Skanda Purana · Verses 3.6-2

// ṛṣaya ūcuḥ // //
yaduktaṃ bhavatā sūta mahadākhyānamadbhutam //
śambhormāhātmyakathanamaśeṣāghaharaṃ param

bhūyopi śrotumicchāmastadeva susamāhitāḥ //
pradoṣe bhagavāñchaṃbhuḥ pūjitastu mahātmabhiḥ

saṃprayacchati kāṃ siddhimetanno brūhi suvrata //
śrutamapyasakṛtsūta bhūyastṛṣṇā pravardhate

// sūta uvāca // //
sādhu pṛṣṭaṃ mahāprājñā bhavadbhirlokaviśrutaiḥ //
ato'haṃ saṃpravakṣyāmi śivapūjāphalaṃ mahat

trayodaśyāṃ tithau sāyaṃ pradoṣaḥ parikīrttitaḥ //
tatra pūjyo mahādevo nānyo devaḥ phalārthibhiḥ

pradoṣapūjāmāhātmyaṃ ko nu varṇayituṃ kṣamaḥ //
yatra sarve'pi vibudhāstiṣṭhaṃti giriśāṃtike

pradoṣasamaye devaḥ kailāse rajatālaye //
karoti nṛtyaṃ vibudhairabhiṣṭutaguṇodayaḥ

ataḥ pūjā japo homastatkathāstadguṇastavaḥ //
karttavyo niyataṃ martyaiścaturvargaphalā rthibhiḥ

dāridyatimirāṃdhānāṃ martyānāṃ bhavabhīruṇām //
bhavasāgaramagnānāṃ plavo'yaṃ pāradarśanaḥ

duḥkhaśokabhayārttānāṃ kleśanirvāṇamicchatām //
pradoṣe pārvatīśasya pūjanaṃ maṃgalāyanam

durbuddhirapi nīcopi mandabhāgyaḥ śaṭho'pi vā //
pradoṣe pūjya deveśaṃ vipadbhyaḥ sa pramucyate

śatrubhirhanyamāno'pi daśyamānopi pannagaiḥ //
śailairākramyamāṇo'pi patito'pi mahāṃbudhau

āviddhakāladaṇḍo'pi nānārogahato'pi vā //
na vinaśyati martyo'sau pradoṣe giriśārcanāt

dāridryaṃ maraṇaṃ duḥkhamṛṇabhāraṃ nagopamam //
sadyo vidhūya saṃpadbhiḥ pūjyate śivapūjanāt

atra vakṣye mahāpuṇyamitihāsaṃ purātanam //
yaṃ śrutvā manujāḥ sarve prayāṃti kṛtakṛtyatām

āsīdvidarbhaviṣaye nāmnā satyaratho nṛpaḥ //
sarvadharmarato dhīraḥ suśīlaḥ satyasaṃgaraḥ

tasya pālayato bhūmiṃ dharmeṇa munipuṃgavāḥ //
vyatīyāya mahānkālaḥ sukhenaiva mahāmateḥ

atha tasya mahībharturbabhūvuḥ śālvabhūbhujaḥ //
śatravaścoddhatabalā durmarṣaṇapurogamāḥ

kadācidatha te śālvāḥ saṃnaddhabahusainikāḥ //
vidarbhanagarīṃ prāpya rurudhurvijigīṣavaḥ

dṛṣṭvā niruddhyamānāṃ tāṃ vidarbhādhipatiḥ purīm //
yoddhumabhyāyayau tūrṇaṃ balena mahatā vṛtaḥ

tasya tairabhavayuddhaṃ śālvairapi baloddhataiḥ //
pātāle pannagendrasya gandharvairiva durmadaiḥ

vidarbhanṛpatiḥ so'tha kṛtvā yuddhaṃ sudāruṇam //
pranaṣṭorubalaiḥ śālvairnihato raṇamūrdhani

tasminmahārathe vīre nihate maṃtribhiḥ saha //
dudruvuḥ samare bhagnā hataśeṣāśca sainikāḥ

atha yuddhebhivirate nadatsu ripumaṃtriṣu //
nagaryāṃ yuddhyamānāyāṃ jāte kolāhale rave

tasya satyarathasyaikā vidarbhādhipateḥ satī //
bhūriśokasamāviṣṭā kvacidyatnādviniryayau

sā niśāsamaye yatnādaṃtarvatnī nṛpāṃganā //
nirgatā śoka saṃtaptā pratīcīṃ prayayau diśam

atha prabhāte mārgeṇa gacchantī śanakaiḥ satī //
atītya dūramadhvānaṃ dadarśa vimalaṃ saraḥ

