Skanda Purana · Chapter 4.16

// gaṇāvūcatuḥ //
śivaśarmanmahābuddhe śukralokoyamadbhutaḥ //
dānavānāṃ ca daityānāṃ gururatra vasetkaviḥ

pītvā varṣasahasraṃ vai kaṇadhūmaṃ suduḥsaham //
yaḥ prāptavānmahāvidyāṃ mṛtyusaṃjīvinīṃ harāt

imāṃ vidyāṃ na jānāti devācāryoti dupkarām //
ṛte mṛtyuṃjayātskaṃdātpārvatyā gajavaktrataḥ

śivaśarmovāca // //
kosau śukra iti khyāto yasyāyaṃ loka uttamaḥ //
kathaṃ tena ca vidyāptā mṛtyusaṃjīvanī harāt // ४ /
ācakṣāthāmidaṃ devau yadi prītirmayi prabhū //
tatastau smāhaturdevau śukrasya paramāṃ kathām

yāṃ śrutvā cāpamṛtyubhyo hīyaṃte śraddhayāyutāḥ //
bhūtapretapiśācebhyo na bhayaṃ cāpi jāyate

ājau pravartamānāyāmaṃdhakāṃdhakavairiṇoḥ //
anirbhedya girivyūha vajravyūhādhināthayoḥ

apasṛtya tato yuddhādaṃdhakaḥ śukrasaṃnidhim //
adhigamya babhāṣedamavaruhya rathāttataḥ

bhagavaṃstvāmupāśritya vayaṃ devāṃśca sānugān //
manyāmahe tṛṇaistulyānrudropeṃdrādikānapi

kuṃjarā iva siṃhebhyo garuḍebhya ivoragāḥ //
asmatto bibhyati surā guro yuṣmadanugrahāt

vajravyūhamanirbhedyaṃ viviśurdetyadānavāḥ //
vidhūya pramathānīkaṃ hradaṃ tāpārditā iva

vayaṃ tvaccharaṇaṃ bhūtvā parvatā iva niścalāḥ //
sthitvā carāma niḥśaṃkā brāhmaṇeṃdra mahāhave

āptabhāvena ca vayaṃ pādau tava sukhapradau //
sadārāḥ sasutāścaiva śuśrūṣāmo divāniśam

abhirakṣābhito vipra prasannaḥ śaraṇāgatān //
paśya huṃḍaṃ tuhuṃḍaṃ ca kujaṃbhaṃ jaṃbhameva ca

pākaṃ kārtasvanaṃ caiva vipākaṃ pākahāriṇam //
taṃ candradamanaṃ śūraṃ śūrāmaravidāraṇam

pramathairbhīmavikrāṃtaiḥ krāṃtaṃ mṛtyupramāthibhiḥ //
sūditānpatitāṃścaiva drāviḍairiva caṃdanān

yā pītvā kaṇadhūmaṃ vai sahasraṃ śaradāṃ purā //
varā vidyā tvayā prāptā tasyāḥ kāloyamāgataḥ

atha vidyāphalaṃ tatte daityānsaṃjīvayiṣyataḥ //
paśyaṃtu pramathāḥ sarve tvayā saṃjīvitānimān

ityaṃdhakavacaḥ śrutvā sthiradhīrbhārgavomuniḥ //
kiṃcitsmitaṃ tadā kṛtvā dānavādhipamabravīt

dānavādhipate sarvaṃ tathyaṃ yadbhāṣitaṃ tvayā //
vidyopārjanametaddhi dānavārthaṃ mayā kṛtam

pītvā varṣasahasraṃ vai kaṇadhūmaṃ suduḥsaham //
eṣā prāpteśvarādvidyā bāṃdhavānāṃ sukhāvahā

etayā vidyayā sohaṃ pramayairmathitānraṇe //
utthāpayiṣye glānāni dhānyanyaṃbudharo yathā

nirvraṇānnīrujaḥ svasthānsuptveva punarutthitān//
asminmuhūrte draṣṭāsi dānavānutthitānnṛpa

ityuktvā dānavapatiṃ vidyāmāvartayatkaviḥ //
ekaikaṃ daityamuddiśya ta uttasthurdhṛtāyudhāḥ

vedā iva sadabhyastāḥ samaye vā yathāṃbudāḥ //
brāhmaṇebhyo yathā dattāḥ śraddhayārthā mahāpadi

ujjīvitāṃstu tāndṛṣṭvā tuhuṃḍādyānmahāsurān //
vineduḥ pūrvadevāste jalapūrṇā ivāṃbudāḥ

