Skanda Purana · Verses 3.26-2

// śrīsūta uvāca // //
vidhāyābhiṣavaṃ martyāḥ śaṃkhatīrthe dvijottamāḥ //
yamunāṃ caiva gaṃgāṃ ca gayāṃ cāpi kramādvrajet

yamunākhyaṃ mahātīrthaṃ gaṃgātīrthamanuttamam //
gayātīrthaṃ ca martyānāṃ mahāpātakanāśanam

etattīrthatrayaṃ puṇyaṃ sarvalokeṣu viśrutam //
sarvavighnapraśamanaṃ sarvaroganibarhaṇam

etaddhi tīrthatritayaṃ sakalājñānanāśanam //
avidyāyāṃ vinaṣṭāyāṃ tathā jñānapradaṃ nṛṇām

jānaśrutirmahārāja eṣu tīrtheṣu vai purā //
snātvā raikvāddvijaśreṣṭhātprāptavāñjñānamuttamam

// ṛṣaya ūcuḥ // //
sūta sarvārthatattvajña vyāsaśiṣya mahāmate //
yamunā caiva gaṃgā ca gayā caiveti viśrutam

etattīrthatrayaṃ kasmādāgataṃ gaṃdhamādane //
jānaśruteśca rājarṣeḥ snānāttīrthatraye'pi ca //
jñānāvāptiḥ kathaṃ raikvādasmākaṃ sūta tadvada

// śrīsūta uvāca // //
raikvanāmā maharṣistu purā vai gandhamādane

tapassuduścaraṃ kurvannyavasattapasāṃ nidhiḥ //
dīrghakālaṃ tapaḥ kurvansa vai raikvo mahāmuniḥ

tapobalena mahatā dīrghamāyuravāptavān //
janmanā paṃgurevāsīdraikvanāmā mahāmuniḥ

paṃgutvādasamartho'bhūdgaṃtuṃ tīrthānyasau muniḥ //
saṃti yāni tu tīrthāni gandhamādanaparvate

tāni gacchati sāmīpyācchakaṭenaiva saṃcaran //
sa yadraikvo munivaro yugvena saha vartate

tapasvī vaidikairloke sayugvaityabhidhīyate //
yugveti śakaṭaṃ proktaṃ sa tena saha vartate

sa khalvevaṃ muniśreṣṭhaḥ sayugvānāma vai muniḥ //
pūrṇajñānastapastepe gandhamādanaparvate

grīṣme pañcāgnimadhyasthaḥ so'tapyata mahattapaḥ //
varṣāyāṃ kaṇṭhadaghneṣu jaleṣu samavartata

tapasā śoṣite gātre pāmā tasya vyajāyata //
kaṇḍūyata sa pāmānaṃ divārātraṃ munīśvaraḥ

kaṇḍūyamāna evāyaṃ pāmānaṃ na tapo'tyajat //
ajāyata manastvevaṃ tasya sayugvano muneḥ

yamunāyāṃ ca gaṃgāyāṃ gayāyāṃ cādhunaiva hi //
asmiṃstīrthe traye puṇye snātavyaṃ hi mayā tviti

evaṃ viciṃtya sa muniranyāṃ ciṃtāmathākarot //
ahaṃ hi janmanā paṃgurataḥ snānaṃ hi durlabham

atidūraṃ mayā gantuṃ śakaṭena na śakyate //
kiṃ karomyadhunetyevaṃ sa vitarkya mahāmatiḥ

tīrthatrayeṣu snānārthaṃ kartavyaṃ niścikāya vai //
aprasahyamanādhṛṣyaṃ vidyate me tapobalam

tenaivāvāhayiṣyāmi taddhi tīrthatrayaṃ tviha //
iti niścitya manasā prāṅmukho niyateṃdriyaḥ

trirācamya ca sayugvāndadhyau kṣaṇamataṃdritaḥ //
tasya maṃtraprabhāvena yamunā sā mahānadī