tatrāgatya varārohā taptā tāpena bhūyasā //
vilasaṃtaṃ sarastīre chāyāvṛkṣaṃ samāśrayat

tatra daivavaśādrājñī vijane tarukuṭṭime //
asūta tanayaṃ sādhvī mūhūrte sadguṇānvite

atha sā rājamahiṣī pipāsābhihatā bhṛśam //
saro'vatīrṇā cārvaṃgī grastā grāheṇa bhūyasā

jātamātraḥ kumāro'pi vinaṣṭapitṛmātṛkaḥ //
rurodoccaiḥ sarastīre kṣutpipāsārdito'balaḥ

tasminnevaṃ krandamāne jātamātre kumārake //
kācidabhyāyayau śīghraṃ diṣṭyā vipravarāṃganā

sāpyekahāyanaṃ bālamudvahantī nijātmajam //
adhanā bhartṛrahitā yācamānā gṛhegṛhe

ekātmajā baṃdhuhīnā yāñcāmārgavaśaṃgatā//
umānāma dvijasatīdadarśa nṛpanaṃdanam

sā dṛṣṭvā rājatanayaṃ sūryabiṃvamiva cyutam//
anāthamenaṃ kraṃdaṃtaṃ ciṃtayāmāsa bhūriśaḥ

aho sumahadāścaryamidaṃ dṛṣṭaṃ mayādhunā //
acchinnanābhisūtro'yaṃ śiśurmātā kva vā gatā

pitā nāsti na cānyosti nāsti baṃdhujano'pi vā //
anāthaḥ kṛpaṇo bālaḥ śete kevala bhūtale

eṣa cāṃḍālajo vāpi śūdrajo vaiśyajopi vā //
viprātmajo vā nṛpajo jñāyate kathamarbhakaḥ

śiśumenaṃ samuddhṛtya puṣṇāmyaurasavaddhruvam //
kiṃ tvavijñātakulajaṃ notsahe spraṣṭumuttamam

iti mīmāṃsamānāyāṃ tasyāṃ vipravarastriyām

kaścitsamāyayau bhikṣuḥ sākṣāddevaḥ śivaḥ svayam //
tāmāha bhikṣuvaryotha viprabhāmini mā khidaḥ

rakṣainaṃ bālakaṃ subhrurvisṛjya hṛdi saṃśayam//
anena paramaṃ śreyaḥ prāpsyase hyacirādeiha

etāvaduktvā tvarito bhikṣuḥ kāruṇiko yayau //
atha tasmingate bhikṣau viśrabdhā viprabhāminī

tamarbhakaṃ samādāya nijameva gṛhaṃ yayau //
bhikṣuvākyena viśrabdhā sā rāja tanayaṃ satī

ātmaputreṇa sadṛśaṃ kṛpayā paryapoṣayat//
ekacakrāhvaye ramye grāme kṛtaniketanā

svaputraṃ rājaputraṃ ca bhikṣānnena vyavardhayat //
brāhmaṇītanayaścaiva sa rājatanayastathā

brāhmaṇaiḥ kṛtasaṃskārau vavṛdhāte supūjitau///
kṛtopanayanau kāle bālakau niyame sthitau //

bhikṣārthaṃ ceratustatra mātrā saha dinedine //
tābhyāṃ kadācidbālābhyāṃ sā vipravanitā saha

bhaikṣyaṃ caraṃtī daivena praviṣṭā devatālayam//
tatra vṛddhaiḥ samākīrṇe munibhirdevatālaye

tau dṛṣṭvā bālakau dhīmāñchāṃḍilyo munirabravīt //
aho daivabalaṃ citramaho karma duratyayam

eṣa bālo'nyajananīṃ śrito bhaikṣyeṇa jīvati //
imāmeva dvijavadhūṃ prāpya mātaramuttamām

sahaiva dvijaputreṇa dvijabhāvaṃ samāśritaḥ //
iti śrutvā munervākyaṃ śāṃḍilyasya dvijāṃganā

sā praṇamya sabhāmadhye paryapṛcchatsavismayā //
brahmanneṣorbhako nīto mayā bhikṣorgirā gṛham

avijñātakulodyāpi sutavatparipoṣyate //
kasminkule prasūto'yaṃ kā mātā janakosya kaḥ

sarvaṃ vijñātumicchāmi bhavato jñānacakṣuṣaḥ //.५५ ///
iti pṛṣṭo muniḥ sotha jñānadṛṣṭirdvijastriyāṃ //
ācakhyau tasya bālasya janma karma ca paurvikam

vidarbharājaputrastu tatpituḥ samare mṛtim//
tanmāturnakraharaṇaṃ sākalyena nyavedayat

atha sā vismitā nārī punaḥ prapaccha taṃ munim //
sa rājā sakalānbhogānhitvā yuddhe kathaṃ mṛtaḥ

dāridryamasya bālasya kathaṃ prāptaṃ mahāmune //
dāridryaṃ punaruddhūya kathaṃ rājyamavāpsyati //

asyāpi mama putrasya bhikṣānnenaiva jīvataḥ /
dāridryaśamanopāyamupadeṣṭuṃ tvamarhasi

