Skanda Purana · Verses 2.12-2

// jaiminiruvāca // //
ukte brahmasutenetthamiṃdradyumno mahīpatiḥ//
munestuvacanaṃ śrutvā prahṛṣṭenāṃtarātmanā //
vicārya parayā buddhyā śramaṃ mene phalāvaham

aho me paramaṃ bhāgyaṃ bahujanmāṃtarārjitam//
vyavasāye mamodyuktaḥ sarvalokapitāmahaḥ

jīvanmuktaṃ svatanujaṃ matsahāyamakārayat //
sahāyo yādṛśaḥ puṃsāṃ bhavetkāryaṃ hi tādṛśam

śrutaṃ sabhāsu sarvāsu iti vṛddhānuśāsanam //
sa itthaṃ ciṃtayanrājā visṛjya ca sabhāsadaḥ

tato muniṃ kare dhṛtvā viveśāṃtaḥpure dvijāḥ //
tamarcayitvā vidhivatpalyaṃke saha tena vai

niśāvaśeṣaṃ nṛpatirnināya saṃlapanmithaḥ //
tataḥ prabhāte vimale nityaṃ karma samāpya vai

pūjayitvā jagannāthaṃ saṃtatāra mahānadīm //
oḍhradeśādhipenāgre gacchatādiṣṭapaddhatiḥ

ekāmra vanakaṃ kṣetramabhiyāto balānvitaḥ //
sa gatvā kiṃcidadhvānaṃ prāpya gaṃdhavahābhidhām

nadīṃ vegavatīṃ śītatoyāmākramya vegavān //
pūrvāhnapūjāsamaye koṭiliṃgeśvarasya vai

carcarīśaṃkhakāhālamṛdaṃgamurajadhvanim //
vyaśnuvānaṃ mahāraṇyaṃ dūrācchuśrāva bhūpatiḥ

manyamāno bhagavato nīlācala nivāsinaḥ //
uvāca nāradaṃ prīto dhvaniḥ kutra mahāmune

nīlādriśikharāvāsaḥ prāptaḥ kiṃ parameśvaraḥ //
yadarcāsamaye hyeṣa śrūyate saṃkuladhvaniḥ

utāhopyanyadevo vā nikaṭe varttate mune /
iti pṛṣṭastadā rājñā provāca munipuṃgavaḥ

rājansudurlabhaṃ kṣetraṃ gopitaṃ muravairiṇā //
na tatrāstīti bhagavānkairapi jñāyate nṛbhiḥ

tvaṃ hi bhāgyavatāṃ śreṣṭhastvadbhāgyātte purodhasā //
dṛṣṭaḥ kathaṃcidbhagavānsaṃyateṃdriyavartmanā

tvaṃ hi tāvadbalairyuktaḥ ṣaḍaṃgainṛpasattama //
sāhase'tipravṛtto'si saṃśayo me mahīpate

saṃvarttate nīlagiriryojane tu tṛtīyake //
idaṃ tvekāmrakavanaṃ kṣetraṃ gaurīpatervibhoḥ //
nātidūre mahīpāla bhītaḥ sa śaraṇāgataḥ

// iṃdradyumna uvāca // //
kathaṃ sa bhīto gaurīśaḥ kaṃ vā śaraṇamāgataḥ

dadāha tripuraṃ ghoraṃ śareṇaikena yaḥ purā //
atra me vismayo jātaḥ śrotumicchāmi durlabham

rakṣitā bhavabhītānāṃ bhavaḥ paramapāvanaḥ //
kimarthaṃ bhayabhīto'sau kaḥ samartho'sya vai jaye

// nārada uvāca // //
atra te kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ mahīpate //
upayeme purā gaurīṃ tapasā vaśamāgataḥ

brahmacārī himagirau bhagavānnīlalohitaḥ //
utsṛjya brahmacaryaṃ tu so'naṃgaśarapīḍitaḥ

tayā reme rucirayā yauvanonmattayā nṛpa //
tatpiturviṣaye bhogānbubhuje devakāṃkṣitān

kadācidatha niryātī svavāsabhavanātsatī //
sāmapūrvaṃ kulastrībhirmātroktā sasmitaṃ vacaḥ

