Skanda Purana · Chapter 3.30

// vyāsa uvāca // //
purā tretāyuge prāpte vaiṣṇavāṃśo raghūdvahaḥ //
sūryavaṃśe samutpanno rāmo rājīvalocanaḥ

sa rāmo lakṣmaṇaścaiva kākapakṣadharāvubhau //
tātasya vacanāttau tu viśvāmitramanuvratau

yajñasaṃrakṣaṇārthāya rājñā dattau kumārakau //
dhanuḥśaradharau vīrau piturvacanapālakau

pathi pravrajato yāvattāḍakānāma rākṣasī //
tāvadāgamya puratastasthau vai vighnakāraṇāt //

ṛṣeranujñayā rāmastāḍakāṃ samaghātayat//
prādiśacca dhanurvedavidyāṃ rāmāya gādhijaḥ

tasya pādatalasparśācchilā vāsavayogataḥ //
ahalyā gautamavadhūḥ punarjātā svarūpiṇī

viśvāmitrasya yajñe tu saṃpravṛtte raghūttamaḥ //
mārīcaṃ ca subāhuṃ ca jaghāna parameṣubhiḥ

īśvarasya dhanurbhagnaṃ janakasya gṛhe sthitam //
rāmaḥ paṃcadaśe varṣe ṣaḍvarṣāṃ caiva maithilīm

upayeme tadā rājanramyāṃ sītāmayonijām //
kṛtakṛtyastadā jātaḥ sītāṃ saṃprāpya rāghavaḥ

ayodhyāmagamanmārge jāmadagnyamavekṣya ca //
saṃgrāmo'bhūttadā rājandevānāmapi duḥsahaḥ

tato rāmaṃ parājitya sītayā gṛhamāgataḥ //
tato dvādaśavarṣāṇi reme rāmastayā saha

ekaviṃśatime varṣe yauvarājyapradāyakam //
rājānamatha kaikeyī varadvayamayāca ta

tayorekena rāmastu sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ //
jaṭādharaḥ pravrajatāṃ varṣāṇīha caturdaśa

bharatastu dvitīyena yauvarājyādhipostu me //
maṃtharāvacanānmūḍhā varametamayācata

jānakīlakṣmaṇasakhaṃ rāmaṃ prāvrājayannṛpaḥ //
trirātramudakāhāraścaturthehni phalāśanaḥ

pañcame citrakūṭe tu rāmo vāsamakalpayat //
tadā daśarathaḥ svargaṃ gato rāma iti bruvan

brahmaśāpaṃ tu saphalaṃ kṛtvā svargaṃ jagāma kim //
tato bharata śatrughnau citrakūṭe samāgatau

svargataṃ pitaraṃ rājanrāmāya vinivedya ca //
sāṃtvanaṃ bharatasyāsya kṛtvā nivartanaṃ prati

tato bharata śatrughnau naṃdigrāmaṃ samāgatau //
pādukāpūjanaratau tatra rājyadharāvubhau

atriṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ daṇḍakāraṇyamāgamata //
rakṣogaṇavadhārambhe virādhe vinipātite

arddhatrayodaśe varṣe paṃcavaṭyāmuvāsa ha //
tato virūpayāmāsa śūrpaṇakhāṃ niśācarīm //
vane vicarataratasya jānakīsahitasya ca

āgato rākṣaso ghoraḥ sītāpaharaṇāya saḥ //
tato māghāsitāṣṭamyāṃ muhūrte vṛndasaṃjñake

rāghavābhyāṃ vinā sītāṃ jahāra daśa kandharaḥ //
mārīcasyāśramaṃ gatvā mṛgarūpeṇa tena ca

nītvā dūraṃ rāghavaṃ ca lakṣmaṇena samanvitam //
tato rāmo jaghānāśu mārīcaṃ mṛgarū piṇam

punaḥ prāpyāśramaṃ rāmo vinā sītāṃ dadarśa ha //
tatraiva hriyamāṇā sā cakraṃda kurarī yathā

rāmarāmeti māṃ rakṣa rakṣa māṃ rakṣasā hṛtām//
yathā śyenaḥ kṣudhāyuktaḥ krandaṃtīṃ vartikāṃ nayet

tathā kāmavaśaṃ prāpto rākṣaso janakātmajām //
nayatyeṣa janakajāṃ tacchrutvā pakṣirāṭ tadā

yuyudhe rākṣaseṃdreṇa rāvaṇena hato'patat //
māghāsitanavamyāṃ tu vasaṃtīṃ rāvaṇālaye

