સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 3.30

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
પુરા ત્રેતાયુગે પ્રાપ્તે વૈષ્ણવાંશો રઘૂદ્વહઃ ॥
સૂર્યવંશે સમુત્પન્નો રામો રાજીવલોચનઃ

સ રામો લક્ષ્મણશ્ચૈવ કાકપક્ષધરાવુભૌ ॥
તાતસ્ય વચનાત્તૌ તુ વિશ્વામિત્રમનુવ્રતૌ

યજ્ઞસંરક્ષણાર્થાય રાજ્ઞા દત્તૌ કુમારકૌ ॥
ધનુઃશરધરૌ વીરૌ પિતુર્વચનપાલકૌ

પથિ પ્રવ્રજતો યાવત્તાડકાનામ રાક્ષસી ॥
તાવદાગમ્ય પુરતસ્તસ્થૌ વૈ વિઘ્નકારણાત્ ॥

ઋષેરનુજ્ઞયા રામસ્તાડકાં સમઘાતયત્॥
પ્રાદિશચ્ચ ધનુર્વેદવિદ્યાં રામાય ગાધિજઃ

તસ્ય પાદતલસ્પર્શાચ્છિલા વાસવયોગતઃ ॥
અહલ્યા ગૌતમવધૂઃ પુનર્જાતા સ્વરૂપિણી

વિશ્વામિત્રસ્ય યજ્ઞે તુ સંપ્રવૃત્તે રઘૂત્તમઃ ॥
મારીચં ચ સુબાહું ચ જઘાન પરમેષુભિઃ

ઈશ્વરસ્ય ધનુર્ભગ્નં જનકસ્ય ગૃહે સ્થિતમ્ ॥
રામઃ પંચદશે વર્ષે ષડ્વર્ષાં ચૈવ મૈથિલીમ્

ઉપયેમે તદા રાજન્રમ્યાં સીતામયોનિજામ્ ॥
કૃતકૃત્યસ્તદા જાતઃ સીતાં સંપ્રાપ્ય રાઘવઃ

અયોધ્યામગમન્માર્ગે જામદગ્ન્યમવેક્ષ્ય ચ ॥
સંગ્રામોઽભૂત્તદા રાજન્દેવાનામપિ દુઃસહઃ

તતો રામં પરાજિત્ય સીતયા ગૃહમાગતઃ ॥
તતો દ્વાદશવર્ષાણિ રેમે રામસ્તયા સહ

એકવિંશતિમે વર્ષે યૌવરાજ્યપ્રદાયકમ્ ॥
રાજાનમથ કૈકેયી વરદ્વયમયાચ ત

તયોરેકેન રામસ્તુ સસીતઃ સહલક્ષ્મણઃ ॥
જટાધરઃ પ્રવ્રજતાં વર્ષાણીહ ચતુર્દશ

ભરતસ્તુ દ્વિતીયેન યૌવરાજ્યાધિપોસ્તુ મે ॥
મંથરાવચનાન્મૂઢા વરમેતમયાચત

જાનકીલક્ષ્મણસખં રામં પ્રાવ્રાજયન્નૃપઃ ॥
ત્રિરાત્રમુદકાહારશ્ચતુર્થેહ્નિ ફલાશનઃ

પઞ્ચમે ચિત્રકૂટે તુ રામો વાસમકલ્પયત્ ॥
તદા દશરથઃ સ્વર્ગં ગતો રામ ઇતિ બ્રુવન્

બ્રહ્મશાપં તુ સફલં કૃત્વા સ્વર્ગં જગામ કિમ્ ॥
તતો ભરત શત્રુઘ્નૌ ચિત્રકૂટે સમાગતૌ

સ્વર્ગતં પિતરં રાજન્રામાય વિનિવેદ્ય ચ ॥
સાંત્વનં ભરતસ્યાસ્ય કૃત્વા નિવર્તનં પ્રતિ

તતો ભરત શત્રુઘ્નૌ નંદિગ્રામં સમાગતૌ ॥
પાદુકાપૂજનરતૌ તત્ર રાજ્યધરાવુભૌ

અત્રિં દૃષ્ટ્વા મહાત્માનં દણ્ડકારણ્યમાગમત ॥
રક્ષોગણવધારમ્ભે વિરાધે વિનિપાતિતે

અર્દ્ધત્રયોદશે વર્ષે પંચવટ્યામુવાસ હ ॥
તતો વિરૂપયામાસ શૂર્પણખાં નિશાચરીમ્ ॥
વને વિચરતરતસ્ય જાનકીસહિતસ્ય ચ

આગતો રાક્ષસો ઘોરઃ સીતાપહરણાય સઃ ॥
તતો માઘાસિતાષ્ટમ્યાં મુહૂર્તે વૃન્દસંજ્ઞકે

રાઘવાભ્યાં વિના સીતાં જહાર દશ કન્ધરઃ ॥
મારીચસ્યાશ્રમં ગત્વા મૃગરૂપેણ તેન ચ

નીત્વા દૂરં રાઘવં ચ લક્ષ્મણેન સમન્વિતમ્ ॥
તતો રામો જઘાનાશુ મારીચં મૃગરૂ પિણમ્

પુનઃ પ્રાપ્યાશ્રમં રામો વિના સીતાં દદર્શ હ ॥
તત્રૈવ હ્રિયમાણા સા ચક્રંદ કુરરી યથા

રામરામેતિ માં રક્ષ રક્ષ માં રક્ષસા હૃતામ્॥
યથા શ્યેનઃ ક્ષુધાયુક્તઃ ક્રન્દંતીં વર્તિકાં નયેત્

તથા કામવશં પ્રાપ્તો રાક્ષસો જનકાત્મજામ્ ॥
નયત્યેષ જનકજાં તચ્છ્રુત્વા પક્ષિરાટ્ તદા

યુયુધે રાક્ષસેંદ્રેણ રાવણેન હતોઽપતત્ ॥
માઘાસિતનવમ્યાં તુ વસંતીં રાવણાલયે

માર્ગમાણૌ તદા તૌ તુ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ

જટાયુષં તુ દૃષ્ટ્વૈવ જ્ઞાત્વા રાક્ષસસંહૃતામ્ ॥
સીતાં જ્ઞાત્વા તતઃ પક્ષી સંસ્કૃતસ્તેન ભક્તિતઃ

અગ્રતઃ પ્રયયૌ રામો લક્ષ્મણસ્તત્પદાનુગઃ ॥
પંપાભ્યાશમનુપ્રાપ્ય શબરીમનુગૃહ્ય ચ

તજ્જલં સમુપસ્પૃશ્ય હનુમદ્દર્શનં કૃતમ્ ॥
તતો રામો હનુમતા સહ સખ્યં ચકાર હ

તતઃ સુગ્રીવમભ્યેત્ય અહનદ્વાલિવાનરમ્ ॥
પ્રેષિતા રામદેવેન હનુમત્પ્રમુખાઃ પ્રિયામ્

અંગુલીયકમાદાય વાયુસૂનુસ્તદાગતઃ ॥
સંપાતિર્દશમે માસિ આચખ્યૌ વાનરાય તામ્

તતસ્તદ્વચનાદબ્ધિં પુપ્લુવે શતયોજનમ્ ॥
હનુમાન્નિશિ તસ્યાં તુ લંકાયાં પરિતોઽચિનોત્

તદ્રાત્રિશેષે સીતાયા દર્શનં તુ હનૂમતઃ ॥
દ્વાદશ્યાં શિંશપાવૃક્ષે હનુમાન્પર્યવસ્થિતઃ

તસ્યાં નિશાયાં જાનક્યા વિશ્વાસાયાહ સંકથામ્ ॥
અક્ષાદિભિસ્ત્રયોદશ્યાં તતો યુદ્ધમવર્ત્તત

બ્રહ્માસ્ત્રેણ ત્રયોદશ્યાં બદ્ધઃ શક્રજિતા કપિઃ ॥
દારુણાનિ ચ રૂક્ષાણિ વાક્યાનિ રાક્ષસાધિપમ્ ॥

અબ્રવીદ્વાયુસૂનુસ્તં બદ્ધો બ્રહ્માસ્ત્રસંયુતઃ ॥
વહ્નિના પુચ્છયુક્તેન લંકાયા દહનં કૃતમ્

પૂર્ણિમાયાં મહેંદ્રાદ્રૌ પુનરાગમનં કપેઃ ॥
માર્ગશીર્ષપ્રતિપદઃ પંચભિઃ પથિ વાસરૈઃ

પુનરાગત્ય વર્ષેહ્નિ ધ્વસ્તં મધુવનં કિલ ॥
સપ્તમ્યાં પ્રત્યભિજ્ઞાનદાનં સર્વનિવેદનમ્

મણિપ્રદાનં સીતાયાઃ સર્વં રામાય શંસયત્ ॥
અષ્ટમ્યુત્તરફાલ્ગુન્યાં મુહૂર્તે વિજયાભિધે

મધ્યં પ્રાપ્તે સહસ્રાંશૌ પ્રસ્થાનં રાઘવસ્ય ચ ॥
રામઃ કૃત્વા પ્રતિજ્ઞાં હિ પ્રયાતું દક્ષિણાં દિશમ્

તીર્ત્વાહં સાગરમપિ હનિષ્યે રાક્ષસેશ્વરમ્ ॥
દક્ષિણાશાં પ્રયાતસ્ય સુગ્રીવોઽથાભવ ત્સખા

વાસરૈઃ સપ્તભિઃ સિંધોસ્તીરે સૈન્યનિવેશનમ્ ॥
પૌષશુક્લપ્રતિપદસ્તૃતીયાં યાવદંબુધૌ ॥
ઉપસ્થાનં સસૈન્યસ્ય રાઘવસ્ય બભૂવ હ

વિભીષણશ્ચતુર્થ્યાં તુ રામેણ સહ સંગતઃ ॥
સમુદ્રતરણાર્થાય પંચમ્યાં મંત્ર ઉદ્યતેઃ

પ્રાયોપવેશનં ચક્રે રામો દિનચતુષ્ટયમ્ ॥
સમુદ્રાદ્વરલાભશ્ચ સહોપાયપ્રદર્શનઃ

સેતોર્દશમ્યામારંભસ્ત્રયોદશ્યાં સમાપનમ્ ॥
ચતુર્દશ્યાં સુવેલાદ્રૌ રામઃ સેનાં ન્યવે શયત્

પૂર્ણિમાસ્યા દ્વિતીયાયાં ત્રિદિનૈઃ સૈન્યતારણમ્ ॥
તીર્ત્વા તોયનિધિં રામઃ શૂરવાનરસૈન્યવાન્

રુરોધ ચ પુરીં લંકાં સીતાર્થં શુભલક્ષણઃ ॥
તૃતીયાદિદશમ્યંતં નિવેશશ્ચ દિનાષ્ટકઃ

શુકસારણયોસ્તત્ર પ્રાપ્તિરેકાદશીદિને ॥
પૌષાસિતે ચ દ્વાદશ્યાં સૈન્યસંખ્યાનમેવ ચ

શાર્દૂલેન કપીંદ્રાણાં સારાસારોપવર્ણનમ્ ॥
ત્રયોદશ્યાદ્યમાંતે ચ લંકાયાં દિવસૈસ્ત્રિભિઃ

રાવણઃ સૈન્યસં ખ્યાનં રણોત્સાહં તદાઽકરોત્ ॥
પ્રયયાવંગદો દૌત્યે માઘશુક્લાદ્યવાસરે

સીતાયાશ્ચ તદા ભર્તુર્માયામૂર્ધાદિદર્શનમ્ ॥
માઘશુક્લદ્વિતીયા યાં દિનૈઃ સપ્તભિરષ્ટમીમ્

રક્ષસાં વાનરાણાં ચ યુદ્ધમાસીચ્ચ સંકુલમ્ ॥
માઘશુક્લનવમ્યાં તુ રાત્રાવિંદ્રજિતા રણે

