સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 2.8

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
ઘોષાર્કતીર્થાદ્વિપ્રર્ષે પશ્ચિમે દિક્તટે સ્થિતમ્ ॥
રતિકુણ્ડમિતિ ખ્યાતં સર્વપાપહરં સદા

યત્ર સ્નાનેન દાનેન પરાં કાંતિમવાપ્નુયાત્ ॥
તત્પશ્ચિમદિશાભાગે કુસુમાયુધનામકમ્

કુંડં પ્રસિદ્ધમતુલં સર્વકામાર્થસિદ્ધયે ॥
યત્ર સ્નાનેન દાનેન કન્દર્પસદૃશાકૃતિમ્ ॥
લભતે ના વિધાનેન મુને નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

રતિકુંડે તથા વિપ્ર કુસુમાયુધકુણ્ડકે ॥
શ્રદ્ધયા કુરુતે સ્નાનં સ સૌખ્યપરમો ભવેત્

કુણ્ડદ્વયેઽત્ર મિથુનં યત્સ્નાનં કુરુતે કિલ ॥
રતિકામાવિવ ખ્યાતૌ સદા તૌ સુંદરૌ તદા

તસ્માદત્ર વિધાનેન સ્નાતવ્યં ધર્મકાંક્ષિભિઃ ॥
દાનં દેયં યથાશક્ત્યા રતિકંદર્પતુષ્ટયે

ભવેતાં નિયતં તસ્ય સંતુષ્ટૌ રતિમન્મથૌ ॥
માઘે વિશદપંચમ્યાં યત્ર સ્નાનં શુભપ્રદમ્

રતિકુંડે પુરઃ સ્નાત્વા પશ્ચાત્કંદર્પ્પકુંડકે ॥
સ્નાતવ્યં તદ્દિને વિપ્ર મિથુનેન પ્રયત્નતઃ

રતિકંદર્પ્પયોઃ પૂજા વિધાતવ્યા વિશેષતઃ ॥
વસ્ત્રાદિભિરલંકારૈઃ સંપૂજ્યૌ દ્વિજદંપતી

સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ચંદનાગુરુકર્પૂરકસ્તૂરીકુંકુમાદિભિઃ ॥
વાસોભિર્વિવિધૈઃ પુષ્પૈઃ પૂજયેદ્દ્વિજદમ્પતી

એવં કૃતે ન સંદેહો રતિકંદર્પતુષ્ટયે ॥
તદ્વ્રજેન્મિશ્રુનં વિપ્ર રતિકંદર્પ્પતુલ્યતામ્

કુસુમાયુધકુંડાત્તુ પ્રતીચ્યાં દિશિ સંસ્થિતમ્ ॥
મન્ત્રેશ્વર ઇતિ ખ્યાતં તત્સ્થાનં ભુવિ દુર્લભમ્

તત્ર તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા મન્ત્રેશ્વરં વિભુમ્ ॥
ન તેષાં પુનરાવૃત્તિઃ કલ્પકોટિશતૈરપિ

પુરા રામો દેવકાર્યં વિધાયામલકર્મકૃત્ ॥
કાલેન સહ સંગમ્ય મન્ત્રં ચક્રે નરેશ્વરઃ

સ્વર્ગં પ્રતિ પ્રયાણાય યત્ર સ્નાતૌ જિતેંદ્રિયઃ ॥
તત્રૈવ સ્થાપિતં લિંગં મન્ત્રેશ્વર ઇતિ શ્રુતમ્

તદુત્તરે સરો રમ્યં કુમુદોત્પલમંડિતમ્ ॥
તત્ર સ્નાનં તથા દાનં નાનાફલદમુત્તમમ્

ચૈત્રશુક્લચતુર્દશ્યાં યાત્રા સાંવત્સરી સ્મૃતા ॥
તત્ર સ્નાનેન દાનેન બ્રાહ્મણાનાં ચ પૂજનાત્ ॥
અક્ષયં સ્વર્ગમાપ્નોતિ તત્ર કાર્યા વિચારણા

મંત્રેશ્વરસ્ય મહિમા નહિ કેનાપિ શક્યતે ॥
સમ્યગ્વર્ણયિતું વિપ્ર ય ઉત્તમફલપ્રદઃ ॥
મંત્રેશ્વરસમં લિંગં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

સુગંધિપુષ્પધૂપાદિકુસુમાદ્યનુલેપનૈઃ ॥
પૂજનીયઃ પ્રયત્નેન સર્વકામાર્થસિદ્ધિદઃ

એવં કૃતે ન સંદેહો મુક્તિસ્તસ્ય કરે સ્થિતા ॥
તત્રૈવોત્તરભાગે તુ શીતલા વર્તતેઽનઘ

તાં સંપૂજ્ય નરો વિદ્વાન્સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥
સર્વદા પૂજનં તસ્યાઃ સોમવારે વિશેષતઃ ॥
કર્ત્તવ્યં સુપ્રયત્નેન નૃભિઃ સર્વાર્થસિદ્ધયે

વિસ્ફોટકાદિકભયે નરૈશ્ચ સમુપસ્થિતે ॥
કર્તવ્યં પૂજનં સમ્યગ્રોગાદિભયનાશનમ્

તદુત્તરે તુ તત્રૈવ દેવી વન્દીતિ વિશ્રુતા ॥
યસ્યાઃ સ્મરણમાત્રેણ નિગડાદિભયં નહિ

રાજ્ઞા ક્રુદ્ધેન યે બદ્ધાઃ શૃંખલાનિગડાદિભિઃ ॥
બન્દી સંસ્મૃત્ય દેવીં તુ મુક્તાઃ સ્યુસ્તત્ક્ષણાદ્ધિ તે

યાત્રા તસ્યાઃ પ્રયત્નેન કર્તવ્યા યત્નતો નરૈઃ ॥
મંગલે હિ વિશેષેણ સર્વકામાર્થસિદ્ધિદા

ગંધૈઃ પુષ્પૈસ્તથા ધૂપૈર્દીપૈરપિ ચ સુવ્રત ॥
નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈર્વાપિ પૂજનીયા પ્રયત્નતઃ

બન્દીપ્રીત્યૈ મુનિશ્રેષ્ઠ દેયં બ્રાહ્મણભોજનમ્ ॥
એવં કૃતે ન સંદેહઃ સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

તદુત્તરસ્મિંસ્તત્રૈવ ચુડકી ભુવિ કીર્તિતા ॥
વર્તતે પરમા સિદ્ધિરૂપિણી સ્મરણાન્નૃણામ્

સુસંદિગ્ધેષુ કાર્યેષુ ભયે ચ સમુપસ્થિતે ॥
યસ્યાઃ સ્મરણતો નૄણાં સર્વસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે

અગ્રે તસ્યાઃ સદા કાર્યા નૃભિરંગુષ્ઠતો ધ્વનિઃ ॥
દીપદાનં પ્રયત્નેન કર્ત્તવ્યં નિયતાત્મભિઃ

સર્વાભીષ્ટપ્રદં નૄણાં દીપદાનં પ્રશસ્યતે ॥
ચતુર્દશ્યાં ચતુર્દશ્યાં તસ્યા યાત્રા વિનિર્મિતા

તતઃ પૂર્વદિશાભાગે વર્ત્તતે તીર્થમુત્તમમ્ ॥
મહારત્ન ઇતિ ખ્યાતં સર્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્

યત્ર સ્નાનેન દાનેન પૂજયા ચ દ્વિજન્મનામ્ ॥
સર્વકર્માર્થસિદ્ધિઃ સ્યાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ભાદ્રે કૃષ્ણચતુર્દશ્યાં યાત્રા સાંવત્સરી સ્મૃતા ॥
યાત્રાઽઽસ્તે કિલ મુખ્યાઽસ્ય મહારત્ના ઇતિ શ્રુતા