mārgamāṇau tadā tau tu bhrātarau rāmalakṣmaṇau

jaṭāyuṣaṃ tu dṛṣṭvaiva jñātvā rākṣasasaṃhṛtām //
sītāṃ jñātvā tataḥ pakṣī saṃskṛtastena bhaktitaḥ

agrataḥ prayayau rāmo lakṣmaṇastatpadānugaḥ //
paṃpābhyāśamanuprāpya śabarīmanugṛhya ca

tajjalaṃ samupaspṛśya hanumaddarśanaṃ kṛtam //
tato rāmo hanumatā saha sakhyaṃ cakāra ha

tataḥ sugrīvamabhyetya ahanadvālivānaram //
preṣitā rāmadevena hanumatpramukhāḥ priyām

aṃgulīyakamādāya vāyusūnustadāgataḥ //
saṃpātirdaśame māsi ācakhyau vānarāya tām

tatastadvacanādabdhiṃ pupluve śatayojanam //
hanumānniśi tasyāṃ tu laṃkāyāṃ parito'cinot

tadrātriśeṣe sītāyā darśanaṃ tu hanūmataḥ //
dvādaśyāṃ śiṃśapāvṛkṣe hanumānparyavasthitaḥ

tasyāṃ niśāyāṃ jānakyā viśvāsāyāha saṃkathām //
akṣādibhistrayodaśyāṃ tato yuddhamavarttata

brahmāstreṇa trayodaśyāṃ baddhaḥ śakrajitā kapiḥ //
dāruṇāni ca rūkṣāṇi vākyāni rākṣasādhipam //

abravīdvāyusūnustaṃ baddho brahmāstrasaṃyutaḥ //
vahninā pucchayuktena laṃkāyā dahanaṃ kṛtam

pūrṇimāyāṃ maheṃdrādrau punarāgamanaṃ kapeḥ //
mārgaśīrṣapratipadaḥ paṃcabhiḥ pathi vāsaraiḥ

punarāgatya varṣehni dhvastaṃ madhuvanaṃ kila //
saptamyāṃ pratyabhijñānadānaṃ sarvanivedanam

maṇipradānaṃ sītāyāḥ sarvaṃ rāmāya śaṃsayat //
aṣṭamyuttaraphālgunyāṃ muhūrte vijayābhidhe

madhyaṃ prāpte sahasrāṃśau prasthānaṃ rāghavasya ca //
rāmaḥ kṛtvā pratijñāṃ hi prayātuṃ dakṣiṇāṃ diśam

tīrtvāhaṃ sāgaramapi haniṣye rākṣaseśvaram //
dakṣiṇāśāṃ prayātasya sugrīvo'thābhava tsakhā

vāsaraiḥ saptabhiḥ siṃdhostīre sainyaniveśanam //
pauṣaśuklapratipadastṛtīyāṃ yāvadaṃbudhau //
upasthānaṃ sasainyasya rāghavasya babhūva ha

vibhīṣaṇaścaturthyāṃ tu rāmeṇa saha saṃgataḥ //
samudrataraṇārthāya paṃcamyāṃ maṃtra udyateḥ

prāyopaveśanaṃ cakre rāmo dinacatuṣṭayam //
samudrādvaralābhaśca sahopāyapradarśanaḥ

setordaśamyāmāraṃbhastrayodaśyāṃ samāpanam //
caturdaśyāṃ suvelādrau rāmaḥ senāṃ nyave śayat

pūrṇimāsyā dvitīyāyāṃ tridinaiḥ sainyatāraṇam //
tīrtvā toyanidhiṃ rāmaḥ śūravānarasainyavān

rurodha ca purīṃ laṃkāṃ sītārthaṃ śubhalakṣaṇaḥ //
tṛtīyādidaśamyaṃtaṃ niveśaśca dināṣṭakaḥ

śukasāraṇayostatra prāptirekādaśīdine //
pauṣāsite ca dvādaśyāṃ sainyasaṃkhyānameva ca

śārdūlena kapīṃdrāṇāṃ sārāsāropavarṇanam //
trayodaśyādyamāṃte ca laṃkāyāṃ divasaistribhiḥ

rāvaṇaḥ sainyasaṃ khyānaṃ raṇotsāhaṃ tadā'karot //
prayayāvaṃgado dautye māghaśuklādyavāsare

sītāyāśca tadā bharturmāyāmūrdhādidarśanam //
māghaśukladvitīyā yāṃ dinaiḥ saptabhiraṣṭamīm

rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca yuddhamāsīcca saṃkulam //
māghaśuklanavamyāṃ tu rātrāviṃdrajitā raṇe