ārye mahattapastaptaṃ varārthaṃ gahane vane //
niṣkulo nirguṇo vṛddho varaḥ prāpto varānane

divārātriṃ na tyajasi sannidhiṃ tādṛśasya vai //
ko guṇaḥ kathyatāṃ vatse kiṃ vā patyuḥ prasādajam

bhūṣaṇācchādanaṃ prāptaṃ mamaiva gṛhavāsinī //
ciraṃ tiṣṭhasi bhadre tvaṃ pitṛbhogopalālitā

trailokye yāstu kanyā vai pariṇītāḥ piturgṛhāt//
prayātyalaṃkṛtābhartrā bhartṛveśmani śuśruma

ahaṃ tu mānasī kanyā pitṛṇāṃ pitṛlokataḥ //
āgatā tu mahābhāge pariṇītā himādriṇā

itthamuktā mayā hāsyānna krodhāccalalocane //
jāmāturagre no vācyaṃ sa hi viṣṇusamo mataḥ

// nārada uvāca // //
māturitthaṃ vacaḥ śrutvā bhartṛniṃdāprapīḍitā //
kopaprasphuradoṣṭhī sā vācaṃ noce manāgapi

prayayāvaṃtikaṃ bharturnihnu(hru?)vānāṃ'bikāvacaḥ //
jagāda paruṣaṃ vākyaṃ snehagarbhaṃ mitākṣaram

svāminna sāṃprataṃ caitadyadvāsaḥ śvaśurālaye //
kṣaudrīyasāmapi gurostrailokyasya kathaṃ nu te

tadāvayornātra yogyā vasatirme priyā vibho //
na saṃti kiṃ te vāsāya yogyā vai bhūmayaḥ prabhoḥ

ityuktaḥ śivayā so'tha bhagavānvṛṣabhadhvajaḥ //
tayā sārddhaṃ vṛṣārūḍho madhyadeśaṃ yayau tvaran

vilaṃghya sarva tīrthāni prayāgaṃ pāvanaṃ mahat //
pūrvasāgaragāminyā gaṃgāyā uttare taṭe

vārāṇasīṃ nāma purīṃ gauryā vāsāya nirmame //
paṃcakrośamitāṃ ramyāṃ varaprāsādaśobhitām

aṭṭālakaśatairyuktāmasaṃkhyopavanairyutām //
nānātīrthasamāyuktāṃ nānājanasamākulām

ājñayā dhūrjaṭeḥ śubhrāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā //
pāvanaiḥ śītalairgaṃgātaraṃgaiḥ kṣapitāṃhasām

tatra madhye pure svarṇaprākārāṭṭālaśobhite //
ratnastaṃbhaiḥ sughaṭite sarvāśāparipūrake

tayā reme paśupatiḥ śriyeva madhusūdanaḥ //
sā purī viśvanāthena kadācinnaiva mucyate

avimukteti sā khyātā nṛṇāṃ muktipradāyinī//
purāsīnmanujādhīśa sevitā bhavabhīrubhiḥ

tatroṣitā tadā gaurī tena bhartrā svalaṃkṛtā//
mātaraṃ pitaraṃ cāpi na sasmāra mahīpate //

evaṃ bahuyuge'tīte kailāsādriṃ sa jagmivān //
ātmanaḥ koṭiliṃgāni tatra saṃsthāpya vai prabhuḥ

rājānaḥ pālayāmāsustāṃ purīṃ bahuśo nṛpa//
tatrāsītkāśirājākhyaḥ purā dvāparake yuge

śaṃbhuṃ saṃtoṣayāmāsa tapasogreṇa vai prabhum//
jarāsandhapurogāṇāṃ rājñāṃ jetāramacyutam

saṃgrāme prabhaviṣyāmītyabhisaṃdhāya pārthivaḥ//
prādāttasmai varaṃ so'pi pinākī pāritoṣitaḥ

jetāsi kaṃsahaṃtāraṃ saṃgrāme tvamariṃdama//
tavārthe pramathaiḥ sārddhamahaṃ yotsye vṛṣe sthitaḥ

śaṃbhoriti varaṃ labdhvā pramattaḥ sa narādhipaḥ //
śaṃkhacakradharaṃ saṃkhye harimāhvata vīryavān

antaryāmī sa bhagavāñjñātvā vṛttāṃtamīdṛśam //
cakraṃ prasthāpayāmāsa kāśirājasya sūdane

tadugradarśanaṃ cakraṃ sahasrādityavarcasam //
kāśirājaśiraśchittvā tadbalaṃ tāṃ purīṃ tataḥ

dadāha kupitaṃ rājanviṣṇorāśayavīryavit //
taddṛṣṭvā sumahatkarma kruddhaḥ paśupatistadā

gaṇairvṛto vṛṣārūḍhaḥ pinākī tadupādravat //
tataḥ sudarśanaṃ cakraṃ dṛṣṭvā taṃ prathamaṃ puraḥ