મહારત્ન ઇતિ ખ્યાતં તસ્માત્તીર્થમનુત્તમમ્ ॥
તત્ર દાનં પ્રકર્ત્તવ્યં દ્વિજસંતોષકારકમ્

નારીભિરપિ વિપ્રર્ષે કર્ત્તવ્યો જાગરોત્સવઃ ॥
વીર્યસૌભાગ્યસંપન્નસર્વસૌખ્યાય સર્વદા ॥
તત્ર સ્નાનં પ્રયત્નેન કર્ત્તવ્યં શ્રદ્ધયા નરૈઃ

તતો નૈઋત્યદિગ્ભાગે દુર્ભરાખ્યં સરા શુભમ્ ॥
વર્તતે સુકૃતોદારં મહાભરસરસ્તથા

તત્ર સ્નાનાદવાપ્નોતિ સદા સ્વર્ગપદં નરઃ ॥
ધનં બહુવિધં દેયં વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ ॥

શિવપૂજા પ્રકર્ત્તવ્યા સ્નાત્વા કુણ્ડદ્વયે નરૈઃ ॥
નાનાવિધેન ભાવેન ભક્ત્યા પરમયા યુતૈઃ

ગન્ધાદિભિઃ શુભૈઃ પુષ્પૈરર્ચ્ચનીયો મહેશ્વરઃ ॥
નીલકંઠોંઽધકારાતિરારાધ્યો યોગિનામપિ

ઇતિ ધ્યાત્વા શિવં સાર્દ્ધં નિષ્પાપં પ્રયતો નરઃ ॥
સર્વકામાનવાપ્યાશુ શિવલોકે વસેત્સદા

એવં કૃત્વા નરો વિપ્ર સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥
મહાભરે વરે તીર્થે તથા દુર્ભરસંજ્ઞકે

ભાદ્રકૃષ્ણચતુર્દશ્યાં યઃ કુર્ય્યાચ્છ્રદ્ધયાઽન્વિતઃ ॥
શિવપૂજાં ચ વિધિવદ્દ્વિજપૂજાં વિશેષતઃ

યઃ કરોતિ નરો ભક્ત્યા શિવલોકે સ સંવસેત્ ॥
એવં કુર્વન્નરો વિદ્વાન્ન મુહ્યતિ કદાચન

વિષ્ણુરુદ્રૌ ચ તસ્યાતિસુપ્રસન્નૌ સનાતનૌ ॥
તયોઃ સ્મરણમાત્રેણ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

અતઃ કિં બહુનોક્તેન વિપ્રતીર્થમનુત્તમમ્ ॥
સર્વપાપૌઘશમનં સર્વાભીષ્ટકરં સદા

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ તીર્થમન્યચ્છુભાવહમ્ ॥
યત્ર યાત્રા તથા દાનં વિના ભાગ્યં ન સંભવેત્

ઈશાને દુર્ભરસ્થાનાન્મહાવિદ્યાભિધં મહત્ ॥
તસ્ય દર્શનતો નૄણાં સિદ્ધયઃ સ્યુઃ કરે સ્થિતાઃ

તદગ્રે સરસિ સ્નાત્વા મહાવિદ્યાં તુ યો નરઃ ॥
પશ્યતિ શ્રદ્ધયા ભક્ત્યા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

સિદ્ધપીઠં તથા ખ્યાતં સમ્યક્પ્રત્યયકારકમ્ ॥
તત્ર પૂજા વિધાતવ્યા ભક્ત્યા પરમયા દ્વિજ

મંત્રં યઃ શ્રદ્ધયા વિપ્ર શૈવં શાક્તમથાપિ વા ॥
ગાણપત્યં વૈષ્ણવં વા તત્ર યઃ પ્રયતો નરઃ

એકાગ્રમાનસો વિદ્વન્નારાધ્યાવર્તયેત્સદા ॥
તસ્ય સિદ્ધિર્ભવેન્નિત્યં ચમત્કારો ભવેદ્દ્વિજ

