपोमयीं लक्ष्मीं चरंतीं च तपो महत्

ददर्श वडवारूपां वाडवानलतेजसम् ॥
नीरसा नितृणान्येव वृण्वंतीं योगमायया

अनेनसं स विज्ञाय तां त्वाष्ट्रीमश्वरूपिणीम् ॥
सहरिर्हरिरूपेण मुखेन समभावयद्

त्वरमाणा च परितः परपूरुषशंकया ॥
सा तन्निरवमच्छुक्रं नासिकाभ्यां विवस्वतः

देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजांवरौ ॥
स्वरूपमनुरूपं च द्युमणिस्तामदर्शयत

तुतोष सापि तं दृष्ट्वा मित्रं नेत्रमुदावहम् ॥
पतिं पतिव्रता कां तं स्वांतसंतापहारिणम्

निर्वृत्तिं च परां प्राप दुष्प्रापं तपसाथ किम् ॥
तप एव परं श्रेयस्तप एव परं धनम्

तप एव हि देवत्वे कारणं परमं मतम् ॥
शिवशर्मन्यदेतद्वै दृश्यते चातिदीप्तिमत्

ज्योतिश्चक्रस्वरूपं च व्योम्न्युपर्यध एव च ॥
तत्सर्वमिह जानीहि सुमहत्तापसं महः

एवं शनैश्चरो जज्ञे सवर्णायां विवस्वतः ॥
सोऽथ वाराणसीं गत्वा सर्वत्रिदशवंदिताम्

तप्त्वा तपोऽतिविपुलं लिंगं संस्थाप्य शांकरम् ॥
इमं लोकमवापोच्चैर्ग्रहत्वं च हरार्चनात

शनैश्चरेश्वरं दृष्ट्वा वाराणस्यां सुशोभनम् ॥
शनिबाधा न जायेत शनिवारे तदर्चनात्

विश्वेशाद्दक्षिणेभागे शुक्रेशादुत्तरेण हि ॥
शनैश्चरेशमभ्यर्च्य लोकेऽत्र परिमोदते

श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं ग्रहपीडा न जायते ॥
नोपसर्गभयं तस्य काश्यां निवसतः सतः

इति श्रीस्कांदे महापुराणे एकाशीतिसाहस्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंडे पूर्वार्द्धे भौमगुरुशनिलोकवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः