Skanda Purana · Chapter 2.12

// śaunaka uvāca // //
kārtikasya ca māhātmyaṃ mahatpuṇyaphalapradam //
kadā dhātrī samutpannā kathaṃ sā khyātimāgatā

kasmādiyaṃ pavitrā ca kasmātpāpapraṇāśinī //
āmardakī kṛtā kena kathayasvātra vistarāt

// sūta uvāca // //
kathayāmi dvijaśreṣṭha yathā ceyaṃ hi puṇyadā //
ūrjaśuklacaturdaśyāṃ dhātrīpūjāṃ samācaret

āmardakīmahāvṛkṣaḥ sarvapāpapraṇāśanaḥ //
vaikuṇṭhākhyacaturdaśyāṃ dhātrīchāyāṃ gato naraḥ

pūjayettatra deveśaṃ rādhayā sahitaṃ harim //
pradakṣiṇāṃ tataḥ kuryācchatamaṣṭottaraṃ tathā

suvarṇarajatairvāpi phalairāmalakaistathā //
śatamaṣṭottaraṃ kuryādekaikena pradakṣiṇām

sāṣṭāṃgaṃ praṇato bhūtvā prārthayetparameśvaram //
dhātrīchāyāṃ samāśritya śṛṇuyācca kathāmimām

brāhmaṇānbhojayetpaścādyathāśaktyā ca dakṣiṇām //
brāhmaṇeṣu ca tuṣṭeṣu tuṣṭo mokṣaprado hariḥ // //
atra te kathayiṣyāmi kathāṃ puṇyaphalapradām //
āmardakīphalaṃ vaktuṃ brahmā cā'pi na pāryate

ekārṇave purā jāte naṣṭe sthāvarajaṃgame //
naṣṭe devā'suragaṇe praṇaṣṭoragarākṣase

tatra devādhideveśaḥ paramātmā sanātanaḥ //
jajāpa brahma paramamātmanaḥ paramāvyayam

tato'sya brahma japato niragācchvasitaṃ puraḥ //
taddarśanā'nurāgeṇa netrābhyāmagamajjalam

premāśrubharanirbhinno bhūmau biṃduḥ papāta saḥ //
tasmādbiṃdo samutpannaḥ svayaṃ dhātrī nago mahān

śākhāpraśākhābahulaḥ phalabhāreṇa pīḍitaḥ //
sarveṣāmeva vṛkṣāṇāmādirohaḥ prakīrtitaḥ

brahmā tamasṛjatpūrvaṃ tatpaścāccā'sṛjatprajāḥ //
devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagān

asṛjadbhagavāndevo mānuṣāṃśca tathāmalān //
ājagmustatra devāste yatra dhātrī haripriyā

tāṃ dṛṣṭvā te mahābhāgāḥ paramaṃ vismayaṃ gatāḥ //
na jānīma imaṃ vṛkṣaṃ ciṃtayanto muhurmuhuḥ

evaṃ ciṃtayatāṃ teṣāṃ vāguvācā'śarīriṇī //
āmardakī nago hyeṣa pravaro vaiṣṇavo yataḥ

asya vai smaraṇādeva labhedgodānajaṃ phalam //
darśanāddviguṇaṃ puṇyaṃ triguṇaṃ bhakṣaṇāttathā

tasmātsarvaprayatnena sevyā āmardakī sadā //
sarvapāpaharā proktā vaiṣṇavī pāpanāśinī

tasyā mūle sthito viṣṇustadūrdhvaṃ ca pitāmahaḥ //
skandhe ca bhagavānrudraḥ saṃsthitaḥ parameśvaraḥ

śākhāsu savitāraśca praśākhāsu ca devatāḥ //
parṇeṣu devatāḥ saṃti puṣpeṣu marutastathā

prajānāṃ patayaḥ sarve phaleṣvevaṃ vyavasthitāḥ //
sarvadevamayī hyeṣā dhātrī vai kathitā mayā

ataḥ sā pūjanīyā ca sarvakāmārthasiddhaye //
ekadā nārado yogī brahmaṇaḥ purataḥ sthitaḥ //
namaskṛtvā jagannāthaṃ papracchātīva vismitaḥ

// śrīnārada uvāca // //
yathā priyaṃ sutulasīkānanaṃ sarvadā hareḥ //
tathā dhātrīvanaṃ māse kārtike śrīharipriyam