śukreṇojīvitāndṛṣṭvā dānavāṃstāngaṇeśvarāḥ //
vijñāpyameva deveśe hyevaṃ te'nyonyamabruvan

āścaryarūpe pramatheśvarāṇāṃ tasmiṃstathā vartati yuddhayajñe //
amarṣito bhārgavakarmadṛṣṭvā śilādaputrobhyagamanmaheśam

jayeti coktvā jaya yonimugramuvāca naṃdī kanakāvadātam//
gaṇeśvarāṇāṃ raṇakarma deva devaiśca seṃdrairapi duṣkaraṃ yat

tadbhārgaveṇādya kṛtaṃ vṛthā naḥ saṃjīvya tānājimṛtānvipakṣān //
āvartya vidyāṃ mṛtajīvadātrīmekaikamuddiśya sahelamīśa

tuhuṃḍahuṃḍādikajaṃbhajaṃbhavipākapākādi mahāsureṃdrāḥ //
yamālayādadya punarnivṛttā vidrāvayaṃtaḥ pramathāścaraṃti

yadi hyasau daityavarānnirastānsaṃjīvayedatra punaḥpunastān //
jayaḥ kuto no bhavitā maheśa gaṇeśvarāṇāṃ kuta eva śāṃtiḥ

ityevamuktaḥ pramatheśvareṇa sa naṃdinā vai pramatheśvareśaḥ //
uvāca devaḥ prahasaṃstadānīṃ taṃ naṃdinaṃ sarvagaṇeśarājam

naṃdinprayāhi tvaritotimātraṃ dvijeṃdravaryaṃ ditinaṃdanānām //
madhyātsamuddhṛtya tathānayāśu śyeno yathā lāvakamaṃḍajātam

sa eva mukto vṛṣabhadhvajena nanāda naṃdī vṛṣasiṃhanādaḥ //
jagāma tūrṇaṃ ca vigāhya senāṃ yatrābhavadbhārgavavaṃśadīpaḥ

taṃ rakṣyamāṇaṃ ditijaiḥ samastaiḥ pāśāsivṛkṣopalaśailahastaiḥ //
vikṣobhya daityānbalavāñjahāra kāvyaṃ sa naṃdī śarabho yathebham

srastāṃbaraṃ vicyutabhūṣaṇaṃ ca vimuktakeśaṃ balinā gṛhītam //
vimocayiṣyaṃta ivānujagmuḥ surārayaḥ siṃharavānsṛjaṃtaḥ

daṃbholi śūlāsiparaśvadhānāmuddaṃḍacakropala kaṃpanānām //
naṃdīśvarasyopari dānavedrā varṣaṃ vavarṣurjaladā ivogram

taṃ bhārgavaṃ prāpya gaṇādhirājo mukhāgninā śastraśatāni dagdhvā //
āyātpravṛddhe'suradevayuddhe bhavasya pārśve vyathitārisainyaḥ

ayaṃ sa śukro bhagavannitīdaṃ nivedayāmāsa bhavāya śīghram //
jagrāha śukraṃ sa ca devadevo yathopahāraṃ śucinā pradattam

na kiṃciduktvā sa hi bhūtagoptā cikṣepa vaktre phalavatkavīṃdram //
hāhāravastairasuraiḥ samastairuccairvimukto hahaheti bhūri

kāvye nigīrṇe girijeśvareṇa daityā jayāśā rahitā babhūvuḥ //
hastairvimuktā iva vāraṇeṃdrāḥ śṛṃgairvihīnā iva govṛṣāśca