rāmalakṣmaṇayornā gapāśabaṃdhaḥ kṛtaḥ kila //
ākuleṣu kapīśeṣu hatāśeṣu ca sarvaśaḥ

vāyūpadeśādgaruḍaṃ sasmāra rāghavastadā //
nāgapāśavimokṣārthaṃ daśamyāṃ garu ḍo'bhyagāt

avahāro māghaśuklaisyaikādaśyāṃ dinadvayam //
dvādaśyāmāṃjaneyena dhūmrākṣasya vadhaḥ kṛtaḥ

trayodaśyāṃ tu tenaiva nihato'kaṃpano raṇe //
māyāsītāṃ darśayitvā rāmāya daśakaṃdharaḥ

trāsayāmāsa ca tadā sarvānsainyagatānapi //
māghaśuklacaturddaśyāṃ yāvatkṛṣṇādivāsaram

tridinena prahastasya nīlena vihito vadhaḥ //
māghakṛṣṇadvitīyāyāścaturthyaṃtaṃ tribhirdinaiḥ

rāmeṇa tumule yuddhe rāvaṇo drāvito raṇāt //
pañcamyā aṣṭamī yāvadrāvaṇena prabodhitaḥ

kuṃbhakarṇastadā cakre'bhyavahāraṃ caturdinam //
kumbhakarṇokarodyuddhaṃ navamyādicaturdinaiḥ

rāmeṇa nihato yuddhe bahuvānarabhakṣakaḥ //
amāvāsyādine śokā'bhyavahāro babhūva ha

phālgunapratipadādau caturthyaṃtaiścaturdinaiḥ //
narāṃtakaprabhṛtayo nihatāḥ pañca rākṣasāḥ

paṃcamyāḥ saptamīṃ yāvadatikāyavadhastryahāt //
aṣṭamyā dvādaśīṃ yāvannihato dinapaṃcakāt

nikumbhakumbhau dvāvetau makarākṣaścaturdinaiḥ //
phālgunāsitadvitīyāyā dine vai śakrajijjitaḥ

tṛtīyādau saptamyaṃtadinapañcakameva ca //
oṣadhyānayavaiyagryādavahāro babhūva ha

aṣṭamyāṃ rāvaṇo māyāmaithilīṃ hatavānkudhīḥ//
śokāvegāttadā rāmaścakre sainyāvadhāraṇam

tatastrayodaśīṃ yāvaddinaiḥ paṃcabhiriṃdrajit //
lakṣmaṇena hato yuddhe vikhyātabalapauruṣaḥ

caturddaśyāṃ daśagrīvo dīkṣāmāpāvahārataḥ //
amāvāsyādine prāgādyuddhāya daśakaṃdharaḥ

caitraśuklapratipadaḥ paṃcamīdinapaṃcake //
rāvaṇo yudhyamāno 'bhūtpracuro rakṣasāṃ vadhaḥ

caitraśuklāṣṭamīṃ yāvatsyaṃdanāśvādisūdanam //
caitraśuklanavamyāṃ tu saumitreḥ śaktibhedane

kopāviṣṭena rāmeṇa drāvito daśakaṃdharaḥ //
vibhīṣaṇopadeśena hanumadyuddhameva ca

droṇādreroṣadhīṃ netuṃ lakṣmaṇārthamupāgataḥ //
viśalyāṃ tu samādāya lakṣmaṇaṃ tāmapāyayat

daśamyāmavahāro'bhūdrātrau yuddhaṃ tu rakṣasām //
ekādaśyāṃ tu rāmāya ratho mātalisārathiḥ

prāpto yuddhāya dvādaśyāṃ yāvatkṛṣṇāṃ caturdaśīm //
aṣṭādaśadine rāmo rāvaṇaṃ dvairathe'vadhīt

saṃskārā rāvaṇādīnāmamāvā syādine'bhavan //
saṃgrāme tumule jāte rāmo jayamavāptavān

māghaśukladvitīyādicaitrakṛṣṇacaturddaśīm //
saptāśītidinānyevaṃ madhye paṃvadaśā hakam

yuddhāvahāraḥ saṃgrāmo dvāsaptatidinānyabhūt //
vaiśākhādi tithau rāma uvāsa raṇabhūmiṣu //
abhiṣikto dvitīyāyāṃ laṃkārājye vibhī ṣaṇaḥ

sītāśuddhistṛtīyāyāṃ devebhyo varalaṃbhanam //
daśarathasyāgamanaṃ tatra caivānumodanam

hatvā tvareṇa laṃkeśaṃ lakṣmaṇasyāgrajo vibhuḥ///
gṛhītvā jānakīṃ puṇyāṃ duḥkhitāṃ rākṣasena tu

