Skanda Purana · Chapter 2.8

// agastya uvāca // //
ghoṣārkatīrthādviprarṣe paścime diktaṭe sthitam //
ratikuṇḍamiti khyātaṃ sarvapāpaharaṃ sadā

yatra snānena dānena parāṃ kāṃtimavāpnuyāt //
tatpaścimadiśābhāge kusumāyudhanāmakam

kuṃḍaṃ prasiddhamatulaṃ sarvakāmārthasiddhaye //
yatra snānena dānena kandarpasadṛśākṛtim //
labhate nā vidhānena mune nāstyatra saṃśayaḥ

ratikuṃḍe tathā vipra kusumāyudhakuṇḍake //
śraddhayā kurute snānaṃ sa saukhyaparamo bhavet

kuṇḍadvaye'tra mithunaṃ yatsnānaṃ kurute kila //
ratikāmāviva khyātau sadā tau suṃdarau tadā

tasmādatra vidhānena snātavyaṃ dharmakāṃkṣibhiḥ //
dānaṃ deyaṃ yathāśaktyā ratikaṃdarpatuṣṭaye

bhavetāṃ niyataṃ tasya saṃtuṣṭau ratimanmathau //
māghe viśadapaṃcamyāṃ yatra snānaṃ śubhapradam

ratikuṃḍe puraḥ snātvā paścātkaṃdarppakuṃḍake //
snātavyaṃ taddine vipra mithunena prayatnataḥ

ratikaṃdarppayoḥ pūjā vidhātavyā viśeṣataḥ //
vastrādibhiralaṃkāraiḥ saṃpūjyau dvijadaṃpatī

sarvānkāmānavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

caṃdanāgurukarpūrakastūrīkuṃkumādibhiḥ //
vāsobhirvividhaiḥ puṣpaiḥ pūjayeddvijadampatī

evaṃ kṛte na saṃdeho ratikaṃdarpatuṣṭaye //
tadvrajenmiśrunaṃ vipra ratikaṃdarppatulyatām

kusumāyudhakuṃḍāttu pratīcyāṃ diśi saṃsthitam //
mantreśvara iti khyātaṃ tatsthānaṃ bhuvi durlabham

tatra tīrthe naraḥ snātvā dṛṣṭvā mantreśvaraṃ vibhum //
na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi

purā rāmo devakāryaṃ vidhāyāmalakarmakṛt //
kālena saha saṃgamya mantraṃ cakre nareśvaraḥ

svargaṃ prati prayāṇāya yatra snātau jiteṃdriyaḥ //
tatraiva sthāpitaṃ liṃgaṃ mantreśvara iti śrutam

taduttare saro ramyaṃ kumudotpalamaṃḍitam //
tatra snānaṃ tathā dānaṃ nānāphaladamuttamam

caitraśuklacaturdaśyāṃ yātrā sāṃvatsarī smṛtā //
tatra snānena dānena brāhmaṇānāṃ ca pūjanāt //
akṣayaṃ svargamāpnoti tatra kāryā vicāraṇā

maṃtreśvarasya mahimā nahi kenāpi śakyate //
samyagvarṇayituṃ vipra ya uttamaphalapradaḥ //
maṃtreśvarasamaṃ liṃgaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

sugaṃdhipuṣpadhūpādikusumādyanulepanaiḥ //
pūjanīyaḥ prayatnena sarvakāmārthasiddhidaḥ

evaṃ kṛte na saṃdeho muktistasya kare sthitā //
tatraivottarabhāge tu śītalā vartate'nagha

tāṃ saṃpūjya naro vidvānsarvapāpaiḥ pramucyate //
sarvadā pūjanaṃ tasyāḥ somavāre viśeṣataḥ //
karttavyaṃ suprayatnena nṛbhiḥ sarvārthasiddhaye

visphoṭakādikabhaye naraiśca samupasthite //
kartavyaṃ pūjanaṃ samyagrogādibhayanāśanam

taduttare tu tatraiva devī vandīti viśrutā //
yasyāḥ smaraṇamātreṇa nigaḍādibhayaṃ nahi