śarīra hīnā iva jīvasaṃghā dvijā yathā cādhyayanena hīnāḥ //
nirudyamāḥ sattvaguṇā yathā vai yathodyamā bhāgyavivarjitāśca

patyā vihīnāśca yathaiva yoṣā yathā vipakṣā iva mārgaṇaughāḥ //
āyūṃṣi hīnāni yathaiva puṇyairvṛttena hīnāni yathā śrutāni

vinā yathā vaibhavaśaktimekāṃ bhavaṃti hīnāḥ svaphalaiḥ kriyaughāḥ //
tathā vinā taṃ dvijavaryamekaṃ daityā jayāśā vimukhā babhūvuḥ

naṃdināpahṛte śukre gilite ca viṣādinā //
viṣādamagamandaityā hīyamānaraṇotsavāḥ

tānvīkṣya vigatotsāhānaṃdhakaḥ pratyabhāṣata //
kaviṃ vikramya nayatā naṃdinā vaṃcitā vayam

tanūrvinā hṛtāḥ prāṇāḥ sarveṣāmadya tena naḥ //
dhairyaṃ vīryaṃ gatiḥ kīrtiḥ sattvaṃ tejaḥ parākramaḥ

yugapanno hṛtaṃ sarvamekasminbhārgave hṛte //
dhigasmānkulapūjyo yairekopi kulasattamaḥ //
guruḥ sarvasamarthaśca trātā trāto na cāpadi

taddhairyamavalaṃbyeha yudhyadhvamaribhiḥ saha //
sūdayiṣyāmyahaṃ sarvānpramathānsaha naṃdinā

adyaitānvivaśānhatvā saha devaiḥ savāsavaiḥ //
bhārgavaṃ mocayiṣyāmi jīvaṃ yogīva karmataḥ

sa cāpi yogī yogena yadi nāma svayaṃ prabhuḥ //
śarīrāttasya nirgacchedasmākaṃ roṣapālitā

ityaṃdhakavacaḥ śrutvā dānavā meghaniḥsvanāḥ //
pramathā nardayāmāsurmartavye kṛta niścayāḥ

satyāyupi na no jātu śaktāḥ syuḥ pramathābalāt //
asatyāyuṣi kiṃ gatvā tyaktvā svāminamāhave //

ye svāminaṃ vihāyājau bahumānadhanā janāḥ //
yāṃti te yāṃti niyatamaṃdhatāmisramālayam

ayaśastamasā khyātiṃ malinīkṛtyabhūriśaḥ //
ihāmutrāpi sukhino na syurbhagnā raṇājirāt

kiṃ dānaiḥ kiṃ tapobhiśca kiṃ tīrthaparimajjanaiḥ //
dharātīrthe yadi snātaṃ punarbhava malāpahe

saṃpradhāryeti te'nyonyaṃ daityāste danujāstathā //
mamaṃthuḥ pramathānājau raṇabherīrninādya ca

tatra vāṇāsivajraughaiḥ kaṭaṃkaṭaśilāmayaiḥ //
bhuśuṃḍībhiṃdipālaiśca śaktibhalla paraśvadhaiḥ

khaṭvāṃgaiḥ paṭṭiśaiḥ śūlairlakuṭairmusalairalam //
parasparamabhighnaṃtaḥ pracakruḥ kadanaṃ mahat

kārmukāṇāṃ vikṛṣṭānāṃ patatāṃ ca patatriṇām //
bhiṃdipālabhuśuṃḍīnāṃ kṣveḍitānāṃ ravo'bhavat

raṇatūryaninādaiśca gajānāṃ bahubṛṃhitaiḥ //
heṣāravairhayānāṃ ca mahānkolāhalo'bhavat

pratisvanairavāpūri dyāvābhūmyoryadaṃtaram //
abhīrūṇāṃ ca bhīrūṇāṃ mahāromodgamo'bhavat

gajavājimahārāva sphuṭacchabdagrahāṇi ca //
bhagnadhvajapatākāni kṣīṇapraharaṇāni ca

rudhirodgāra citrāṇi vyaśvahastirathāni ca //
pipāsitāni sainyāni mumūrchurubhayatra vai

dṛṣṭvā sainyaṃ ca pramathairbhajyamānamitastataḥ //
dudrāva rathamāsthāya svayamevāṃdhako gaṇān

śaravajraprahāraistairvajrāghātairnagā iva //
pramathāneśire vātairnistoyā iva toyadāḥ

yāṃtamāyāṃtamālokya dūrasthaṃ nikaṭasthitam //
pratyekaṃ romasaṃkhyābhirvyadhādbāṇaistadāṃdhakaḥ

vināyakena skaṃdena naṃdinā somanaṃdinā //
naigameyena śākhena viśākhena balīyasā

ityādyaistu gaṇairugrairaṃdhakopyaṃdhakīkṛtaḥ //
triśūla śaktibāṇaugha dhārāsaṃpātapātibhiḥ

tataḥ kolāhalo jātaḥ pramathāsurasainyayoḥ //
tena śabdena mahatā śukraḥ śaṃbhūdare sthitaḥ

chidrānveṣī bhramansotha viniḥketo yathānilaḥ //
saptalokān sapālānsa rudradehe vyalokayat

brahmanārāyaṇeṃdrāṇāmādityāpyarasāṃ tathā //
bhuvanāni vicitrāṇi yuddhaṃ ca pramathāsuram

savarṣāṇāṃ śataṃ kukṣau bhavasya parito bhraman //
na tasya dadṛśe raṃdhraṃ śuce raṃdhraṃ khalo yathā

śāṃbhavenāthayogena śukrarūpeṇa bhārgavaḥ //
caskaṃdātha nanāmāpi tato devena bhāṣitaḥ

śukravanniḥsṛtoyasmāttasmāttvaṃ bhṛgunaṃdana //
karmaṇānena śukrastvaṃ mama putrosi gamyatām

jaṭharānnirgate śukre devopi mumudetarām //
bhramañchreyobhavadyanme na mṛto jaṭhare dvijaḥ

ityevamukto devena śukrorkasadṛśa dyutiḥ //
viveśa dānavānīkaṃ meghamālāṃ yathā śaśī

śukrodayānmudaṃ lebhe sa dānava mahārṇavaḥ //
yathā caṃdrodaye harṣamūrmimālī mahodadhiḥ

aṃdhakāṃdhakahaṃtrorvai vartamāne mahāhave //
itthaṃ nāmnābhavacchukraḥ sa vai bhārgavanaṃdanaḥ

yathā ca vidyāṃ tāṃ prāpa mṛtasaṃjīvanīṃ parām //
śaṃbhoranugrahātkāvyastanniśāmaya suvrata

// gaṇāvūcatuḥ // //
purā'sau bhṛgudāyādo gatvā vārāṇasīṃ purīm //
aṃḍajasvedajodbhijjajarāyuja gatipradām

saṃsthāpya liṃgaṃ śrīśaṃbhoḥ kūpaṃ kṛtvā tadagrataḥ //
bahukālaṃ tapastepe dhyāyanviśveśvaraṃ prabhum

rājacaṃpakadhattūra karavīrakuśeśayaiḥ //
mālatī karṇikāraiśca kadaṃbairbakulotpalaiḥ

mallikāśatapatrībhiḥ siṃduvāraiḥ sakiṃśukaiḥ //
aśokaiḥ karuṇaiḥ puṣpaiḥ punnāgairnāgakesaraiḥ

kṣudrābhirmādhavībhiśca pāṭalā bilvacaṃpakaiḥ //
navamallīvicikilaiḥ kuṃdaiḥ samucukuṃdakaiḥ

maṃdārairbilvapatraiśca droṇairmarubakairbakaiḥ //
graṃthiparṇairdamanakaiḥ surabhūcūtapallavaiḥ

tulasī devagaṃdhārī bṛhatpatrī kuśāṃkuraiḥ //
nadyāvartairagastyaiśca saśālairdevadārubhiḥ

