Skanda Purana · Chapter 3.6

vyāsa uvāca // //
upakārāya sādhūnāṃ gṛhasthāśramavāsinām //
yathā ca kriyate dharmo yathāvatkathayāmi te

vatsa gārhasthyamāsthāya naraḥ sarvamidaṃ jagat //
puṣṇāti tena lokāṃśca sa jayatyabhivāṃchitān

pitaro munayo devā bhūtāni manujāstathā //
krimikīṭapataṃgāśca vayāṃsi pitaro'surāḥ

gṛhasthamupajīvaṃti tatastṛptiṃ prayāṃti ca //
mukhaṃ vāsya nirīkṣaṃte apo no dāsyatīti ca

sarvasyādhārabhūtā ye vatsa dhenustrayīmayī //
asyāṃ pratiṣṭhitaṃ viśvaṃ viśvahetuśca yā matā

ṛkpṛṣṭhāsau yajuḥsaṃdhyā sāmakukṣipayodharā //
iṣṭāpūrtaviṣāṇā ca sādhusūktatanūruhā

śāṃti puṣṭiśakṛnmūtrā varṇapādapratiṣṭhitā //
upajīvyamānā jagatāṃ padakramajaṭāghanaiḥ

svāhākārasvadhākārau vaṣaṭkāraśca putraka //
hantakārastathai vānyastasyāḥ stanacatuṣṭayam

svāhākārastanaṃ devāḥ pitaraśca svadhāmayam //
munayaśca vaṣaṭkāraṃ devabhūtasureśvarāḥ

hantakāraṃ manuṣyāśca pibaṃti satataṃ stanam //
evamadhyāpayedeva vedānāṃ pratyahaṃ trayīm

teṣāmucchedakarttā yaḥ puruṣo'naṃtapāpakṛt //
sa tamasyaṃdhatāmisre narake hi nimajjati

yastvenāṃ mānavo dhenuṃ svarvatsairamarādibhiḥ //
pūjayatyucite kāle sa svargāyopapadyate

tasmātputra manuṣyeṇa devarṣi pitṛmānavāḥ //
bhūtāni cānudivasaṃ poṣyāṇi svatanuryathā

tasmātsnātaḥ śucirbhūtvā devarṣipitṛtarpaṇam //
yajñasyāṃte tathaivādbhiḥ kāle kuryātsamāhitaḥ

sumanogandhapuṣpaiśca devānabhyarcya mānavaḥ //
tatognestarpaṇaṃ kuryāddyāccāpi balīṃstathā

naktaṃcarebhyo bhūtebhyo balimākāśato haret //
pitṝṇāṃ nirvapettadvaddakṣiṇābhimukhastataḥ

gṛhasthastatparo bhūtvā samāhitamānasaḥ //
tatastoyamupādāya teṣvevārpaṇa satkriyām

sthāneṣu nikṣipetprājño nāmnā tūdiśya devatāḥ //
evaṃ baliṃ gṛhe dattvā gṛhe gṛhapatiḥ śuciḥ

ācamya ca tataḥ kuryātprājño dvārāvalokanam //
muhūrtasyāṣṭamaṃ bhāgamudīkṣetātithiṃ tataḥ

atithiṃ tatra saṃprāptamarghyapādyodakena ca //
bubhukṣumāgataṃ śrāṃtaṃ yācamānamakiṃcanam

brāhmaṇaṃ prāhuratithiṃ saṃpūjya śaktito budhaiḥ //
na pṛchettatrācaraṇaṃ svādhyāyaṃ cāpi paṃḍitaḥ

śobhanāśobhanākāraṃ taṃ manyeta prajāpatim //
anityaṃ hi sthito yasmāttasmādatithirucyate

tasmai dattvā tu yo bhuṃkte sa tu bhuṃkte'mṛtaṃ naraḥ //
atithiryasya bhagnāśo gṛhātprati nivartate

sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati //
api vā śākadānena yadvā toyapradānataḥ //
pūjayettaṃ naraḥ bhaktyā tenaivāto vimucyate

// yudhiṣṭhira uvāca // //
vivāhā brāhmadaivārṣāḥ prājāpatyāsurau tathā //
gāṃdharvo rākṣasaścāpi paiśācoṣṭama ucyate

eteṣāṃ ca vidhiṃ brūhi tathā kāryaṃ ca tattvataḥ //
gṛhasthānāṃ tathā dharmānbrūhi me tvaṃ viśeṣataḥ