rājñā kruddhena ye baddhāḥ śṛṃkhalānigaḍādibhiḥ //
bandī saṃsmṛtya devīṃ tu muktāḥ syustatkṣaṇāddhi te

yātrā tasyāḥ prayatnena kartavyā yatnato naraiḥ //
maṃgale hi viśeṣeṇa sarvakāmārthasiddhidā

gaṃdhaiḥ puṣpaistathā dhūpairdīpairapi ca suvrata //
naivedyairvividhairvāpi pūjanīyā prayatnataḥ

bandīprītyai muniśreṣṭha deyaṃ brāhmaṇabhojanam //
evaṃ kṛte na saṃdehaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt

taduttarasmiṃstatraiva cuḍakī bhuvi kīrtitā //
vartate paramā siddhirūpiṇī smaraṇānnṛṇām

susaṃdigdheṣu kāryeṣu bhaye ca samupasthite //
yasyāḥ smaraṇato nṝṇāṃ sarvasiddhiḥ prajāyate

agre tasyāḥ sadā kāryā nṛbhiraṃguṣṭhato dhvaniḥ //
dīpadānaṃ prayatnena karttavyaṃ niyatātmabhiḥ

sarvābhīṣṭapradaṃ nṝṇāṃ dīpadānaṃ praśasyate //
caturdaśyāṃ caturdaśyāṃ tasyā yātrā vinirmitā

tataḥ pūrvadiśābhāge varttate tīrthamuttamam //
mahāratna iti khyātaṃ sarvatīrthottamottamam

yatra snānena dānena pūjayā ca dvijanmanām //
sarvakarmārthasiddhiḥ syānnātra kāryā vicāraṇā

bhādre kṛṣṇacaturdaśyāṃ yātrā sāṃvatsarī smṛtā //
yātrā''ste kila mukhyā'sya mahāratnā iti śrutā

mahāratna iti khyātaṃ tasmāttīrthamanuttamam //
tatra dānaṃ prakarttavyaṃ dvijasaṃtoṣakārakam

nārībhirapi viprarṣe karttavyo jāgarotsavaḥ //
vīryasaubhāgyasaṃpannasarvasaukhyāya sarvadā //
tatra snānaṃ prayatnena karttavyaṃ śraddhayā naraiḥ

tato naiṛtyadigbhāge durbharākhyaṃ sarā śubham //
vartate sukṛtodāraṃ mahābharasarastathā

tatra snānādavāpnoti sadā svargapadaṃ naraḥ //
dhanaṃ bahuvidhaṃ deyaṃ vāsāṃsi vividhāni ca //

śivapūjā prakarttavyā snātvā kuṇḍadvaye naraiḥ //
nānāvidhena bhāvena bhaktyā paramayā yutaiḥ

gandhādibhiḥ śubhaiḥ puṣpairarccanīyo maheśvaraḥ //
nīlakaṃṭhoṃ'dhakārātirārādhyo yogināmapi

iti dhyātvā śivaṃ sārddhaṃ niṣpāpaṃ prayato naraḥ //
sarvakāmānavāpyāśu śivaloke vasetsadā

evaṃ kṛtvā naro vipra sarvapāpaiḥ pramucyate //
mahābhare vare tīrthe tathā durbharasaṃjñake

bhādrakṛṣṇacaturdaśyāṃ yaḥ kuryyācchraddhayā'nvitaḥ //
śivapūjāṃ ca vidhivaddvijapūjāṃ viśeṣataḥ

yaḥ karoti naro bhaktyā śivaloke sa saṃvaset //
evaṃ kurvannaro vidvānna muhyati kadācana

viṣṇurudrau ca tasyātisuprasannau sanātanau //
tayoḥ smaraṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate

ataḥ kiṃ bahunoktena vipratīrthamanuttamam //
sarvapāpaughaśamanaṃ sarvābhīṣṭakaraṃ sadā

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tīrthamanyacchubhāvaham //
yatra yātrā tathā dānaṃ vinā bhāgyaṃ na saṃbhavet