તસ્માદત્ર પ્રકર્તવ્યં જપાદિકમતંદ્રિતૈઃ ॥
અષ્ટમ્યાં ચ નવમ્યાં ચ યાત્રા સ્યાત્પ્રતિમાસિકી

દેયાન્યન્નાનિ બહુશો નાનાવિધફલાનિ ચ ॥
ક્ષીરેણ સ્નપનં કાર્યં પૂજનીયા પ્રયત્નતઃ

ઉચ્ચાટનાદીન્યપિ ચ મોહનાદિ વિશેષતઃ ॥
અત્ર સ્થાને વિશેષેણ દુષ્ટમન્ત્રોઽપિ સિધ્યતિ

સિદ્ધસ્થાને પરં મોક્ષં વશીકરણમુત્તમમ્ ॥
જપો હોમસ્તથા દાનં સર્વમક્ષયતાં વ્રજેત્

આશ્વિને શુક્લપક્ષસ્ય નવરાત્રિષુ સુવ્રત ॥
યત્ર ગત્વા નરો વિપ્ર સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

યદા પૂર્વં વિનિર્જિત્ય રાવણં લોકરાવણમ્ ॥
સમાગતો રઘુપતિઃ સીતાલક્ષ્મણસંયુતઃ

યત્ર ગત્વા પદા વીરો ભરતો રામકાંક્ષયા ॥
સ્થિતઃ સાનુચરઃ શ્રીમાઞ્છ્રિયા પરમયા યુતઃ

તત્રાગમત્સુરગવી પ્રાદુર્ભૂતા સ્રવત્સ્તની ॥
તત્સ્તનેભ્યઃ પ્રસુસ્રાવ દુગ્ધં બહુગુણાધિકમ્

તદ્ભૂમિપતિતં દુગ્ધં દૃષ્ટ્વા વાનરરાક્ષસાઃ ॥
વિસ્મયં પરમં જગ્મુઃ પ્રપપુસ્તે ચરાચરમ્

કિમેતદિતિ રાજેંદ્ર તાનુવાચ રઘૂદ્વહઃ ॥
વસિષ્ઠો વેત્તિ તત્સર્વં પૃચ્છામસ્તં મુનિં વયમ્

ઇત્યુક્તાસ્તુ તતઃ સર્વે વસિષ્ઠપ્રમુખે સ્થિતાઃ ॥
તે પપ્રચ્છુઃ પ્રાંજલયઃ કૃત્વા ચાગ્રેસરં નૃપમ્

વસિષ્ઠોઽપિ ક્ષણં ધ્યાત્વા તમુવાચ નિરાકુલમ્ ॥
રાઘવં પ્રતિ સંબોધ્ય સર્વેષામગ્રતો મુનિઃ

॥ ॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ રામ મહાબાહો કામધેનુરિયં શુભા ॥
સમાગતા તવ સ્નેહાત્પ્રસ્રવંતી સ્તનાત્પયઃ

દુગ્ધમધ્યે સમુદ્ભૂતો રુદ્રસ્ત્વાં દ્રષ્ટુમાગતઃ ॥
નિષ્પન્નકાર્ય્યં દેવાનાં નિર્જિતારાતિમુત્તમમ્

ઇમં સંપૂજય ક્ષિપ્રમેતત્કુણ્ડસ્ય સન્નિધૌ ॥
શીઘ્રં ત્વમપિ યત્નેન પૂજયેમં શિવં શુભમ્ ॥
દુગ્ધેશ્વરમિતિ ખ્યાતં ક્ષીરકુણ્ડે પવિત્રકમ્

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
તતો રઘુપતિઃ શ્રીમાન્વસિષ્ઠોક્તવિધાનતઃ ॥
પૂજયામાસ તલ્લિંગં દુગ્ધેશ્વરમિતિ સ્મૃતમ્

સીતયા સત્કૃતં યસ્માત્તત્કુણ્ડં ક્ષીરસંગમમ્ ॥
સીતાકુંડમિતિ ખ્યાતિં જગામાનુપમાં તતઃ