// parāśara uvāca // //
sa brāhmo varamāhūya yatra kanyā svalaṃkṛtā //
dīyate tatsutaḥ pūyātpuruṣānekaviṃśatim

yajñasthāyartvije daivastajjaḥ pāti caturdaśa //
varādādāya godvandvamārṣastajjaḥ punāti ṣaṭ

sahobhau caratāṃ dharmaṃ prājāpatyaḥ sa īritaḥ //
varavadhvoḥ svecchayrā ca gāṃdharvo'nyonyamaitrataḥ //
prasahya kanyāharaṇādrākṣaso ninditaḥ satām

chalena kanyāharaṇātpaiśāco garhito'ṣṭamaḥ //
prāyaḥ kṣatraviśoruktā gāṃdharvāsurarākṣasāḥ

aṣṭamastveṣa pāpiṣṭhaḥ pāpiṣṭhānāṃ ca saṃbhavaḥ //
savarṇayā karo grāhyo dhāryaḥ kṣatriyayā śaraḥ

pratodo vaiśyayā dhāryo vāsoṃtaḥ śūdrayā tathā //
asavarṇā sveṣa vidhiḥ smṛtau dṛṣṭaśca vedane

savarṇābhistu sarvābhiḥ pāṇirgrāhyastvayaṃ vidhiḥ //
dharmye vivāhe jāyaṃte dharmyāḥ putrāḥ śatāyuṣaḥ

adharmyāddharmmarahitā maṃdabhāgyadhanāyuṣaḥ //
kṛtakālābhigamane dharmoyaṃ gṛhiṇaḥ paraḥ

strīṇāṃ varamanusmṛtya yathākāmyathavā bhavet //
divābhigamanaṃ puṃsāmanāyuṣyaṃ paraṃ matam

śrāddhārhaḥ sarvaparvāṇi na gaṃtavyāni dhīmatā //
tatra gachanstriyaṃ mohārddharmātpracyavate parāt

ṛtukālābhigāmī yaḥ svadāranirataśca yaḥ //
sa sadā brahmacārī hi vijñeyaḥ sa gṛhāśramī

ārṣe vivāhe godvaṃdvaṃ yaduktaṃ tatra śasyate //
śulkamaṇvapi kanyāyāḥ kanyāvikrayapāpakṛt

apatyavikrayātkalpaṃ vasedviṭkṛmibhojane //
ato nāṇvapi kanyāyā upajīvyaṃ narairdhanam

tatra tuṣṭā mahālakṣmīrnivaseddānavāriṇā //
vāṇijyaṃ nīcasevā ca vedānadhyayanaṃ tathā

kuvivāhaḥ kriyālopaḥ kule patanahetavaḥ //
kuryādvaivāhike cāgnau gṛhyakarmmānvahaṃ gṛhī

pañcayajñakriyāṃ cāpi paktiṃ dainaṃdinīmapi //
gṛhasthāśramiṇaḥ pañcasūnākarma dinedine

kuṇḍanī peṣaṇī cullī hyudakumbhī tu mārjanī //
tāsāṃ ca paṃcasūnānāṃ nirākaraṇahetavaḥ //
kratavaḥ paṃca nirddiṣṭā gṛhiśreyobhivarddhanāḥ

paṭhanaṃ brahmayajñaḥ syāttarpaṇaṃ ca pitṛkratuḥ //
homo daivo balirbhauta ātithyaṃ nṛkratuḥ kramāt

vaiśvadevāṃtare prāptaḥ sūryoḍho vātithiḥ smṛtaḥ //
atitherāditopyete bhojyā nātra vicāraṇā

pitṛdevamanuṣyebhyo dattvāśnātyamṛtaṃ gṛhī //
adattvānnaṃ ca yo bhuṃkte kevalaṃ svodaraṃbhariḥ

vaiśvadevena ye hīnā ātithyena vivarjitāḥ //
sarve te vṛṣalā jñeyāḥ prāptavedā api dvijāḥ

akṛtvā vaiśvadevaṃ tu bhuñjate ye dvijādhamāḥ //
iha lokennahīnāḥ syuḥ kākayoniṃ vrajaṃtyatho

vedoktaṃ viditaṃ karmma nityaṃ kuryādataṃdritaḥ //
yadi kuryādyathāśakti prāpnuyātsadgatiṃ parām