īśāne durbharasthānānmahāvidyābhidhaṃ mahat //
tasya darśanato nṝṇāṃ siddhayaḥ syuḥ kare sthitāḥ

tadagre sarasi snātvā mahāvidyāṃ tu yo naraḥ //
paśyati śraddhayā bhaktyā sa yāti paramāṃ gatim

siddhapīṭhaṃ tathā khyātaṃ samyakpratyayakārakam //
tatra pūjā vidhātavyā bhaktyā paramayā dvija

maṃtraṃ yaḥ śraddhayā vipra śaivaṃ śāktamathāpi vā //
gāṇapatyaṃ vaiṣṇavaṃ vā tatra yaḥ prayato naraḥ

ekāgramānaso vidvannārādhyāvartayetsadā //
tasya siddhirbhavennityaṃ camatkāro bhaveddvija

tasmādatra prakartavyaṃ japādikamataṃdritaiḥ //
aṣṭamyāṃ ca navamyāṃ ca yātrā syātpratimāsikī

deyānyannāni bahuśo nānāvidhaphalāni ca //
kṣīreṇa snapanaṃ kāryaṃ pūjanīyā prayatnataḥ

uccāṭanādīnyapi ca mohanādi viśeṣataḥ //
atra sthāne viśeṣeṇa duṣṭamantro'pi sidhyati

siddhasthāne paraṃ mokṣaṃ vaśīkaraṇamuttamam //
japo homastathā dānaṃ sarvamakṣayatāṃ vrajet

āśvine śuklapakṣasya navarātriṣu suvrata //
yatra gatvā naro vipra sarvapāpaiḥ pramucyate

yadā pūrvaṃ vinirjitya rāvaṇaṃ lokarāvaṇam //
samāgato raghupatiḥ sītālakṣmaṇasaṃyutaḥ

yatra gatvā padā vīro bharato rāmakāṃkṣayā //
sthitaḥ sānucaraḥ śrīmāñchriyā paramayā yutaḥ

tatrāgamatsuragavī prādurbhūtā sravatstanī //
tatstanebhyaḥ prasusrāva dugdhaṃ bahuguṇādhikam

tadbhūmipatitaṃ dugdhaṃ dṛṣṭvā vānararākṣasāḥ //
vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ prapapuste carācaram

kimetaditi rājeṃdra tānuvāca raghūdvahaḥ //
vasiṣṭho vetti tatsarvaṃ pṛcchāmastaṃ muniṃ vayam

ityuktāstu tataḥ sarve vasiṣṭhapramukhe sthitāḥ //
te papracchuḥ prāṃjalayaḥ kṛtvā cāgresaraṃ nṛpam

vasiṣṭho'pi kṣaṇaṃ dhyātvā tamuvāca nirākulam //
rāghavaṃ prati saṃbodhya sarveṣāmagrato muniḥ

// // vasiṣṭha uvāca // //
śṛṇu rāma mahābāho kāmadhenuriyaṃ śubhā //
samāgatā tava snehātprasravaṃtī stanātpayaḥ

dugdhamadhye samudbhūto rudrastvāṃ draṣṭumāgataḥ //
niṣpannakāryyaṃ devānāṃ nirjitārātimuttamam

imaṃ saṃpūjaya kṣiprametatkuṇḍasya sannidhau //
śīghraṃ tvamapi yatnena pūjayemaṃ śivaṃ śubham //
dugdheśvaramiti khyātaṃ kṣīrakuṇḍe pavitrakam

// agastya uvāca // //
tato raghupatiḥ śrīmānvasiṣṭhoktavidhānataḥ //
pūjayāmāsa talliṃgaṃ dugdheśvaramiti smṛtam

sītayā satkṛtaṃ yasmāttatkuṇḍaṃ kṣīrasaṃgamam //
sītākuṃḍamiti khyātiṃ jagāmānupamāṃ tataḥ

sītākuṇḍe narāḥ snātvā dṛṣṭvā dugdheśvaraṃ prabhum //
sarvapāpaiḥ pramucyaṃte nātra kāryā vicāraṇā

atra snānaṃ japo homo dānaṃ cākṣayatāṃ vrajet //
sītākuṃḍe tu saṃpūjya sītārāmau salakṣmaṇau