gaṃgā ca jahnutanayā gayā sā pāpanāśinī //
bhūmiṃ nirbhidya tisropi pātālātsahasotthitāḥ

mānuṣaṃ rūpamāsthāya sayugvānamupetya ca //
ūcuḥ paramasaṃhṛṣṭā harṣayaṃtyaśca taṃ munim

sayugvanraikva bhadraṃ te dhyānādasmādupārama //
tvanmaṃtreṇa samākṛṣṭā vayamatra samāgatāḥ

ki kartavyaṃ tavāsmābhistadvadasva munīśvara //
iti tāsāṃ vacaḥ śrutvā sayugvānhi mahāmuniḥ

dhyānādupāramattūrṇaṃ tāścāpaśyatpuraḥ sthitāḥ //
sa tāḥ saṃpūjya vidhivadraikvo vācamabhāṣata

yamune devi he gaṃge he gaye pāpanāśini //
sannidhānaṃ kurudhvaṃ me gandhamādanaparvate

yatra bhūmiṃ vinirbhidya bhavatya iha nirgatāḥ //
tāni puṇyāni tīrthāni bhaveyurvo'bhidhānataḥ

sahasāṃtaradhīyaṃta tathāstvityeva tatra tāḥ //
tadāprabhṛti tīrthāni tāni trīṇyapi bhūtale

tenatenābhidhānena gīyante sarvadā janaiḥ //
yatra bhūmiṃ vinirbhidya yamunā nirgatā tadā

yamunātīrthamiti vai tajjanairabhidhīyate //
yato vai pṛthivīraṃdhrājjāhnavī sahasotthitā

gaṃgātīrthamiti khyātaṃ talloke pāpanāśanam //
gayā hi mānuṣaṃ rūpaṃ yata āsthāya niryayau

tadeva bhūmivivaraṃ gayātīrthaṃ pracakṣate //
evametanmahāpuṇyaṃ tīrthatrayamanuttamam

raikvamaṃtraprabhāveṇa pṛthivyāḥ sahasotthitam //
atra tīrthatraye snānaṃ ye kurvaṃti narottamāḥ

teṣāmajñānanāśaḥ syājjñānamapyudayaṃ labhet //
svamaṃtreṇa samākṛṣṭe tatra tīrthatraye muniḥ

snānaṃ samācarannityaṃ sa kālānatyavāhayat //
etasminneva kāle tu rājā jānaśrutirmahān

putrasaṃjñasya rājarṣeḥ pautro dharmaikatatparaḥ //
deyamannādi sa tadā hyarthibhyaḥ śraddhayaiva yat

tasmādenaṃ najāloke śraddhādeyaṃ pracakṣate //
yato bahutaraṃ vākyamannādyasya mahīpateḥ

arthināṃ kṣudhitānāṃ tu tṛptyarthaṃ vartate gṛhe //
atoyamarthibhiḥ sarvairbahuvākya itīryate

sa vai pautrāyaṇo rājā jānaśrutasuto balī //
priyātithirbabhūvāsau bahudāyī tathā'bhavat

nagareṣu ca rāṣṭreṣu grāmeṣu ca vaneṣu ca //
catuṣpatheṣu sarveṣu mahāmārgeṣu sarvaśaḥ

bahvannapāna saṃyuktaṃ sūpaśākādisaṃyutam //
ātithyaṃ kalpayāmāsa tṛptaye'rthijanasya vai

annapānādikaṃ sarvamupayuḍdhvamihārthinaḥ //
ityasau ghoṣayāmāsa tatra tatra janāspade

tasya priyātithereva nṛpasya bahudāyinaḥ //
arthibhyo dānaśauṃḍasya guṇāḥ sarvatra viśrutāḥ

atha pautrāyaṇasyāsya guṇa grāmeṇa vartataḥ //
devarṣayo mahābhāgāstasyānugrahakāṃkṣiṇaḥ

