સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 3.6-2

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદુક્તં ભવતા સૂત મહદાખ્યાનમદ્ભુતમ્ ॥
શમ્ભોર્માહાત્મ્યકથનમશેષાઘહરં પરમ્

ભૂયોપિ શ્રોતુમિચ્છામસ્તદેવ સુસમાહિતાઃ ॥
પ્રદોષે ભગવાઞ્છંભુઃ પૂજિતસ્તુ મહાત્મભિઃ

સંપ્રયચ્છતિ કાં સિદ્ધિમેતન્નો બ્રૂહિ સુવ્રત ॥
શ્રુતમપ્યસકૃત્સૂત ભૂયસ્તૃષ્ણા પ્રવર્ધતે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સાધુ પૃષ્ટં મહાપ્રાજ્ઞા ભવદ્ભિર્લોકવિશ્રુતૈઃ ॥
અતોઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શિવપૂજાફલં મહત્

ત્રયોદશ્યાં તિથૌ સાયં પ્રદોષઃ પરિકીર્ત્તિતઃ ॥
તત્ર પૂજ્યો મહાદેવો નાન્યો દેવઃ ફલાર્થિભિઃ

પ્રદોષપૂજામાહાત્મ્યં કો નુ વર્ણયિતું ક્ષમઃ ॥
યત્ર સર્વેઽપિ વિબુધાસ્તિષ્ઠંતિ ગિરિશાંતિકે

પ્રદોષસમયે દેવઃ કૈલાસે રજતાલયે ॥
કરોતિ નૃત્યં વિબુધૈરભિષ્ટુતગુણોદયઃ

અતઃ પૂજા જપો હોમસ્તત્કથાસ્તદ્ગુણસ્તવઃ ॥
કર્ત્તવ્યો નિયતં મર્ત્યૈશ્ચતુર્વર્ગફલા ર્થિભિઃ

દારિદ્યતિમિરાંધાનાં મર્ત્યાનાં ભવભીરુણામ્ ॥
ભવસાગરમગ્નાનાં પ્લવોઽયં પારદર્શનઃ

દુઃખશોકભયાર્ત્તાનાં ક્લેશનિર્વાણમિચ્છતામ્ ॥
પ્રદોષે પાર્વતીશસ્ય પૂજનં મંગલાયનમ્

દુર્બુદ્ધિરપિ નીચોપિ મન્દભાગ્યઃ શઠોઽપિ વા ॥
પ્રદોષે પૂજ્ય દેવેશં વિપદ્ભ્યઃ સ પ્રમુચ્યતે

શત્રુભિર્હન્યમાનોઽપિ દશ્યમાનોપિ પન્નગૈઃ ॥
શૈલૈરાક્રમ્યમાણોઽપિ પતિતોઽપિ મહાંબુધૌ

આવિદ્ધકાલદણ્ડોઽપિ નાનારોગહતોઽપિ વા ॥
ન વિનશ્યતિ મર્ત્યોઽસૌ પ્રદોષે ગિરિશાર્ચનાત્

દારિદ્ર્યં મરણં દુઃખમૃણભારં નગોપમમ્ ॥
સદ્યો વિધૂય સંપદ્ભિઃ પૂજ્યતે શિવપૂજનાત્

અત્ર વક્ષ્યે મહાપુણ્યમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥
યં શ્રુત્વા મનુજાઃ સર્વે પ્રયાંતિ કૃતકૃત્યતામ્

આસીદ્વિદર્ભવિષયે નામ્ના સત્યરથો નૃપઃ ॥
સર્વધર્મરતો ધીરઃ સુશીલઃ સત્યસંગરઃ

તસ્ય પાલયતો ભૂમિં ધર્મેણ મુનિપુંગવાઃ ॥
વ્યતીયાય મહાન્કાલઃ સુખેનૈવ મહામતેઃ

અથ તસ્ય મહીભર્તુર્બભૂવુઃ શાલ્વભૂભુજઃ ॥
શત્રવશ્ચોદ્ધતબલા દુર્મર્ષણપુરોગમાઃ

કદાચિદથ તે શાલ્વાઃ સંનદ્ધબહુસૈનિકાઃ ॥
વિદર્ભનગરીં પ્રાપ્ય રુરુધુર્વિજિગીષવઃ

દૃષ્ટ્વા નિરુદ્ધ્યમાનાં તાં વિદર્ભાધિપતિઃ પુરીમ્ ॥
યોદ્ધુમભ્યાયયૌ તૂર્ણં બલેન મહતા વૃતઃ

તસ્ય તૈરભવયુદ્ધં શાલ્વૈરપિ બલોદ્ધતૈઃ ॥
પાતાલે પન્નગેન્દ્રસ્ય ગન્ધર્વૈરિવ દુર્મદૈઃ