સીતાકુણ્ડે નરાઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા દુગ્ધેશ્વરં પ્રભુમ્ ॥
સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યંતે નાત્ર કાર્યા વિચારણા

અત્ર સ્નાનં જપો હોમો દાનં ચાક્ષયતાં વ્રજેત્ ॥
સીતાકુંડે તુ સંપૂજ્ય સીતારામૌ સલક્ષ્મણૌ

દુગ્ધેશ્વરં ચ સંપૂજ્ય સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્ ॥
જ્યેષ્ઠે માસિ ચતુર્દશ્યાં યાત્રા સાંવત્સરી સ્મૃતા

એવં યો વિધિવત્કુર્યાદ્દયાધર્મવિશારદઃ ॥
સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ

તત્ર પૂર્વદિશાભાગે સુગ્રીવરચિતં મહત્ ॥
તીર્થં તપોનિધેસ્તત્ર વર્તતે સન્નિધૌ શુભમ્

યત્ર સ્નાત્વા ચ દત્ત્વા ચ રામં સંપૂજ્ય યત્નતઃ ॥
તસ્મિન્નેવ દિને તત્ર સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

તત્પ્રત્યગ્દિશિ વૈ સ્થાનં હનુમત્કુણ્ડમિત્યપિ ॥
તસ્ય પશ્ચિમતો વિપ્ર વિભીષણસરઃ દૂરર

તયોઃ સ્નાનેન દાનેન રામસંપૂજનેન ચ ॥
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ તસ્મિન્નેવ વિધાનતઃ ॥
ઇયં સા પરમા મેધ્યાઽયોધ્યા ધર્મનિધિઃ સ્મૃતા

ઇત્યુક્તાસ્તુ તતઃ સર્વે વસિષ્ઠમુનિમાદરાત્ ॥
પપ્રચ્છુર્વિનયાત્ક્ષિપ્રં વિભીષણપુરઃસરાઃ ॥
કથયસ્વ તપોરાશે કથામેતાં સુદુર્લભામ્

અયોધ્યાયાઃ પરં વિપ્ર માહાત્મ્યં કથયંતિ યત્ ॥
તત્સર્વં કથય ક્ષિપ્રં શ્રુત્વા માહાત્મ્યમુત્તમમ્

યથા યાત્રાં વિધાસ્યામઃ ક્રમેણ ચ વિધાનતઃ ॥
તદસ્માસુ કૃપાં કૃત્વા કથયસ્વ તપોનિધે

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણ્વન્તુ મુનયઃ સર્વે અયોધ્યામહિમાદ્ભુતમ્ ॥
યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશય ॥

ઇદં ગુહ્યતરં ક્ષેત્રમયોધ્યાભિધમુત્તમમ્ ॥
સર્વેષામેવ ભૂતાનાં હેતુર્મોક્ષસ્યઃ સર્વદા

અસ્મિન્સિદ્ધાઃ સદા દેવા વૈષ્ણવં વ્રતમાસ્થિતાઃ ॥
નાનાલિંગધરા નિત્યં વિષ્ણુલોકાભિકાંક્ષિણઃ

અભ્યસ્યંતિ પરં યોગં યુક્તપ્રાણા જિતેન્દ્રિયાઃ ॥
નાનાવૃક્ષસમાકીર્ણે નાનાવિહગવાસિનિ

કમલોત્પલશોભાઢ્યે સરોભિઃ સમલંકૃતે ॥
અપ્સરોગણસંકીર્ણે સર્વદા સેવિતે શુભે

રોચતે હિ સદા વાસઃ ક્ષેત્રે નિત્યં હરેરિહ ॥
મન્યમાના વિષ્ણુભક્તા વિષ્ણૌ સર્વેઽર્પિતક્રિયાઃ