રામલક્ષ્મણયોર્ના ગપાશબંધઃ કૃતઃ કિલ ॥
આકુલેષુ કપીશેષુ હતાશેષુ ચ સર્વશઃ

વાયૂપદેશાદ્ગરુડં સસ્માર રાઘવસ્તદા ॥
નાગપાશવિમોક્ષાર્થં દશમ્યાં ગરુ ડોઽભ્યગાત્

અવહારો માઘશુક્લૈસ્યૈકાદશ્યાં દિનદ્વયમ્ ॥
દ્વાદશ્યામાંજનેયેન ધૂમ્રાક્ષસ્ય વધઃ કૃતઃ

ત્રયોદશ્યાં તુ તેનૈવ નિહતોઽકંપનો રણે ॥
માયાસીતાં દર્શયિત્વા રામાય દશકંધરઃ

ત્રાસયામાસ ચ તદા સર્વાન્સૈન્યગતાનપિ ॥
માઘશુક્લચતુર્દ્દશ્યાં યાવત્કૃષ્ણાદિવાસરમ્

ત્રિદિનેન પ્રહસ્તસ્ય નીલેન વિહિતો વધઃ ॥
માઘકૃષ્ણદ્વિતીયાયાશ્ચતુર્થ્યંતં ત્રિભિર્દિનૈઃ

રામેણ તુમુલે યુદ્ધે રાવણો દ્રાવિતો રણાત્ ॥
પઞ્ચમ્યા અષ્ટમી યાવદ્રાવણેન પ્રબોધિતઃ

કુંભકર્ણસ્તદા ચક્રેઽભ્યવહારં ચતુર્દિનમ્ ॥
કુમ્ભકર્ણોકરોદ્યુદ્ધં નવમ્યાદિચતુર્દિનૈઃ

રામેણ નિહતો યુદ્ધે બહુવાનરભક્ષકઃ ॥
અમાવાસ્યાદિને શોકાઽભ્યવહારો બભૂવ હ

ફાલ્ગુનપ્રતિપદાદૌ ચતુર્થ્યંતૈશ્ચતુર્દિનૈઃ ॥
નરાંતકપ્રભૃતયો નિહતાઃ પઞ્ચ રાક્ષસાઃ

પંચમ્યાઃ સપ્તમીં યાવદતિકાયવધસ્ત્ર્યહાત્ ॥
અષ્ટમ્યા દ્વાદશીં યાવન્નિહતો દિનપંચકાત્

નિકુમ્ભકુમ્ભૌ દ્વાવેતૌ મકરાક્ષશ્ચતુર્દિનૈઃ ॥
ફાલ્ગુનાસિતદ્વિતીયાયા દિને વૈ શક્રજિજ્જિતઃ

તૃતીયાદૌ સપ્તમ્યંતદિનપઞ્ચકમેવ ચ ॥
ઓષધ્યાનયવૈયગ્ર્યાદવહારો બભૂવ હ

અષ્ટમ્યાં રાવણો માયામૈથિલીં હતવાન્કુધીઃ॥
શોકાવેગાત્તદા રામશ્ચક્રે સૈન્યાવધારણમ્

તતસ્ત્રયોદશીં યાવદ્દિનૈઃ પંચભિરિંદ્રજિત્ ॥
લક્ષ્મણેન હતો યુદ્ધે વિખ્યાતબલપૌરુષઃ

ચતુર્દ્દશ્યાં દશગ્રીવો દીક્ષામાપાવહારતઃ ॥
અમાવાસ્યાદિને પ્રાગાદ્યુદ્ધાય દશકંધરઃ

ચૈત્રશુક્લપ્રતિપદઃ પંચમીદિનપંચકે ॥
રાવણો યુધ્યમાનો ઽભૂત્પ્રચુરો રક્ષસાં વધઃ

ચૈત્રશુક્લાષ્ટમીં યાવત્સ્યંદનાશ્વાદિસૂદનમ્ ॥
ચૈત્રશુક્લનવમ્યાં તુ સૌમિત્રેઃ શક્તિભેદને