વિદર્ભનૃપતિઃ સોઽથ કૃત્વા યુદ્ધં સુદારુણમ્ ॥
પ્રનષ્ટોરુબલૈઃ શાલ્વૈર્નિહતો રણમૂર્ધનિ

તસ્મિન્મહારથે વીરે નિહતે મંત્રિભિઃ સહ ॥
દુદ્રુવુઃ સમરે ભગ્ના હતશેષાશ્ચ સૈનિકાઃ

અથ યુદ્ધેભિવિરતે નદત્સુ રિપુમંત્રિષુ ॥
નગર્યાં યુદ્ધ્યમાનાયાં જાતે કોલાહલે રવે

તસ્ય સત્યરથસ્યૈકા વિદર્ભાધિપતેઃ સતી ॥
ભૂરિશોકસમાવિષ્ટા ક્વચિદ્યત્નાદ્વિનિર્યયૌ

સા નિશાસમયે યત્નાદંતર્વત્ની નૃપાંગના ॥
નિર્ગતા શોક સંતપ્તા પ્રતીચીં પ્રયયૌ દિશમ્

અથ પ્રભાતે માર્ગેણ ગચ્છન્તી શનકૈઃ સતી ॥
અતીત્ય દૂરમધ્વાનં દદર્શ વિમલં સરઃ

તત્રાગત્ય વરારોહા તપ્તા તાપેન ભૂયસા ॥
વિલસંતં સરસ્તીરે છાયાવૃક્ષં સમાશ્રયત્

તત્ર દૈવવશાદ્રાજ્ઞી વિજને તરુકુટ્ટિમે ॥
અસૂત તનયં સાધ્વી મૂહૂર્તે સદ્ગુણાન્વિતે

અથ સા રાજમહિષી પિપાસાભિહતા ભૃશમ્ ॥
સરોઽવતીર્ણા ચાર્વંગી ગ્રસ્તા ગ્રાહેણ ભૂયસા

જાતમાત્રઃ કુમારોઽપિ વિનષ્ટપિતૃમાતૃકઃ ॥
રુરોદોચ્ચૈઃ સરસ્તીરે ક્ષુત્પિપાસાર્દિતોઽબલઃ

તસ્મિન્નેવં ક્રન્દમાને જાતમાત્રે કુમારકે ॥
કાચિદભ્યાયયૌ શીઘ્રં દિષ્ટ્યા વિપ્રવરાંગના

સાપ્યેકહાયનં બાલમુદ્વહન્તી નિજાત્મજમ્ ॥
અધના ભર્તૃરહિતા યાચમાના ગૃહેગૃહે

એકાત્મજા બંધુહીના યાઞ્ચામાર્ગવશંગતા॥
ઉમાનામ દ્વિજસતીદદર્શ નૃપનંદનમ્

સા દૃષ્ટ્વા રાજતનયં સૂર્યબિંવમિવ ચ્યુતમ્॥
અનાથમેનં ક્રંદંતં ચિંતયામાસ ભૂરિશઃ

અહો સુમહદાશ્ચર્યમિદં દૃષ્ટં મયાધુના ॥
અચ્છિન્નનાભિસૂત્રોઽયં શિશુર્માતા ક્વ વા ગતા

પિતા નાસ્તિ ન ચાન્યોસ્તિ નાસ્તિ બંધુજનોઽપિ વા ॥
અનાથઃ કૃપણો બાલઃ શેતે કેવલ ભૂતલે

એષ ચાંડાલજો વાપિ શૂદ્રજો વૈશ્યજોપિ વા ॥
વિપ્રાત્મજો વા નૃપજો જ્ઞાયતે કથમર્ભકઃ

શિશુમેનં સમુદ્ધૃત્ય પુષ્ણામ્યૌરસવદ્ધ્રુવમ્ ॥
કિં ત્વવિજ્ઞાતકુલજં નોત્સહે સ્પ્રષ્ટુમુત્તમમ્

ઇતિ મીમાંસમાનાયાં તસ્યાં વિપ્રવરસ્ત્રિયામ્

કશ્ચિત્સમાયયૌ ભિક્ષુઃ સાક્ષાદ્દેવઃ શિવઃ સ્વયમ્ ॥
તામાહ ભિક્ષુવર્યોથ વિપ્રભામિનિ મા ખિદઃ

રક્ષૈનં બાલકં સુભ્રુર્વિસૃજ્ય હૃદિ સંશયમ્॥
અનેન પરમં શ્રેયઃ પ્રાપ્સ્યસે હ્યચિરાદેઇહ

એતાવદુક્ત્વા ત્વરિતો ભિક્ષુઃ કારુણિકો યયૌ ॥
અથ તસ્મિન્ગતે ભિક્ષૌ વિશ્રબ્ધા વિપ્રભામિની