śaṃbhuḥ pāśupatāstraṃ taccakārotpātasannibham //
purā viṣṇorvaraṃ prāptaṃ śaṃbhunā bhaktitoṣitāt

balenāpyāyayiṣyāmi tavāstraṃ saṃsmṛtastvayā //
mayi cetpratikūlastvaṃ bhaviṣyati ca niṣprabham

ghore pāśupate cāsminnastre ca viphalīkṛte //
vārāṇasyāṃ ca dagdhāyāṃ bhayatrasto vṛṣadhvajaḥ

tuṣṭāva jagatāmadimanādiṃ puruṣottamam

//
// mahādeva uvāca // //
nārāyaṇa paraṃdhāma paramātmanparātpara //
saccidānandavibhava nirañjana namo'stu te

jagatkāraṇasṛṣṭyādi karmakṛdguṇabhedataḥ //
māyayā nijayā gupta svaprakāśa namo'stu te

nāṃtarbahirbahiścāṃtardūrastho nikaṭāśrayaḥ //
gururlaghuḥ sthiro'ṇīyānsthavīyāṃśca namo'stu te

koṭayaścaturāsyasya palārddhaṃ mama cātula //
yadapāṃgavilāsotthaṃ tasmai kālātmane namaḥ

ekaikaromākalitabrahmāṇḍagaṇasaṃvṛtam //
mānātītaṃ vapuryasya tasmai viśvātmane namaḥ

svakālaparimāṇena vedhasaḥ pralayodbhavau //
manvaṃtarādighaṭanākalanāya namo'stu te

sṛṣṭo'haṃ tamasā nātha tvatprabhāvānabhijñakaḥ //
tatkṣamasvāparādhaṃ me trāhi māṃ śaraṇāgatam

stutimitthaṃ prakurvāṇe tasmiṃstripuradāhini //
cakrarūpaṃ parityajya āvirāsīdadhokṣajaḥ

prasannavadanaḥ śrīmāñchaṃkhacakragadādharaḥ //
tārkṣyapadmāsanagato vanamālāvibhūṣaṇaḥ

hārakuṇḍalakeyūramukuṭādibhirujjvalaḥ //
vāmotsaṃgagatāṃ lakṣmīṃ satyāṃ dakṣiṇapārśvagām

bibhrāṇaḥ kṛṣṇajīmūtakāṃtadehaṃ kṛpāmbudhiḥ //
krodhāviṣṭa ivovāca bibhyataṃ girijāpatim

// śrībhagavānuvāca // //
kālenaitāvatā śaṃbho durbuddhiḥ kathamāgatā //
hetornṛpatikīṭasya mayā yoddhumupasthitaḥ

kati vā matprabhāvāste no jñātā dhūrjaṭe tvayā //
satyaṃ pāśupataṃ te'straṃ durjayaṃ sasurāsuraiḥ

matkrodharūpaṃ taccakraṃ tvāmapi kṣamate na yat //
māmavajñāya jagati bhramati tvāmṛte hi kaḥ

tapobhirbahubhiḥ pūrvaṃ maccharīratayorjitaḥ //
sāṃprataṃ cecciraṃ raṃtuṃ gauryā sārddhamihecchasi /

purīṃ vārāṇasīṃ cemāṃ yadīcchasi cirasthitām //
mannāmnā bhuvi vikhyātaṃ kṣetraṃ śrīpuruṣottamam

dakṣiṇasyodadhestīre nīlācalavibhūṣitam //
daśayojanavistīrṇaṃ yāvadvirajamaṇḍalam

kramaśaḥ pāvanaṃ kṣetraṃ yāvaccitrotpalā nadī //
tataḥ prabhṛti yo deśo yāvatsyāddakṣiṇārṇavaḥ

padātpadācchreṣṭhatamo nīlādrirapavargadaḥ //
caturdehasthito'haṃ vai yatra nīlamaṇīmayaḥ

tasyottarasyāṃ vikhyātaṃ vanamekāmrakāhvayam //
pārvatyā tatra nivasa nirbhayastripurāṃtaka

sṛjatā sarvalokānāṃ mannideśātsvayaṃbhuvā //
tatrāpi koṭiliṃgānāṃ rājā tvamabhiṣekṣyase

sarvatīrthamayaṃ cedaṃ tīrthaṃ yanmaṇikarṇikam //
ihāhaṃkāramutsṛjya vraja tvaṃ saparicchadaḥ

// nārada uvāca // //
ityukto vāsudevena tryaṃbako natakandharaḥ //
kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā provāca madhusūdanam

// mahādeva uvāca // //
devadeva jagannātha praṇatārtihara prabho //
tvadājñāpālanaṃ śreyaḥ kāraṇaṃ me jagatpate

yattu mūḍhatayā deva avalepaḥ kṛto mayā //
tavaivānugrahastatra prabho cāṃcalyakāraṇam //

yadādiśasi deveśa prayāṇaṃ puruṣottamam //
tanmūrdhni kṛtvā yāsyāmi kṣetraṃ muktipradaṃ śivam

abhisaṃdhiṃ kuruṣvādya mamānugrahakāraṇam //
puruṣottamaṃ mama kṣetraṃ tvameva paripālaya

yathā punarnedṛśaṃ tadvināśamupayāsyati //
itthametatpurā kṣetraṃ mahādevena nirmitam

balaśrīsahitaṃ devamarcayanpuruṣottamam //
atra sākṣādumākāṃtaḥ sthāpitaḥ parameṣṭhinā

vayaṃ tatra vrajiṣyāmo drakṣyāmaḥ puranāśanam //
sudṛḍhāṃtastamaḥstomabhāsvaṃtaṃ girijāpatim

yadetacchāṃbhavaṃ kṣetraṃ tamaso nāśanaṃ param //
rajaḥprakṣālanaṃ śreyaḥ khyātaṃ virajamaṇḍalam

sattvodriktatayā khyātaṃ muktidaṃ puruṣottamam//
yāvatyanyāni kṣetrāṇi muktidāni śrutāni te

tāni sarvāṇi rājeṃdra dadate muktimatra vai //
etatkṣetraṃ mahārāja duṣkṛtāvilacetasām

na viśvāsapathaṃ yāti rahasyaṃ cakrapāṇinaḥ

// jaiminiruvāca // //
nāradasya vacaḥ śrutvā prahṛṣṭahṛdayo nṛpaḥ//
uvāca muniśārdūlaṃ vismayotphullalocanaḥ //
sādhu me kathitaṃ brahmankṣetraṃ paramapāvanam

yatromāpatirāste'sau pālakaḥ puruṣottamaḥ //
avaśyaṃ tatra gacchāmaḥ panthā yadyapi vakrabhūḥ //
uddiṣṭeṣṭapariprāptau yadidaṃ kāraṇaṃ mahat

// jaiminiruvāca // //
tatastau munibhūpālau madhyāhnasamaye dvijāḥ //
prāpatuḥ sabalau kṣetramekāmravanasaṃjñakam

biṃdutīrthe nṛpaḥ snātvā tīrasthaṃ puruṣottamam //
saṃpūjya vidhivadyātaḥ koṭīśvaramahālayam

tadvāri samyagācāṃtastatprītyai subahūni saḥ //
gajāśvadhanaratnāni vastrālaṃkaraṇāni ca

dvijebhyaḥ pradadau rājā sāttvikaṃ dharmamāsthitaḥ //
liṃgaṃ tribhuvaneśaṃ taṃ mahāsnānena pūjayan

atulāṃ prītimālebhe viṣṇoradvaitadarśanaḥ //
stutvā praṇamya bhaktyāsau vīṇayā copagāyya ca

kṛtāṃjalipuṭo devaprasādanakṛtodyamaḥ //
ananyamanasā tasthau ciṃtayanvṛṣabhadhvajam // /९९ //
tataḥ prasanno bhagavāṃstryaṃbakaḥ parameśvaraḥ //
sākṣānnṛpamuvācedaṃ spaṣṭākṣarapadaṃ dvijāḥ

// koṭiliṃgeśa uvāca // //
indradyumna mahārāja vaiṣṇavastvādṛśo bhuvi //
durlabhaḥ khalu te vāṃchā cirātsamyagbhaviṣyati

ityuktvāṃtardadhe śaṃbhuḥ paśyatastu mahīkṣitaḥ//
nāradaṃ punarāhedaṃ yadādiṣṭaṃ svayaṃbhuvā

tatkalpaya mahābhāga vājimedhapuraḥsaram //
viṣṇoḥ kalevare tasminkṣetre śrīpuruṣottame

aṃtarvedī mahāpuṇyā viṣṇorhṛdayasaṃnibhā //
tasyāḥ saṃrakṣaṇāyāhaṃ sthāpito viṣṇunāṣṭadhā