કોપાવિષ્ટેન રામેણ દ્રાવિતો દશકંધરઃ ॥
વિભીષણોપદેશેન હનુમદ્યુદ્ધમેવ ચ

દ્રોણાદ્રેરોષધીં નેતું લક્ષ્મણાર્થમુપાગતઃ ॥
વિશલ્યાં તુ સમાદાય લક્ષ્મણં તામપાયયત્

દશમ્યામવહારોઽભૂદ્રાત્રૌ યુદ્ધં તુ રક્ષસામ્ ॥
એકાદશ્યાં તુ રામાય રથો માતલિસારથિઃ

પ્રાપ્તો યુદ્ધાય દ્વાદશ્યાં યાવત્કૃષ્ણાં ચતુર્દશીમ્ ॥
અષ્ટાદશદિને રામો રાવણં દ્વૈરથેઽવધીત્

સંસ્કારા રાવણાદીનામમાવા સ્યાદિનેઽભવન્ ॥
સંગ્રામે તુમુલે જાતે રામો જયમવાપ્તવાન્

માઘશુક્લદ્વિતીયાદિચૈત્રકૃષ્ણચતુર્દ્દશીમ્ ॥
સપ્તાશીતિદિનાન્યેવં મધ્યે પંવદશા હકમ્

યુદ્ધાવહારઃ સંગ્રામો દ્વાસપ્તતિદિનાન્યભૂત્ ॥
વૈશાખાદિ તિથૌ રામ ઉવાસ રણભૂમિષુ ॥
અભિષિક્તો દ્વિતીયાયાં લંકારાજ્યે વિભી ષણઃ

સીતાશુદ્ધિસ્તૃતીયાયાં દેવેભ્યો વરલંભનમ્ ॥
દશરથસ્યાગમનં તત્ર ચૈવાનુમોદનમ્

હત્વા ત્વરેણ લંકેશં લક્ષ્મણસ્યાગ્રજો વિભુઃ॥।
ગૃહીત્વા જાનકીં પુણ્યાં દુઃખિતાં રાક્ષસેન તુ

આદાય પરયા પ્રીત્યા જાનકીં સ ન્યવર્તત ॥
વૈશાખસ્ય ચતુર્થ્યાં તુ રામઃ પુષ્પકમા શ્રિતઃ

વિહાયસા નિવૃત્તસ્તુ ભૂયોઽયોધ્યાં પુરીં પ્રતિ ॥
પૂર્ણે ચતુર્દશે વર્ષે પંચમ્યાં માધવસ્ય ચ

ભારદ્વાજાશ્રમે રામઃ સગણઃ સમુ પાવિશત્ ॥
નંદિગ્રામે તુ ષષ્ઠ્યાં સ પુષ્પકેણ સમાગતઃ

સપ્તમ્યામભિષિક્તોઽસૌ ભૂયોઽયોધ્યાયાં રઘૂદ્વહઃ ॥
દશાહાધિકમાસાંશ્ચ ચતુર્દશ હિ મૈથિલી

ઉવાસ રામરહિતા રાવણસ્ય નિવેશને ॥
દ્વાચત્વારિંશકે વર્ષે રામો રાજ્યમકારયત્

સીતાયાસ્તુ ત્રયસ્ત્રિંશદ્વર્ષાણિ તુ તદા ભવન્ ॥
સ ચતુર્દશવર્ષાંતે પ્રવિષ્ટઃ સ્વાં પુરીં પ્રભુઃ

અયોધ્યાં નામ મુદિતો રામો રાવણદર્પહા ॥
ભ્રાતૃભિઃ સહિતસ્તત્ર રામો રાજ્યમકાર યત્

દશવર્ષસહસ્રાણિ દશવર્ષશતાનિ ચ ॥
રામો રાજ્યં પાલયિત્વા જગામ ત્રિદિવાલયમ્

રામરાજ્યે તદા લોકા હર્ષનિર્ભરમા નસાઃ ॥
બભૂવુર્ધનધાન્યાઢ્યાઃ પુત્રપૌત્રયુતા નરાઃ

કામવર્ષી ચ પર્જન્યઃ સસ્યાનિ ગુણવંતિ ચ ॥
ગાવસ્તુ ઘટદોહિન્યઃ પાદપાશ્ચ સદા ફલાઃ

નાધયો વ્યાધયશ્ચૈવ રામરાજ્યે નરાધિપ ॥
નાર્યઃ પતિવ્રતાશ્ચાસન્પિતૃભક્તિપરા નરાઃ

દ્વિજા વેદપરા નિત્યં ક્ષત્રિયા દ્વિજ સેવિનઃ ॥
કુર્વતે વૈશ્યવર્ણાશ્ચ ભક્તિં દ્વિજગવાં સદા