ṣaṣṭhyaṣṭamyorvasetpāpaṃ taile māṃse sadaiva hi //
caturdaśyāṃ pañcadaśyāṃ tathaiva ca kṣure bhage

udayantaṃ na vīkṣeta nāstaṃ yaṃtaṃ na mastake //
na rāhuṇopaspṛṣṭaṃ ca nāṃḍasthaṃ vīkṣayedravim

na vīkṣetātmano rūpamapsu dhāvenna kardame //
na nagnāṃ striyamīkṣeta na nagno jalamāviśet

devatāyatanaṃ vipraṃ dhenuṃ madhu mṛdaṃ tathā//
jātivṛddhaṃ vayovṛddhaṃ vidyāvṛddhaṃ tathaiva ca

aśvatthaṃ caityavṛkṣaṃ ca guruṃ jalabhṛtaṃ ghaṭam//
siddhānnaṃ dadhisiddhārthaṃ gacchankuryātpradakṣiṇam

rajasvalāṃ na seveta nāśnīyātsaha bhāryayā //
ekavāsā na bhuñjīta na bhuñjītotkaṭāsane

nāśuciṃ striyamīkṣeta teja skāmo dvijottamaḥ //
asaṃtarpya pitṝndevānnādyādannaṃ ca kutracit

pakvānnaṃ cāpi no māṃsaṃ dīrghakālaṃ jijīviṣuḥ //
na mūtraṇaṃ vraje kuryānna valmī ke na bhasmani

na gatteṃṣu sasattveṣu na tiṣṭhanna vrajannapi //
brāhmaṇaṃ sūryamagniṃ ca caṃdraṛkṣagurūnapi

abhipaśyanna kurvīta malamūtravisarja nam//
mukhenopadhamennāgniṃ nagnāṃ nekṣeta yoṣitam

nāṃghrī pratāpayedagnau na vastu aśuci kṣipet //
prāṇihiṃsāṃ na kurvīta nāśnīyātsaṃdhya yordvayoḥ

na saṃviśecca saṃdhyāyāṃ prātaḥ sāyaṃ kvacidbudhaḥ //
nācakṣīta dhayaṃtīṃ gāṃ neṃdracāpaṃ pradarśayet

naikaḥ supyātkvacicchūnye na śayānaṃ prabodhayet //
paṃthānaṃ naikalo yāyānna vāryyaṃjalinā pibet

na divoddhṛtasāraṃ ca bhakṣayeddadhi no niśi //
strīdharmiṇī nābhivadennādyādātṛpti rātriṣu

tauryatrikapriyo na syātkāṃsye pādau na dhāvayet //
śrāddhaṃ kṛtvā paraśrāddhe yo'śnīyājjñānavarjitaḥ

dātuḥ śrāddhaphalaṃ nāsti bhoktā kilbiṣabhugbhavet //
na dhārayedanyabhuktaṃ vāsaścopānahāvapi

na bhinnabhājane'śnīyānnāsītāgnyādidūṣite //
ārohaṇaṃ gavāṃ pṛṣṭhe pretadhūmaṃ sarittaṭam

bālātapaṃ divāsvāpaṃ tyajeddīrghaṃ jijīviṣuḥ //
snātvā na mārjayedgātraṃ visṛjenna śikhāṃ pathi //

hastau śiro na dhunuyānnākarṣedāsanaṃ padā //
kareṇa no mṛjedgātraṃ snānavastreṇa vā punaḥ

śunocchiṣṭaṃ bhavedgātraṃ punaḥ snānena śudhyati //
notpāṭayellomanakhaṃ daśanena kadācana

karajaiḥ karajacchedaṃ vivarjayecchubhāya tu//
yadāyatyāṃ tyajettanna kuryātkarma prayatnataḥ

advāreṇa na gantavyaṃ svaveśmāpi kadācana//
krīḍennājñaiḥ sahāsīta na dharmmaghnairna rogibhiḥ

na śayīta kvacinnagnaḥ pāṇau bhuṃjīta naiva ca //
ārdrapādakarāsyo'śnandīrghakālaṃ na jīvati

saṃviśennārdracaraṇo nocchiṣṭaḥ kvacidāvrajet //
śayanastho na cāśnīyānna pibecca jalaṃ dvijaḥ

sopānatko nopaviśenna jalaṃ cotthitaḥ pibet //
sarvvamamlamayaṃ nādyādārogyasyābhilāṣukaḥ

na nirīkṣeta viṇmūtre nocchiṣṭaḥ saṃspṛśecchiraḥ //
nādhitiṣṭhettuṣāṃgāra bhasmakeśakapālikāḥ

patitaiḥ saha saṃvāsaḥ patanāyaiva jāyate //
dadyādāsanaṃ maṃcaṃ na śūdrāya kadācana

brāhmaṇyāddhīyate vipraḥ śūdro dharmācca hīyate //
dharmopadeśaḥ śūdrāṇāṃ svaśreyaḥ pratighātayet

dvijaśuśrūṣaṇaṃ dharmmaḥ śūdrāṇāṃ hi paro mataḥ //
kaṇḍūyanaṃ hi śirasaḥ pāṇibhyāṃ na śubhaṃ matam