śaṃkhākṛteragrabhāge nīlakaṇṭho'hamāsthitaḥ //
durgayā saha vipreṃdra tatremaṃ bhūpatiṃ naya

antarhitaḥ khalvidānīṃ nīlaratnatanurhariḥ //
tatra śrīnarasiṃhasya kṣetraṃ kuru madājñayā

tatra naḥ sannidhau vājimedhena yajatāmayam //
sahasreṇa nṛpaśreṣṭha tadante tarumadbhutam

darśayainaṃ dvijaśreṣṭha brahmarūpamakalmaṣam //
catasraḥ pratimāstena viśvakarmā ghaṭiṣyati

tāsāṃ pratiṣṭhitau brahmā svayamevāgamiṣyati //
yathāyaṃ kṣīṇapāpaḥ syādvājimedhairyajanharim

tiṣṭhatvabdasahasraṃ vai tadaṃte lokayiṣyati //
samastajagadādhāraṃ sarvakalmaṣanāśanam

dāravīṃ tanumāsthāya darśanādapavargadam //
na tasya caritaṃ vetti brahmā'haṃ tvaṃ ca nārada

ājñānuṣṭhānato bhaktyā prasīdati sa kevalam//
nārado'pi mahādevaṃ praṇipatya jagadgurum//
uvāca prāṃjalirbhūtvā yadādiṣṭaṃ tvayā vibho

pitāmaho'pi māmitthaṃ nirdideśāsya kalpanam//
pitāmahaśca tvaṃ nātha no bhinnau paramātmanaḥ

nṛpaterasya bhāgyarddhirīdṛśī yatkṛte vibho/
agocaro'si manasastryāṇāmapyanugrahaḥ

yatprasaṃgena taraṇaṃ bhavābdherapi duṣkṛtām //
aciṃtyamahimā hyeṣa bhagavānbhūtabhāvanaḥ

na buddhigocare bhaktiryāvatyā prīyate hyasau //
ciraṃ yataṃtastiṣṭhaṃti vedānuvacanādibhiḥ //
kṣudro'pi labhate muktimanāyāsena karmaṇā

gavyopajīvyā gopyastu vanacāragṛhoṣitāḥ //
araṇyajīvanāḥ prāpurmuktiṃ kāmopabhogataḥ

druhanniraṃtaraṃ prāpa śiśupālaḥ sabhāṃtare //
vyādhoḥ hṛdayamāvidhya gatiṃ prāpa sudurlabhām

vastrākarṣaṃ gṛhaṃ nītvā kubjainaṃ bubhuje purā //
yaṃ dhyānalayamāpannā labhaṃte na surastriyaḥ

caṃḍālāya dadau muktiṃ dūrasthāyāpi no punaḥ//
āsannāyātibhaktāya śrotriyāya purā vibhuḥ

māyābhirvaṃcayettvāṃ hi pitāmahamapi prabhuḥ//
tiṣṭhaṃti duḥkhabahulāstapobhirdehabaṃdhanāḥ

gautamādyā brahmacaryaniṣṭhāḥ kalpāntavāsinaḥ//
īdṛktādṛkparicchedagocaraṃ nāsya ceṣṭitam

vyavasāyena bahunā kālena mahatā tathā//
nirṇetuṃ śakyate nāsya caritaṃ vā sumedhasaḥ

upāyā bahavaḥ saṃti ye śāstrapariniṣṭhitāḥ //
viduṣāṃ mocanāyeha bahuśastairyajaṃti vai

sarveṣāmuttamopāyo vasatiḥ puruṣottame //
yā'vaśyaṃ svāmisāyujyaṃ prāpayetsusakhā yathā

tadenaṃ māyinaṃ prāptumupāyo nāṃtarīyakaḥ//
svayaṃ nidhāya hariṇā yatra vāsaḥ surakṣitaḥ

iṃdradyumnaprasaṃgena jāyate sārvalaukikaḥ //
tadājñāpaya deveśa gṛhītvainaṃ balānvitam

upatyakāyāṃ saṃsthāpya dīkṣayitvā mahākratau //
āgamiṣyāmi pādābjasamīpaṃ te vṛṣadhvaja

// jaiminiruvāca // //
tathetyuktvā mahādevaḥ kṣaṇādaṃtardadhe muneḥ //
so'pi rājño rathe tiṣṭhanprayayau kṣetramuttamam

dvitīye'hni kapoteśasthalīmāsedivānnṛpaḥ //
dairghyāyāmasamāyuktāṃ jalāśayadrumākulām

bilveśaḥ pūrvasīmāyāṃ samudrataṭamāsthitaḥ //
senāniveśa yogyāṃ tāṃ matriṇā saṃniveditām

yathāyogyaṃ yathāsthānaṃ sthāpayitvā nṛpottamaḥ //
bilveśvarakapoteśaṃ namaskṛtya prapūjya ca

rathamāsthāya matimānsahito brahmasūnunā //
manasā vacasā viṣṇuṃ nīlācalanivāsinam//
ciṃtayankīrtayanviprā jagāma saṃnidhiṃ hareḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde dvādaśo'dhyāyaḥ