// śāṃḍilya uvāca ////
amuṣya bālasya pitā sa vidarbhamahīpatiḥ //
pūrvajanmani pāṃḍyeśo babhūva nṛpasattamaḥ

sa rājā sarvadharmajñaḥ pālayansakalāṃ mahīm //
pradoṣasamaye śaṃbhuṃ kadā citpratyapūjayat

tasya pūjayato bhaktyā devaṃ tribhuvaneśvaram //
āsītkalakalārāvaḥ sarvatra nagare mahān

śrutvā tamutkaṭaṃ śabdaṃ rājā tyaktaśivārcanaḥ //
niryayau rājabhavanānnagarakṣobhaśaṃkayā

etasminneva samaye tasyāmātyo mahābalaḥ //
śatruṃ gṛhītvā sāmaṃtaṃ rājāṃtikamupāgamat

amātyena samānītaṃ śatruṃ sāmaṃtamuddhatam //
dṛṣṭvā krodhena nṛpatiḥ śiracchedamakārayat

sa tathaiva mahīpālo visṛjya śivapūjanam //
asamāptātmaniyamaścakāra niśi bhojanam

tatputropi tathā cakre pradoṣasamaye śivam //
anarcayitvā mūḍhātmā bhuktvā suṣvāpa durmadaḥ

janmāṃtare sa nṛpatirvidarbhakṣitipo'bhavat //
śivārcanāṃtarāyeṇa parairbhogāṃtare hataḥ

tatputro yaḥ pūrvabhave sosmiñjanmani tatsutaḥ //
bhūtvā dāridryamāpannaḥ śivapūjāvyatikramāt

asya mātā pūrvabhave sapatnīṃ chadmanāhanat //
tena pāpena mahatā grāheṇāsminbhave hatā

eṣā pravṛttireteṣāṃ bhavatyai samudāhṛtā //
anarcitaśivā martyāḥ prāpnuvaṃti daridratām //

satyaṃ bravīmi paralokahitaṃ bravīmi sāraṃ bravīmyupaniṣaddhṛdayaṃ bravīmi //
saṃsāramulbaṇamasāramavāpya jaṃtoḥ sāro yamīśvarapadāṃburuhasya sevā

ye nārcayaṃti giriśaṃ samaye pradoṣe ye nārcitaṃ śivamapi praṇamaṃti cānye //
etatkathāṃ śrutipuṭairna pibaṃti mūḍhāste janmajanmasu bhavaṃti narā daridrāḥ

ye vai pradoṣasamaye parameśvarasya kurvaṃtyananyamanasoṃ'ghrisarojapūjām //
nityaṃ pravṛddhadhana dhānyakalatraputrasaubhāgyasaṃpadadhikāsta ihaiva loke

kailāsaśailabhavane trijagajanitrīṃ gaurīṃ niveśya kanakāṃcitaratnapīṭhe //
nṛtyaṃ vidhātu mabhivāñchati śūlapāṇau devāḥ pradoṣasamaye'nubhajaṃti sarve

vāgdevī dhṛtavallakī śatamakho veṇuṃ dadhatpadmajastālonnidrakaro ramā bhagavatī geyaprayogānvitā //
viṣṇuḥ sāṃdramṛdaṃgavādanapaṭurdevāḥ samaṃtātsthitāḥ sevaṃte tamanu pradoṣasamaye devaṃ mṛḍānīpatim

gaṃdharvayakṣapatagoragasiddha sādhyā vidyādharāmaravarāpsarasāṃ gaṇāśca //
ye'nye trilokanilayāḥ saha bhūtavargāḥ prāpte pradoṣasamaye harapārthasaṃsthāḥ

ataḥ pradoṣe śiva eka eva pūjyo'tha nānye haripadmajādyāḥ //
tasminmaheśe vidhinejyamāne sarve prasīdaṃti surādhināthāḥ

eṣa te tanayaḥ pūrvajanmani brāhmaṇottamaḥ //
pratigrahairvayo ninye na yajñādyaiḥ sukarmabhiḥ

ato dāridryamāpannaḥ putraste dvijabhāmini//
taddoṣa parihārārthaṃ śaraṇaṃ yātu śaṃkaram

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmottarakhaṇḍe pradoṣamāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