dugdheśvaraṃ ca saṃpūjya sarvānkāmānavāpnuyāt //
jyeṣṭhe māsi caturdaśyāṃ yātrā sāṃvatsarī smṛtā

evaṃ yo vidhivatkuryāddayādharmaviśāradaḥ //
sa yāti paramaṃ sthānaṃ yatra gatvā na śocati

tatra pūrvadiśābhāge sugrīvaracitaṃ mahat //
tīrthaṃ taponidhestatra vartate sannidhau śubham

yatra snātvā ca dattvā ca rāmaṃ saṃpūjya yatnataḥ //
tasminneva dine tatra sarvānkāmānavāpnuyāt

tatpratyagdiśi vai sthānaṃ hanumatkuṇḍamityapi //
tasya paścimato vipra vibhīṣaṇasaraḥ dūrara

tayoḥ snānena dānena rāmasaṃpūjanena ca //
sarvānkāmānavāpnoti tasminneva vidhānataḥ //
iyaṃ sā paramā medhyā'yodhyā dharmanidhiḥ smṛtā

ityuktāstu tataḥ sarve vasiṣṭhamunimādarāt //
papracchurvinayātkṣipraṃ vibhīṣaṇapuraḥsarāḥ //
kathayasva taporāśe kathāmetāṃ sudurlabhām

ayodhyāyāḥ paraṃ vipra māhātmyaṃ kathayaṃti yat //
tatsarvaṃ kathaya kṣipraṃ śrutvā māhātmyamuttamam

yathā yātrāṃ vidhāsyāmaḥ krameṇa ca vidhānataḥ //
tadasmāsu kṛpāṃ kṛtvā kathayasva taponidhe

// vasiṣṭha uvāca // //
śṛṇvantu munayaḥ sarve ayodhyāmahimādbhutam //
yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśaya //

idaṃ guhyataraṃ kṣetramayodhyābhidhamuttamam //
sarveṣāmeva bhūtānāṃ heturmokṣasyaḥ sarvadā

asminsiddhāḥ sadā devā vaiṣṇavaṃ vratamāsthitāḥ //
nānāliṃgadharā nityaṃ viṣṇulokābhikāṃkṣiṇaḥ

abhyasyaṃti paraṃ yogaṃ yuktaprāṇā jitendriyāḥ //
nānāvṛkṣasamākīrṇe nānāvihagavāsini

kamalotpalaśobhāḍhye sarobhiḥ samalaṃkṛte //
apsarogaṇasaṃkīrṇe sarvadā sevite śubhe

rocate hi sadā vāsaḥ kṣetre nityaṃ hareriha //
manyamānā viṣṇubhaktā viṣṇau sarve'rpitakriyāḥ

yathā mokṣamihāyāṃti nānyatra hi tathā kvacit //
ataḥ śreṣṭhatamaṃ kṣetraṃ yasmācca vasatirhareḥ //
mahākṣetramidaṃ yasmādayodhyābhidhamuttamam

naimiṣe ca kurukṣetre gaṃgādvāre ca puṣkare //
snānātsaṃsevanādvāpi na mokṣaḥ prāpyate tathā

iha saṃprāpyate yadvattata eva viśiṣyate //
prayāge vā bhavenmokṣa iha vā harisaṃśrayāt //
sarvasmādapi tīrthāgryādidameva mahatkṛtam

avyaktaliṃgairmunibhiḥ sarvaiḥ siddhairmaharṣibhiḥ //
iha saṃprāpyate mokṣo durllabho'nyatra yo mataḥ //

tebhyaḥ prayacchati hariryogamaiśvaryyamuttamam //
ātmanaścaiva sāyujyamīpsitaṃ sthānamuttamam

brahmā devarṣibhiḥ sārddhaṃ śrīśca vāyurdivākaraḥ //
devarājastathā śakro ye cānye'pi divaukasaḥ

upāsate mahātmānaḥ sarvatra harimādarāt //
anyepi yoginaḥ siddhāḥ kṣetrarūpā mahāvratāḥ //
ananyamanaso bhūtvā sarvadopāsate harim

viṣayāsaktacitto'pi tyaktadharmaratirnaraḥ //
iha kṣetre mṛtaḥ sopi saṃsārī na punarbhavet