kāṃcanāraiḥ kurabakairdūrvāṃkura kuraṃṭakaiḥ //
pratyekamebhiḥ kusumaiḥ pallavairaparairapi

patraiḥ śatasahasraiśca sa samānarca śaṃkaram//
paṃcāmṛtairdroṇamitairlakṣakṛtvaḥ prayatnataḥ

snapayāmāsa deveśaṃ sugaṃdhasnapanairbahu //
sahasrakṛtvo deveśaṃ caṃdanairyakṣakardamaiḥ

samāliliṃpa deveśaṃ sugaṃdhodvartanānyanu //
gītanṛtyopahāraiśca śrutyuktastutibhirbahuḥ

nāmnāṃ sahasrairanyaiśca stotraistuṣṭāva śaṃkaram //
sahasraṃ paṃcaśaradāmitthaṃ śukraḥ samarcayan

yadā devaṃ nāluloke manāgapi varonmukham//
tadānyaṃ niyamaṃ ghoraṃ jagrāhātīvaduḥsaham

prakṣālya cetaso tyaṃtaṃ cāṃcalyākhyaṃ mahāmalam //
bhāvanāvārbhi rasakṛdiṃdriyaiḥ sahitasya ca

nirmalīkṛtya tacceto ratnaṃ dattvā pinākine //
prapapau kaṇadhūmaughaṃ sahasraṃ śaradāṃ kaviḥ

prasasāda tadā devo bhārgavāya mahātmane //
tasmālliṃgādvinirgatya sahasrārkādhikadyutiḥ

uvāca ca virūpākṣaḥ sākṣāddākṣāyaṇīpatiḥ //
taponidhe prasannosmi varaṃ varaya bhārgava

niśamyeti vacaḥ śaṃbhoraṃbhojanayano dvijaḥ //
udyadānaṃdasaṃdoha romāṃcāṃcita vigrahaḥ

tuṣṭāvāṣṭatanuṃ tuṣṭaḥ praphu lla nayanāṃcalaḥ //
maulāvaṃjalimādhāya vadañjayajayeti ca

bhārgava uvāca // //
tvaṃ bhābhirābhirabhibhūya tamaḥ samastamastaṃ nayasyabhimatāni niśācarāṇām //
dedīpyase maṇegaganehitāya lokatrayasya jagadīśvara tannamaste

loketivelamativelamahāmahobhirnirmāsi kaumudamudaṃ ca samutsamudram //
vidrāvitākhilatamāḥ sutamohimāṃśo pīyūṣapūraparipūrita tannamaste

tvaṃ pāvane pathi sadāgatirasyupāsyaḥ kastvāṃ vinā bhuvanajīvanajīvatīha //
stabdhaprabhaṃjana vivardhita sarvajaṃtosaṃtoṣitāhi kulasarvagatannamaste

viśvaikapāvakanatāvakapāvakaika śakterṛte'mṛtavatāmṛtadivyakāryam //
prāṇityado jagadaho jagadaṃtarātmaṃstatpāvaka pratipadaṃ śamadaṃ namaste

pānīyarūpa parameśa jagatpavitra citraṃ vicitrasucaritra karoṣi nūnam //
viśvapavitramamalaṃ kila viśvanātha pānāvagāhanata etadato natosmi

ākāśarūpa bahiraṃtarutāvakāśa dānādvikasvaramiheśvara viśvamaitat //
tvattaḥ sadā sadayasaṃśvasiti svabhāvātsaṃkocameti bhavatosmi natastatastvām

viśvaṃbharātmaka bibharti vibho'traviśvaṃ ko viśvanātha bhavatonya tamastamore //
tattvāṃ vinā na śamināṃ himajāhibhūṣastavyo'paraḥ paraparapraṇatastatastvām