તમર્ભકં સમાદાય નિજમેવ ગૃહં યયૌ ॥
ભિક્ષુવાક્યેન વિશ્રબ્ધા સા રાજ તનયં સતી

આત્મપુત્રેણ સદૃશં કૃપયા પર્યપોષયત્॥
એકચક્રાહ્વયે રમ્યે ગ્રામે કૃતનિકેતના

સ્વપુત્રં રાજપુત્રં ચ ભિક્ષાન્નેન વ્યવર્ધયત્ ॥
બ્રાહ્મણીતનયશ્ચૈવ સ રાજતનયસ્તથા

બ્રાહ્મણૈઃ કૃતસંસ્કારૌ વવૃધાતે સુપૂજિતૌ॥।
કૃતોપનયનૌ કાલે બાલકૌ નિયમે સ્થિતૌ ॥

ભિક્ષાર્થં ચેરતુસ્તત્ર માત્રા સહ દિનેદિને ॥
તાભ્યાં કદાચિદ્બાલાભ્યાં સા વિપ્રવનિતા સહ

ભૈક્ષ્યં ચરંતી દૈવેન પ્રવિષ્ટા દેવતાલયમ્॥
તત્ર વૃદ્ધૈઃ સમાકીર્ણે મુનિભિર્દેવતાલયે

તૌ દૃષ્ટ્વા બાલકૌ ધીમાઞ્છાંડિલ્યો મુનિરબ્રવીત્ ॥
અહો દૈવબલં ચિત્રમહો કર્મ દુરત્યયમ્

એષ બાલોઽન્યજનનીં શ્રિતો ભૈક્ષ્યેણ જીવતિ ॥
ઇમામેવ દ્વિજવધૂં પ્રાપ્ય માતરમુત્તમામ્

સહૈવ દ્વિજપુત્રેણ દ્વિજભાવં સમાશ્રિતઃ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા મુનેર્વાક્યં શાંડિલ્યસ્ય દ્વિજાંગના

સા પ્રણમ્ય સભામધ્યે પર્યપૃચ્છત્સવિસ્મયા ॥
બ્રહ્મન્નેષોર્ભકો નીતો મયા ભિક્ષોર્ગિરા ગૃહમ્

અવિજ્ઞાતકુલોદ્યાપિ સુતવત્પરિપોષ્યતે ॥
કસ્મિન્કુલે પ્રસૂતોઽયં કા માતા જનકોસ્ય કઃ

સર્વં વિજ્ઞાતુમિચ્છામિ ભવતો જ્ઞાનચક્ષુષઃ ॥.૫૫ ॥।
ઇતિ પૃષ્ટો મુનિઃ સોથ જ્ઞાનદૃષ્ટિર્દ્વિજસ્ત્રિયાં ॥
આચખ્યૌ તસ્ય બાલસ્ય જન્મ કર્મ ચ પૌર્વિકમ્

વિદર્ભરાજપુત્રસ્તુ તત્પિતુઃ સમરે મૃતિમ્॥
તન્માતુર્નક્રહરણં સાકલ્યેન ન્યવેદયત્

અથ સા વિસ્મિતા નારી પુનઃ પ્રપચ્છ તં મુનિમ્ ॥
સ રાજા સકલાન્ભોગાન્હિત્વા યુદ્ધે કથં મૃતઃ

દારિદ્ર્યમસ્ય બાલસ્ય કથં પ્રાપ્તં મહામુને ॥
દારિદ્ર્યં પુનરુદ્ધૂય કથં રાજ્યમવાપ્સ્યતિ ॥

અસ્યાપિ મમ પુત્રસ્ય ભિક્ષાન્નેનૈવ જીવતઃ ।
દારિદ્ર્યશમનોપાયમુપદેષ્ટું ત્વમર્હસિ

॥ શાંડિલ્ય ઉવાચ ॥॥
અમુષ્ય બાલસ્ય પિતા સ વિદર્ભમહીપતિઃ ॥
પૂર્વજન્મનિ પાંડ્યેશો બભૂવ નૃપસત્તમઃ

સ રાજા સર્વધર્મજ્ઞઃ પાલયન્સકલાં મહીમ્ ॥
પ્રદોષસમયે શંભું કદા ચિત્પ્રત્યપૂજયત્

તસ્ય પૂજયતો ભક્ત્યા દેવં ત્રિભુવનેશ્વરમ્ ॥
આસીત્કલકલારાવઃ સર્વત્ર નગરે મહાન્

શ્રુત્વા તમુત્કટં શબ્દં રાજા ત્યક્તશિવાર્ચનઃ ॥
નિર્યયૌ રાજભવનાન્નગરક્ષોભશંકયા

એતસ્મિન્નેવ સમયે તસ્યામાત્યો મહાબલઃ ॥
શત્રું ગૃહીત્વા સામંતં રાજાંતિકમુપાગમત્

અમાત્યેન સમાનીતં શત્રું સામંતમુદ્ધતમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા ક્રોધેન નૃપતિઃ શિરચ્છેદમકારયત્