યથા મોક્ષમિહાયાંતિ નાન્યત્ર હિ તથા ક્વચિત્ ॥
અતઃ શ્રેષ્ઠતમં ક્ષેત્રં યસ્માચ્ચ વસતિર્હરેઃ ॥
મહાક્ષેત્રમિદં યસ્માદયોધ્યાભિધમુત્તમમ્

નૈમિષે ચ કુરુક્ષેત્રે ગંગાદ્વારે ચ પુષ્કરે ॥
સ્નાનાત્સંસેવનાદ્વાપિ ન મોક્ષઃ પ્રાપ્યતે તથા

ઇહ સંપ્રાપ્યતે યદ્વત્તત એવ વિશિષ્યતે ॥
પ્રયાગે વા ભવેન્મોક્ષ ઇહ વા હરિસંશ્રયાત્ ॥
સર્વસ્માદપિ તીર્થાગ્ર્યાદિદમેવ મહત્કૃતમ્

અવ્યક્તલિંગૈર્મુનિભિઃ સર્વૈઃ સિદ્ધૈર્મહર્ષિભિઃ ॥
ઇહ સંપ્રાપ્યતે મોક્ષો દુર્લ્લભોઽન્યત્ર યો મતઃ ॥

તેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ હરિર્યોગમૈશ્વર્ય્યમુત્તમમ્ ॥
આત્મનશ્ચૈવ સાયુજ્યમીપ્સિતં સ્થાનમુત્તમમ્

બ્રહ્મા દેવર્ષિભિઃ સાર્દ્ધં શ્રીશ્ચ વાયુર્દિવાકરઃ ॥
દેવરાજસ્તથા શક્રો યે ચાન્યેઽપિ દિવૌકસઃ

ઉપાસતે મહાત્માનઃ સર્વત્ર હરિમાદરાત્ ॥
અન્યેપિ યોગિનઃ સિદ્ધાઃ ક્ષેત્રરૂપા મહાવ્રતાઃ ॥
અનન્યમનસો ભૂત્વા સર્વદોપાસતે હરિમ્

વિષયાસક્તચિત્તોઽપિ ત્યક્તધર્મરતિર્નરઃ ॥
ઇહ ક્ષેત્રે મૃતઃ સોપિ સંસારી ન પુનર્ભવેત્

યે પુનર્નિગમાધીનાઃ સત્રસ્થા વિજિતેંદ્રિયાઃ ॥
વ્રતિનશ્ચ નિરારંભાઃ સર્વે તે હરિભાવિતાઃ

દેહભંગં સમાપદ્ય ધીમંતઃ સંગવર્જિતાઃ ॥
ગતાસ્તે ચ પરં મોક્ષં પ્રસાદાત્સર્વદા હરેઃ

જન્માન્તરસહસ્રેષુ યુઞ્જન્યોગી ન ચાપ્નુયાત્ ॥
તમિહૈવ પરં મોક્ષં મરણાદપિ ગચ્છતિ

એતત્સંક્ષેપતો વચ્મિ ક્ષેત્રસ્ય મહિમાદ્ભુતમ્ ॥
એતદેવ પરં સ્થાનમેતદેવ પરં પદમ્ ॥
એતાદૃઙ્નાપરં સ્થાનં પુનરન્યત્ર દૃશ્યતે

અત્ર ગત્વા પ્રયત્નેન યાત્રા પુણ્યાભિકાંક્ષિભિઃ ॥
કર્તવ્યા વિધિવદ્ધીરાઃ ક્રમેણ શ્રદ્ધયાન્વિતૈઃ ॥

પ્રથમેઽહનિ કર્ત્તવ્ય ઉપવાસો યતાત્મભિઃ ॥
નિયમેન તતઃ સ્નાનં દાનં ચૈવ સ્વશક્તિતઃ

ઉપાવૃત્તસ્તુ પાપેભ્યો યસ્ય વાસો ગુણૈઃ સહ ॥
ઉપવાસઃ સ વિજ્ઞેયઃ સર્વભોગવિવર્જિતઃ

ઉપવાસં વિધાયાસૌ ચક્રતીર્થે નરઃ કૃતી ॥
ઉપવાસદિને સ્નાયાદ્દદ્યાચ્ચૈવ સ્વશક્તિતઃ

વિપ્રં સંપૂજ્ય વિધિવત્પશ્યેદ્વિષ્ણુહરિં વિભુમ્ ॥
સ્વર્ગદ્વારે નરઃ સ્નાત્વા વિષ્ણું સંપૂજ્ય યત્નતઃ