haṃsarūpaṃ samāsthāya nidāghasamaye niśi //
ramaṇīyāṃ vidhāyāśu śreṇīmākāśamāgataḥ

saudhavātāyanasthasya tasyopari mahīpateḥ //
uḍḍīyoḍḍīya vegena tarasā jagmuruccakaiḥ

tarasā patatāṃ teṣāṃ haṃsānāṃ pṛṣṭhato vrajan //
eko haṃsastu saṃbodhya haṃsamagresaraṃ tadā

sopahāsamidaṃ vākyaṃ prāha śṛṇvati rājani //
bhobho bhallākṣa bhallākṣa puro gacchanmarālaka

saudhamadhye purastādvai jānaśrutasuto nṛpaḥ //
vartate pūjanīyo'yaṃ na paśyasi kimaṃdhavat

yasya tejo durādharṣamābrahma bhavanādidam //
anaṃtādityasaṃkāśaṃ jvalate purato bhṛśam

tamatikramya rājarṣiṃ mā gāstvamupari drutam //
yadi gacchasi tattejassāṃprataṃ tvāṃ pradhakṣyati

ityuktavaṃtaṃ taṃ haṃsamagrataḥ pratyabhāṣata //
aho bhavānabhijño'si ślāghanīyo'si sūribhiḥ

aślāghanīyaṃ kitavaṃ yattvamenaṃ praśaṃsase //
praśaṃsase kimarthaṃ tvamalpaṃ saṃtamimaṃ janam

bhasrāvatpaśuvaccaiva kevalaṃ śvāsadhāriṇam //
na hyayaṃ vetti dharmāṇāṃ rahasyaṃ pṛthivī patiḥ

tattvajñānī yathā raikvaḥ sayugvānbrāhmaṇottamaḥ //
raikvasya hi mahajjyotīrahasyaṃ daivatairapi

na hyasya prāṇamātrasya tejastādṛśamasti vai //
raikvasya puṇyarāśīnāmiyattā naiva vidyate

gaṇyate pāṃsavo bhūmergaṇyaṃte divi tārakāḥ //
raikvapuṇyamahāmerusamūho naiva gaṇyate //

kiṃ ca tiṣṭhaṃtvime dharmā naśvarāstasya vai muneḥ //
brahmajñānamabādhyaṃ yattena sa ślāghyate muniḥ

jānaśrutestu tādṛkṣo dharma eva na vidyate //
durlabhaṃ yattu yogīndraiḥ kutastajjñānavaibhavam

parityajya durātmānaṃ tadvarākamimaṃ janam //
sa eva raikvaḥ sayugvāñchlāghyatāṃ bhavatā muniḥ

janmanā paṃgurapi yaḥ svasya snānacikīrṣayā //
gaṃgāṃ ca yamunāṃ cāpi gayāmapi munīśvaraḥ

āhvayāmāsa mantreṇa nijāśramasamīpataḥ //
tasya brahmavido raikvamaharṣerdharmasaṃcaye

aṃtarbhavaṃti dharmaughāstrailokyodaravartinām //
raikvasya dharmakakṣā tu na hi trailokyavartinām

prāṇināṃ dharmakakṣāyāmantarbhavati karhicita //
evamagresare haṃse kathitvoparate sati

haṃsarūpā munīṃdrāste brahmalokaṃ yayuḥ punaḥ //
atha pautrāyaṇo rājā jānaśrutirariṃdamaḥ

raikvaṃ cotkarṣakāṣṭhāyāṃ niśamya paramāvadhim //
viṣaṇṇo'bhavadatyarthaṃ varāko'kṣajito yathā

ciṃtayāmāsa sa nṛpaḥ paunaḥpunyena niḥśvasan //
haṃsa utkarṣayanraikvaṃ nikṛṣṭaṃ māmihābravīt