ādāya parayā prītyā jānakīṃ sa nyavartata //
vaiśākhasya caturthyāṃ tu rāmaḥ puṣpakamā śritaḥ

vihāyasā nivṛttastu bhūyo'yodhyāṃ purīṃ prati //
pūrṇe caturdaśe varṣe paṃcamyāṃ mādhavasya ca

bhāradvājāśrame rāmaḥ sagaṇaḥ samu pāviśat //
naṃdigrāme tu ṣaṣṭhyāṃ sa puṣpakeṇa samāgataḥ

saptamyāmabhiṣikto'sau bhūyo'yodhyāyāṃ raghūdvahaḥ //
daśāhādhikamāsāṃśca caturdaśa hi maithilī

uvāsa rāmarahitā rāvaṇasya niveśane //
dvācatvāriṃśake varṣe rāmo rājyamakārayat

sītāyāstu trayastriṃśadvarṣāṇi tu tadā bhavan //
sa caturdaśavarṣāṃte praviṣṭaḥ svāṃ purīṃ prabhuḥ

ayodhyāṃ nāma mudito rāmo rāvaṇadarpahā //
bhrātṛbhiḥ sahitastatra rāmo rājyamakāra yat

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca //
rāmo rājyaṃ pālayitvā jagāma tridivālayam

rāmarājye tadā lokā harṣanirbharamā nasāḥ //
babhūvurdhanadhānyāḍhyāḥ putrapautrayutā narāḥ

kāmavarṣī ca parjanyaḥ sasyāni guṇavaṃti ca //
gāvastu ghaṭadohinyaḥ pādapāśca sadā phalāḥ

nādhayo vyādhayaścaiva rāmarājye narādhipa //
nāryaḥ pativratāścāsanpitṛbhaktiparā narāḥ

dvijā vedaparā nityaṃ kṣatriyā dvija sevinaḥ //
kurvate vaiśyavarṇāśca bhaktiṃ dvijagavāṃ sadā

na yonisaṃkaraścāsīttatra nācārasaṃkaraḥ //
na vaṃdhyā durbhagā nārī kākavaṃdhyā mṛta prajā

vidhavā naiva kāpyāsītsabhartṛkā na lapyate //
nāvajñāṃ kurvate kepi mātāpitrorgurostathā

na ca vākyaṃ hi vṛddhānāmullaṃ ghayati puṇyakṛt //
na bhūmiharaṇaṃ tatra paranārīparāṅmukhāḥ

nāpavādaparo loko na daridro na rogabhāk //
na steyo dyūtakārī ca maireyī pāpino nahi

na hemahārī brahmaghno na caiva gurutalpagaḥ //
na strīghno na ca bālaghno na caivānṛtabhāṣaṇaḥ

na vṛttilopakaścāsītkūṭa sākṣī na caiva hi //
na śaṭho na kṛtaghnaśca malino naiva dṛśyate

sadā sarvatra pūjyaṃte brāhmaṇā vedapāragāḥ //
nāvaiṣṇavo'vratī rājanrāma rājye'tiviśrute

rājyaṃ prakurvatastasya purodhā vadatāṃ varaḥ //
vasiṣṭho munibhiḥ sārddhaṃ kṛtvā tīrthānyanekaśaḥ

ājagāma brahmaputro mahābhāgastaponidhiḥ //
rāmastaṃ pūjayāmāsa munibhiḥ sahitaṃ gurum

abhyutthānārghapādyaiśca madhuparkādipūjayā //
prapaccha kuśalaṃ rāmaṃ vasiṣṭho munipuṃgavaḥ

rājye cāśve gaje kośe deśe sadbhrātṛbhṛtyayoḥ //
kuśalaṃ varttate rāma iti pṛṣṭe munestadā

// rāma uvāca // //
sarvatra kuśalaṃ me'dya prasādādbhavataḥ sadā //
papraccha kuśalaṃ rāmo vasiṣṭhaṃ munipuṃgavam

sarvataḥ kuśalī tvaṃ hi bhāryāputrasamanvitaḥ //
sa sarvaṃ kathayāmāsa yathā tīrthānyaśeṣataḥ

sevitāni dharāpṛṣṭhe kṣetrāṇyāyatanāni ca //
rāmāya kathayāmāsa sarvatra kuśalaṃ tadā

tataḥ sa vismayāviṣṭo rāmo rājīvalocanaḥ //
papraccha tīrthamāhātmyaṃ yattīrtheṣūttamottamam

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe pūrvabhāge dharmāraṇyamāhātmye rāmacaritravarṇanaṃnāma triṃśo'dhyāyaḥ