ye punarnigamādhīnāḥ satrasthā vijiteṃdriyāḥ //
vratinaśca nirāraṃbhāḥ sarve te haribhāvitāḥ

dehabhaṃgaṃ samāpadya dhīmaṃtaḥ saṃgavarjitāḥ //
gatāste ca paraṃ mokṣaṃ prasādātsarvadā hareḥ

janmāntarasahasreṣu yuñjanyogī na cāpnuyāt //
tamihaiva paraṃ mokṣaṃ maraṇādapi gacchati

etatsaṃkṣepato vacmi kṣetrasya mahimādbhutam //
etadeva paraṃ sthānametadeva paraṃ padam //
etādṛṅnāparaṃ sthānaṃ punaranyatra dṛśyate

atra gatvā prayatnena yātrā puṇyābhikāṃkṣibhiḥ //
kartavyā vidhivaddhīrāḥ krameṇa śraddhayānvitaiḥ //

prathame'hani karttavya upavāso yatātmabhiḥ //
niyamena tataḥ snānaṃ dānaṃ caiva svaśaktitaḥ

upāvṛttastu pāpebhyo yasya vāso guṇaiḥ saha //
upavāsaḥ sa vijñeyaḥ sarvabhogavivarjitaḥ

upavāsaṃ vidhāyāsau cakratīrthe naraḥ kṛtī //
upavāsadine snāyāddadyāccaiva svaśaktitaḥ

vipraṃ saṃpūjya vidhivatpaśyedviṣṇuhariṃ vibhum //
svargadvāre naraḥ snātvā viṣṇuṃ saṃpūjya yatnataḥ

kṣauraṃ ca kārayettatra vratī dharmābhidhe tataḥ //
pāpamocanake snānamṛṇamocanake tataḥ

snātvā sahasradhārāyāṃ śeṣaṃ saṃpūjya yatnataḥ //
dṛṣṭvā caṃdrahariṃ devaṃ tato dharmahariṃ vibhum

tataścakrahariṃ dṛṣṭvā dadyāccaiva svaśaktitaḥ //
brahmakuṇḍe naraḥ snātvā sarvakāmārthasiddhaye //
mahāvidyāsamīpe tu rātrau jāgaraṇaṃ caret

tataḥ prabhāte vimale punarutthāya sadvratī //
svargadvāre prayatnena vidhivatsnānamācaret

śrāddhaṃ ca vidhivatkṛtvā dattvā caiva svaśaktitaḥ//
viṣṇuṃ saṃpūjya vidhivadviprānapi punaḥpunaḥ

daṃpatī ca prayatnena pūjyau vastrādibhistathā //
śraddhayā parayā yuktairdātavyā bhūridakṣiṇā

viprānsaṃpūjya vidhivadbhuṃjīta prayato naraḥ

anyedyurapi cotthāya śraddhayā parayā yutaḥ //
rukmiṇīprabhṛtīnyatra paśyettīrthāni ca kramāt

tatratatra naraḥ snātvā dattvā caiva svaśaktitaḥ //
viṣṇuṃ saṃpūjya yatnena manovākkāyanirmalaḥ

yātrāṃ samāpayetsamyaṅniyatātmā śucivrataḥ //
yatra kvāpi mṛto dhīraḥ paraṃ mokṣamavāpnuyāt

// agastya uvāca // //
vasiṣṭhoktamiti śrutvā kṛtvā caiva yathāvidhi //
vibhīṣaṇapurogāste babhūvurnirmalāstadā

iti bahulavidhānaistīrthayātrāṃ vidhāya pracurasukṛtapūrṇāste ca sugrīvamukhyāḥ //
gatamalinasudehāḥ svargacaryāprayatnādupaguṇitaguṇaughāste babhūvuḥ samastāḥ

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṃḍe'yodhyāmāhātmye mahāratnatīrthadurbharamahābharatīrthamahāvidyātīrtha siddhapīṭhakṣīreśvarasītākuṇḍa sugrīvatīrthahanumatkuṇḍa vibhīṣaṇasarastīrthāyodhyāyātrāvidhikramavarṇanaṃnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