ātmasvarūpa tava rūpa paraṃparābhirābhistataṃ hara carācara rūpametat //
sarvāṃtarātmanilayapratirūparūpanityaṃnatosmi paramātmatano'ṣṭamūrte

ityaṣṭamūrtibhi rimābhirumābhivaṃdyavaṃdyātivaṃdya bhava viśvajanīnamūrte //
etattataṃ suvitataṃ praṇatapraṇīta sarvātharsārthaparamārtha tato natosmi

aṣṭamūrtyaṣṭakeneṣṭaṃ pariṣṭūyeti bhārgavaḥ //
bhargabhūmimilanmauliḥ praṇanāma punaḥpunaḥ

iti stuto mahādevo bhārgaveṇātitejasā //
utthāpya bhūmerbāhubhyāṃ dhṛtvā taṃ praṇataṃ dvijam

uvāca daśanajyotsnā pradyotita digaṃtaraḥ //
anenātyugratapasā hyananyācaritena ca

liṃgasthāpanapuṇyena liṃgasyārādhanena ca //
cittaratnopahāreṇa śucinā niścalena ca

avimukta mahākṣetre pavitrācaraṇena ca //
tvāṃ sutābhyāṃ prapaśyāmi tavādeyaṃ na kiṃcana

anenaiva śarīreṇa mamodaradarīṃ gataḥ //
madvareṃdriyamārgeṇa putra janmatvameṣyasi // /५ //
anyaṃ varaṃ prayacchāmi duṣprāpaṃ pārṣadairapi //
harau hiraṇyagarbhepi prāyaśo'haṃ jugopayām

mṛtasaṃjīvanī nāma vidyā yā mama nirmalā //
tapobalena mahatā mayaiva parinirmitā

tvāṃ tāṃ tu prāpayāmyadya maṃtrarūpāṃ mahāśuce //
yogyatā te'sti vidyāyāstasyāḥ śucitaponidhe

yaṃyamuddiśyaniyatametāmāvartayiṣyasi //
vidyāṃ vidyeśvaraśreṣṭha sa sa prāṇiṣyati dhuvam

atyarkamatyagniṃ(?) ca te tejo vyomnyatitārakam //
dedīpyamānaṃ bhavitā grahāṇāṃ pravaro bhava

abhi tvāṃ ye kariṣyaṃti yātrāṃ nāryo naropi vā //
teṣāṃ tvadṛṣṭipātena sarvaṃ kāryaṃ praṇaṃkṣyati

tavodaye bhaviṣyaṃti vivāhādīni suvrata //
sarvāṇi dharmakāryāṇi phalavaṃti nṛṇāmiha

sarvāśca tithayo maṃdāstava saṃyogataḥ śubhāḥ //
tava bhaktā bhaviṣyaṃti bahuśukrā bahuprajāḥ

tvayedaṃ sthāpitaṃ liṃgaṃ śukreśamiti saṃjñitam //
ye'rcayiṣyaṃti manujāsteṣāṃ siddhirbhaviṣyati

āvarṣaṃ pratiśukraṃ ye naktavrataparā narāḥ //
tvaddine śukrakūpe ye kṛtasarvodakakriyāḥ

śukreśamarcayiṣyaṃti śṛṇu teṣāṃ tu yatphalam //
avaṃdhyaśukrāste martyāḥ putravaṃto'tiretasaḥ

puṃstvasaubhāgyasaṃpannā bhaviṣyaṃti na saṃśayaḥ //
vyapetavighnāste sarve janāḥ syuḥ sukhavāsinaḥ //
iti dattvā varāndevastatra liṃge layaṃ yayau

gaṇāvūcatuḥ // //
śukreśvarasya ye bhaktāḥ śukraloke vasaṃti te //
viśveśvarāddakṣiṇataḥ śukreśosti paraṃtapa

tasya darśanamātreṇa śukraloke mahīyate //
ityeṣā śukralokasya sthitiruktā mahāmate

agastya uvāca // //
itthaṃ sadharmiṇi kathāṃ śukralokasya suvrate //
śṛṇvannāṃgārakaṃ lokamāluloke'tha sa dvijaḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇe caturthe kāśīkhaṃḍe pūrvārdhe śukralokavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