ન યોનિસંકરશ્ચાસીત્તત્ર નાચારસંકરઃ ॥
ન વંધ્યા દુર્ભગા નારી કાકવંધ્યા મૃત પ્રજા

વિધવા નૈવ કાપ્યાસીત્સભર્તૃકા ન લપ્યતે ॥
નાવજ્ઞાં કુર્વતે કેપિ માતાપિત્રોર્ગુરોસ્તથા

ન ચ વાક્યં હિ વૃદ્ધાનામુલ્લં ઘયતિ પુણ્યકૃત્ ॥
ન ભૂમિહરણં તત્ર પરનારીપરાઙ્મુખાઃ

નાપવાદપરો લોકો ન દરિદ્રો ન રોગભાક્ ॥
ન સ્તેયો દ્યૂતકારી ચ મૈરેયી પાપિનો નહિ

ન હેમહારી બ્રહ્મઘ્નો ન ચૈવ ગુરુતલ્પગઃ ॥
ન સ્ત્રીઘ્નો ન ચ બાલઘ્નો ન ચૈવાનૃતભાષણઃ

ન વૃત્તિલોપકશ્ચાસીત્કૂટ સાક્ષી ન ચૈવ હિ ॥
ન શઠો ન કૃતઘ્નશ્ચ મલિનો નૈવ દૃશ્યતે

સદા સર્વત્ર પૂજ્યંતે બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ॥
નાવૈષ્ણવોઽવ્રતી રાજન્રામ રાજ્યેઽતિવિશ્રુતે

રાજ્યં પ્રકુર્વતસ્તસ્ય પુરોધા વદતાં વરઃ ॥
વસિષ્ઠો મુનિભિઃ સાર્દ્ધં કૃત્વા તીર્થાન્યનેકશઃ

આજગામ બ્રહ્મપુત્રો મહાભાગસ્તપોનિધિઃ ॥
રામસ્તં પૂજયામાસ મુનિભિઃ સહિતં ગુરુમ્

અભ્યુત્થાનાર્ઘપાદ્યૈશ્ચ મધુપર્કાદિપૂજયા ॥
પ્રપચ્છ કુશલં રામં વસિષ્ઠો મુનિપુંગવઃ

રાજ્યે ચાશ્વે ગજે કોશે દેશે સદ્ભ્રાતૃભૃત્યયોઃ ॥
કુશલં વર્ત્તતે રામ ઇતિ પૃષ્ટે મુનેસ્તદા

॥ રામ ઉવાચ ॥ ॥
સર્વત્ર કુશલં મેઽદ્ય પ્રસાદાદ્ભવતઃ સદા ॥
પપ્રચ્છ કુશલં રામો વસિષ્ઠં મુનિપુંગવમ્

સર્વતઃ કુશલી ત્વં હિ ભાર્યાપુત્રસમન્વિતઃ ॥
સ સર્વં કથયામાસ યથા તીર્થાન્યશેષતઃ

સેવિતાનિ ધરાપૃષ્ઠે ક્ષેત્રાણ્યાયતનાનિ ચ ॥
રામાય કથયામાસ સર્વત્ર કુશલં તદા

તતઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટો રામો રાજીવલોચનઃ ॥
પપ્રચ્છ તીર્થમાહાત્મ્યં યત્તીર્થેષૂત્તમોત્તમમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં તૃતીયે બ્રહ્મખણ્ડે પૂર્વભાગે ધર્મારણ્યમાહાત્મ્યે રામચરિત્રવર્ણનંનામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