ādiśedvaidikaṃ maṃtraṃ na śūdrāya kadācana //
brāhmaṇyā dīyate vipraḥ śūdro dharmmācca hīyate // /७९ //
ātāḍanaṃ karābhyāṃ ca krośanaṃ keśaluṃcanam //
aśāstravartanaṃ bhūyo lubdhātkṛtvā pratigraham

brāhmaṇaḥ sa ca vai yāti narakānekaviṃśatim //
akālameghastanite varṣartau pāṃsuvarṣaṇe

mahābāladhvanau rātrāvanadhyāyāḥ prakīrtitāḥ //
ulkāpāte ca bhūkaṃpe digdāhe madhyarātriṣu

madhyayorvṛṣalopānte rājyahāre ca sūtake //
daśāṣṭakāsu bhūtāyāṃ śrāddhāhe pratipadyapi

pūrṇimāyāṃ tathāṣṭamyāṃ viḍvare rāṣṭraviplave //
upākarmaṇi cotsarge kalpādiṣu yugādiṣu

āraṇyakamadhītyāpi bāṇasāmnorapi dhvanau //
anadhyāyeṣu caiteṣu cādhīyīta na vai kvacit

bhūtāṣṭamyoḥ pañcadaśyorbrahmacārī sadā bhavet //
anāyuṣyakaraṃ ceha paradāropasarpaṇam //
tasmāttaddūratastyājya vairiṇāṃ copasevanam

pūrvarddhibhiḥ parityaktamātmānaṃ nāvamānayet //
sadodyamavatāṃ yasmācchriyo vidyā na durlabhāḥ //

satyaṃ brūyātpriyaṃ būyānna brūyātsatyamapriyam //
priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyādeṣa dharmo vidhīyate

vācovegaṃ manāvegaṃ jihvāvegaṃ ca varja yet //
guhyajānyapi lomāni tatsparśādaśucirbhaveta

pādadhautodakaṃ mūtramucchiṣṭānyudakāni ca //
niṣṭhīvanaṃ ca śleṣmāṇaṃ dūrāddūraṃ viniḥ kṣipeta

aharnniśaṃ śruterjāpyācchaucācāraniṣevaṇāta //
adrohavatyā buddhyā ca pūrvajanma mmareddvijaḥ

vṛddhānprayatnādvaṃdeta dadyātteṣāṃ svamāsanama //
vinamrakandharo bhūyādanuyāyāttataśca tān

śrutibhūdevadevānāṃ nṛpasādhutapasvinām //
pativratānāṃ nārīṇāṃ nindāṃ kuryānna karhi cita

uddhṛtya pañcamṛtpiṃḍānsnāyātparajalāśaye //
śraddhayā pātramāsādya yatkiṃciddīyate vasu

deśe kāle ca vidhinā tadānaṃtyāya kalpate //
bhūprado maṇḍalādhīśaḥ sarvatra sukhito'nnadaḥ

toyadātā surūpaḥ syātpuṣṭaścānnaprado bhaveta //
pradīpado nirmalākṣo godātāryamaloka bhāk

svarṇadātā ca dīrghāyustiladaḥ syācca suprajaḥ //
veśmado'tyuccasaudheśo vastradaścandralokabhāk

hayaprado divyadeho lakṣmīvānvṛṣabha pradaḥ//
subhāryaḥ śibikādātā suparyaṃkaprado'pi ca

śraddhayā pratigṛhṇāti śraddhayā yaḥ prayacchati //
svargiṇau tāvubhau syātāṃ patato'śradrayā tvadhaḥ /

anṛtena kṣaredyajñastapo vismayataḥ kṣaret //
kṣaretkīrtirvinādānamāyurviprāpamānataḥ

gaṃdhaṃ puṣpaṃ kuśā gāvaḥ śākaṃ māṃsaṃ payo dadhi //
maṇimatsyagahaṃ dhānyaṃ grāhyametadupasthitam

madhūdakaṃ phalaṃ mūlamedhāṃsyabhayadakṣiṇā //
abhyudyatāni grāhyāṇi tvetānyapi nikṛṣṭataḥ

dāsanāpitagopālakulamitrārddhasīriṇaḥ //
bhojyānnāḥ śūdravargemī tathātmavinivedakaḥ

itthamācāradharmoyaṃ dharmāraṇyanivāsinām //
śrutismṛtyuktadharmo'yaṃ yudhiṣṭhira niveditaḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye
sadācāralakṣaṇavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