ક્ષૌરં ચ કારયેત્તત્ર વ્રતી ધર્માભિધે તતઃ ॥
પાપમોચનકે સ્નાનમૃણમોચનકે તતઃ

સ્નાત્વા સહસ્રધારાયાં શેષં સંપૂજ્ય યત્નતઃ ॥
દૃષ્ટ્વા ચંદ્રહરિં દેવં તતો ધર્મહરિં વિભુમ્

તતશ્ચક્રહરિં દૃષ્ટ્વા દદ્યાચ્ચૈવ સ્વશક્તિતઃ ॥
બ્રહ્મકુણ્ડે નરઃ સ્નાત્વા સર્વકામાર્થસિદ્ધયે ॥
મહાવિદ્યાસમીપે તુ રાત્રૌ જાગરણં ચરેત્

તતઃ પ્રભાતે વિમલે પુનરુત્થાય સદ્વ્રતી ॥
સ્વર્ગદ્વારે પ્રયત્નેન વિધિવત્સ્નાનમાચરેત્

શ્રાદ્ધં ચ વિધિવત્કૃત્વા દત્ત્વા ચૈવ સ્વશક્તિતઃ॥
વિષ્ણું સંપૂજ્ય વિધિવદ્વિપ્રાનપિ પુનઃપુનઃ

દંપતી ચ પ્રયત્નેન પૂજ્યૌ વસ્ત્રાદિભિસ્તથા ॥
શ્રદ્ધયા પરયા યુક્તૈર્દાતવ્યા ભૂરિદક્ષિણા

વિપ્રાન્સંપૂજ્ય વિધિવદ્ભુંજીત પ્રયતો નરઃ

અન્યેદ્યુરપિ ચોત્થાય શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ ॥
રુક્મિણીપ્રભૃતીન્યત્ર પશ્યેત્તીર્થાનિ ચ ક્રમાત્

તત્રતત્ર નરઃ સ્નાત્વા દત્ત્વા ચૈવ સ્વશક્તિતઃ ॥
વિષ્ણું સંપૂજ્ય યત્નેન મનોવાક્કાયનિર્મલઃ

યાત્રાં સમાપયેત્સમ્યઙ્નિયતાત્મા શુચિવ્રતઃ ॥
યત્ર ક્વાપિ મૃતો ધીરઃ પરં મોક્ષમવાપ્નુયાત્

॥ અગસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
વસિષ્ઠોક્તમિતિ શ્રુત્વા કૃત્વા ચૈવ યથાવિધિ ॥
વિભીષણપુરોગાસ્તે બભૂવુર્નિર્મલાસ્તદા

ઇતિ બહુલવિધાનૈસ્તીર્થયાત્રાં વિધાય પ્રચુરસુકૃતપૂર્ણાસ્તે ચ સુગ્રીવમુખ્યાઃ ॥
ગતમલિનસુદેહાઃ સ્વર્ગચર્યાપ્રયત્નાદુપગુણિતગુણૌઘાસ્તે બભૂવુઃ સમસ્તાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખંડેઽયોધ્યામાહાત્મ્યે મહારત્નતીર્થદુર્ભરમહાભરતીર્થમહાવિદ્યાતીર્થ સિદ્ધપીઠક્ષીરેશ્વરસીતાકુણ્ડ સુગ્રીવતીર્થહનુમત્કુણ્ડ વિભીષણસરસ્તીર્થાયોધ્યાયાત્રાવિધિક્રમવર્ણનંનામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