સ તથૈવ મહીપાલો વિસૃજ્ય શિવપૂજનમ્ ॥
અસમાપ્તાત્મનિયમશ્ચકાર નિશિ ભોજનમ્

તત્પુત્રોપિ તથા ચક્રે પ્રદોષસમયે શિવમ્ ॥
અનર્ચયિત્વા મૂઢાત્મા ભુક્ત્વા સુષ્વાપ દુર્મદઃ

જન્માંતરે સ નૃપતિર્વિદર્ભક્ષિતિપોઽભવત્ ॥
શિવાર્ચનાંતરાયેણ પરૈર્ભોગાંતરે હતઃ

તત્પુત્રો યઃ પૂર્વભવે સોસ્મિઞ્જન્મનિ તત્સુતઃ ॥
ભૂત્વા દારિદ્ર્યમાપન્નઃ શિવપૂજાવ્યતિક્રમાત્

અસ્ય માતા પૂર્વભવે સપત્નીં છદ્મનાહનત્ ॥
તેન પાપેન મહતા ગ્રાહેણાસ્મિન્ભવે હતા

એષા પ્રવૃત્તિરેતેષાં ભવત્યૈ સમુદાહૃતા ॥
અનર્ચિતશિવા મર્ત્યાઃ પ્રાપ્નુવંતિ દરિદ્રતામ્ ॥

સત્યં બ્રવીમિ પરલોકહિતં બ્રવીમિ સારં બ્રવીમ્યુપનિષદ્ધૃદયં બ્રવીમિ ॥
સંસારમુલ્બણમસારમવાપ્ય જંતોઃ સારો યમીશ્વરપદાંબુરુહસ્ય સેવા

યે નાર્ચયંતિ ગિરિશં સમયે પ્રદોષે યે નાર્ચિતં શિવમપિ પ્રણમંતિ ચાન્યે ॥
એતત્કથાં શ્રુતિપુટૈર્ન પિબંતિ મૂઢાસ્તે જન્મજન્મસુ ભવંતિ નરા દરિદ્રાઃ

યે વૈ પ્રદોષસમયે પરમેશ્વરસ્ય કુર્વંત્યનન્યમનસોંઽઘ્રિસરોજપૂજામ્ ॥
નિત્યં પ્રવૃદ્ધધન ધાન્યકલત્રપુત્રસૌભાગ્યસંપદધિકાસ્ત ઇહૈવ લોકે

કૈલાસશૈલભવને ત્રિજગજનિત્રીં ગૌરીં નિવેશ્ય કનકાંચિતરત્નપીઠે ॥
નૃત્યં વિધાતુ મભિવાઞ્છતિ શૂલપાણૌ દેવાઃ પ્રદોષસમયેઽનુભજંતિ સર્વે

વાગ્દેવી ધૃતવલ્લકી શતમખો વેણું દધત્પદ્મજસ્તાલોન્નિદ્રકરો રમા ભગવતી ગેયપ્રયોગાન્વિતા ॥
વિષ્ણુઃ સાંદ્રમૃદંગવાદનપટુર્દેવાઃ સમંતાત્સ્થિતાઃ સેવંતે તમનુ પ્રદોષસમયે દેવં મૃડાનીપતિમ્

ગંધર્વયક્ષપતગોરગસિદ્ધ સાધ્યા વિદ્યાધરામરવરાપ્સરસાં ગણાશ્ચ ॥
યેઽન્યે ત્રિલોકનિલયાઃ સહ ભૂતવર્ગાઃ પ્રાપ્તે પ્રદોષસમયે હરપાર્થસંસ્થાઃ

અતઃ પ્રદોષે શિવ એક એવ પૂજ્યોઽથ નાન્યે હરિપદ્મજાદ્યાઃ ॥
તસ્મિન્મહેશે વિધિનેજ્યમાને સર્વે પ્રસીદંતિ સુરાધિનાથાઃ

એષ તે તનયઃ પૂર્વજન્મનિ બ્રાહ્મણોત્તમઃ ॥
પ્રતિગ્રહૈર્વયો નિન્યે ન યજ્ઞાદ્યૈઃ સુકર્મભિઃ

અતો દારિદ્ર્યમાપન્નઃ પુત્રસ્તે દ્વિજભામિનિ॥
તદ્દોષ પરિહારાર્થં શરણં યાતુ શંકરમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મોત્તરખણ્ડે પ્રદોષમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