aho raikvasya māhātmyaṃ yaṃ praśaṃsaṃti pakṣiṇaḥ //
tatparityajya saṃsāraṃ sarvaṃ rājyamihādhunā

sayugvānaṃ mahātmānaṃ tameva śaraṇaṃ vraje //
kṛpānidhiḥ sa vai raikvaḥ śaraṇaṃ māmupāgatam

pratigṛhyātmavijñānaṃ mahyaṃ samupadekṣyati //
ityasau ciṃtayanneva kathaṃkathamapi dvijāḥ

jāgrannevāyamudvelāṃ rātriṃ tāmatyavāhayat //
niśāvasāne saṃprāpte baṃdivṛndapravartitam

aśṛṇonmaṃgalaravaṃ tūryaghoṣasamanvitam //
tadākarṇya mahārājastadā talpastha eva san

sārathiṃ śīghramāhūya babhāṣe sādaraṃ vacaḥ //
sārathe satvaraṃ gatvā rathamāruhya vegavat

āśrameṣu maharṣīṇāṃ puṇyeṣu vipineṣu ca //
vivikteṣu pradeśeṣu satāmāvāsabhūmiṣu

tīrthānāṃ ca nadīnāṃ ca kūleṣu pulineṣu ca //
anyeṣu ca pradeśeṣu yatra saṃti munīśvarāḥ //

teṣu sarveṣu yogīṃdraṃ paṃguṃ śakaṭasaṃsthitam //
raikvābhidhānaṃ sarveṣāṃ dharmāṇāmekasaṃśrayam

brahmajñānaikanilayaṃ sayugvānaṃ gaveṣaya //
anviṣya tūrṇaṃ matprītyai punarāgaccha sārathe

sa tatheti vinirgatya vegavadrathasaṃsthitaḥ //
sarvatrānveṣayāmāsa raikvaṃ brahmavidaṃ munim

guhāsu parvatānāṃ ca munīnāmāśrameṣu ca //
saṃcacāra mahīṃ kṛtsnāṃ tatra tatra gaveṣayan

anviṣya vividhāndeśānsārathistvarayā saha //
kramānmaharṣisaṃbādhaṃ gaṃdhamādanamanvagāt

mārgamāṇaḥ sa tatrāpi taṃ dadarśa munīśvaram //
kaṃḍūyamānaṃ pāmānaṃ śakaṭīyasthalasthitam

advaitaniṣkalaṃ brahma ciṃtayaṃtaṃ nirantaram //
taṃ dṛṣṭvā sārathistatra sayugvānaṃ mahāmunim

raikvo'yamiti saṃciṃtya tamāsādya praṇamya ca //
vinayānmunimaprākṣīdupaviśya tadantike

sayugvānraikvanāmā ca brahmankiṃ vai bhavāniti //
tasya vākyaṃ samākarṇya sa muniḥ pratyabhāṣata

ahameva sayugvānvai raikvanāmeti vai tadā //
ityākarṇya mune rvākyamiṃgitairbahubhistathā

kuṭumbabharaṇārthāya dhanecchāmavagamya ca //
sarvaṃ nyavedayadrājñe nivṛtto gaṃdhamādanāt

jānaśrutirniśamyātha sārathervākyamādarāt //
ṣaṭśatāni gavāṃ cāpi niṣkabhāraṃ dhanasya ca

rathaṃ cāśvatarīyuktaṃ samādāya tvarānvitaḥ //
pautrāyaṇaḥ sa rājarṣistaṃ raikvaṃ praticakrame

gatvā ca vacanaṃ prāha taṃ raikvaṃ sa mahīpatiḥ //
bhagavanraikva sayugvanmaddattaṃ pratigṛhyatām

ṣaṭśatāni gavāṃ cāpi niṣkabhāraṃ dhanasya ca //
rathaṃ cāśvatarīyuktaṃ pratigṛhṇīṣva māmakam

gṛhītvā savametattu bho brahmannanuśādhi mām //
advaitabrahmavijñānaṃ mahyaṃ samupadiśyatām

iti tasya vacaḥ śrutvā saspṛhaṃ ca sasaṃbhram //
raikvaḥ pratyāha sayugvāñjānaśrutimariṃdamam //

// raikva uvāca // //
etā gāvastavaivāstu niṣkabhārastathā rathaḥ //
kimalpena mamānena bahukalpeṣu jīvataḥ

na me kuṭuṃba nirvāhe paryāptamidamaṃjasā //
evaṃ śataguṇaṃ cāpi yadi dattaṃ tvayā mama

nālaṃ tadapi rājeṃdra kuṭuṃbabharaṇāya vai //
iti raikvavacaḥ śrutvā jānaśrutirabhāṣata

// jānaśrutiruvāca // //
tvayopadiśyamānasya brahmajñānasya vai mune //
na hi mūlyamidaṃ brahmangodhanaṃ ratha eva ca //

pratigṛhṇīṣva vā mā vā mamaitattu gavādikam //
niṣkalādvaitavijñānaṃ brahmannupadiśasva me //
tadākarṇya vacastasya sayugvānvākyamabravīt

// raikva uvāca // //
nirvedo yasya saṃsāre tathā vai puṇyapāpayoḥ

prārabdhayorvināśaśca sa vai jñānopadeśabhāk //
tava yadyapi saṃsāre nirvedaḥ samajāyata

tathāpi puṇyapāpānāṃ na hi nāśo vyājayata //
puṇyapāpaughasaṃghāśca punarjanmani hetavaḥ

na hi bhogaṃ vinā teṣāṃ nāśo bhavati bhūpate //
tannāśopāyamadyāhaṃ tathāpi prabravīmi te

yato māṃ śaraṇaṃ prāptastacchṛṇuṣva samāhitaḥ //
atra tīrthatrayaṃ puṇyaṃ vartate'bhīṣṭadāyakam

mumukṣūṇāṃ hi sarveṣāṃ sarvaprārabdhanāśanam //
etaddhi yamunātīrthaṃ gaṃgātīrthaṃ tathaiva ca

gayātīrthamidaṃ cāpi tadeṣu snāhi mā ciram //
sarvaprārabdhanāśaḥ syāttadā naivātra saṃśayaḥ

tataste śuddhacittasya jñānaṃ caiva diśāmyaham //
ityukte raikvamuninā harṣasaṃphullalocanaḥ

sasaṃbhramamupāgamya sasnau tīrthatraye'pi saḥ //
tattīrthasnānamātreṇa śuddhacitto'bhavannṛpaḥ

upātiṣṭhata rājāsau sayugvānaṃ guruṃ punaḥ //
sayugvā sa ca raikvo'pi munīṃdrairapi durlabham

tajjānaśrutaye jñānaṃ kṛpayā samupādiśat //
tenopadiṣṭamātre tu vijñāne brahmarūpiṇi

abādhitānubhavavānabhavadrājasattamaḥ //
brahmarūpaṃ gatasyāsya prasādādraikvayoginaḥ

ghaṭakuḍyakusūlātmā na prapaṃcassamasphurat //
nirbhidya sahasā māyāmabhūdbrahmaiva kevalam

itthaṃ tīrthatraye snānājjānaśrutiraho nṛpaḥ //
durlabhaṃ yogivṛṃdaiśca brahmabhūyatvamāptavān

evaṃ vaḥ kathitaṃ viprāstattīrthatrayavaibhavam //
yastvimaṃ paṭhate'dhyāyaṃ tīrthatritayavaibhavam

nirbhidyājñānatimiraṃ brahmabhūyāya kalpate

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīye brahmakhaṇḍe setumāhātmye yamunāgaṃgāgayātīrthapraśaṃsāyāṃ jānaśruti jñānāvāptivarṇanaṃnāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