// brahmovāca // //
dhātrīvane hareḥ pūjā dhātrī chāyāsu bhojanam //
kārtike māsi yaḥ kuryāttasya pāpaṃ vinaśyati

tīrthāni munayo devā yajñāḥ sarve'pi kārtike //
nityaṃ dhātrīṃ samāśritya tiṣṭhaṃtyarke tulāsthite

yatkiṃcitkurute puṇyaṃ dhātrīchāyāsu mānavaḥ //
tatkoṭiguṇitaṃ bhūyānnā'tra kāryā vicāraṇā

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam //

ayodhyānagare kaścidvaiśyaścāsīdvijottama //
putradāravihīnaśca daivāddāridryapīḍitaḥ

bhikṣayā codarāgniṃ sa śamayāmāsa nārada //
kadācidvaṇijo vaiśyo yayāce kṣutprapīḍitaḥ

bhikṣāptacaṇakāngṛhya dhātrīchāyāmagātkila //
tatra tānbhakṣayāmāsa kārtike māsi nārada

kecidurvaritāstepu caṇakāstatra nārada //
vaiśyena tena dattā hi kṣutkṣāmāya dvijātaye

tena puṇyaprabhāvena rājā''sīddhanikaḥ kṣitau //
tasmāddānaṃ prakartavyaṃ kārtike māsi sarvadā

dhātrīvane muniśreṣṭha sarvakāmārthasiddhaye //
dhātrīchāyāṃ samāśritya kārtike ca hareḥ kathām //
yaḥ śṛṇoti sa pāpebhyo mucyate dvijasūnuvat

//
// nārada uvāca // //
ko'bhūddvijasuto brahmankiṃ pāpaṃ kṛtavānpurā //
tasya jātā kathaṃ muktiretadvistarato vada

// brahmovāca // //
purā dvijavaraścāsītkāveryā uttare taṭe

devaśarmeti vikhyāto vedavedāṃgapāragaḥ //
tasya putro durācārastamāha ca pitā hitam

idānīṃ kārtiko māso vartate harivallabhaḥ //
tatra snānaṃ ca dānaṃ ca vratāni niyamānkuru

tulasīpuṣpasahitāṃ kurupūjāṃ hareḥ suta //
dīpadānaṃ ca vividhaṃ namaskāraṃ pradakṣiṇām

evaṃ piturvacaḥ śrutvā putraḥ krodhasamanvitaḥ//
pitaraṃ prāha duṣṭātmā caladoṣṭho viniṃdayan

// putra uvāca // //
na kariṣyāmyahaṃ tāta kārtike puṇyasaṃgraham //
iti putravacaḥ śrutvā sakrodhaḥ prāha taṃ sutam

mūṣako bhava durbuddhe vane vṛkṣasya koṭare //
iti śāpabhayādbhīto natvā pitaramabravīt

duryonermama muktiḥ syātkathaṃ tadvada me guro //
iti prasādito vipraḥ prāha niṣkṛtikāraṇam

yadorjjavratajaṃ puṇyaṃ śṛṇoṣi harivallabham //
tadā te bhavitā muktistatkathāśravaṇātsuta

sa pitrā caivamuktastu tatkṣaṇānmūṣako'bhavat //
bahuvarṣasahasrāṇi gahvare vipine vasan

ekadā kārtike māsi viśvāmitraḥ saśiṣyakaḥ //
snātvā nadyāṃ hariṃ cārcya dhātrīchāyāṃ samāśritaḥ

kathayāmāsa māhātmyaṃ śiṣyebhyaścorjjasaṃbhavam //
tadā kaściddurācāro vyādho'gānmṛgayāṃ caran

dṛṣṭvā ṛṣigaṇānhaṃtuṃ kṛtecchaḥ prāṇighātakaḥ //
teṣāṃ darśanamātreṇa subuddhirabhavattadā

athovāca dvijānnatvā bhavadbhiḥ kriyate'tra kim //
tenaivamukto vipreṃdro viśvāmitrastamabravīt

// // viśvāmitra uvāca // //
sarveṣāmeva māsānāṃ kārtikaḥ śreṣṭha ucyate //
tasminyatkriyate karma vardhate vaṭabījavat

kārtike māsi yaḥ kuryātsnānaṃ dānaṃ ca pūjanam //
viprāṇāṃ bhojanaṃ caiva tadakṣayyaphalaṃ bhavet

vyādhaprayuktamākarṇya dharmaṃ ca ṛṣiṇā dvijaḥ //
mauṣakaṃ dehamutsṛjya divyadeho'bhavattadā

viśvāmitraṃ praṇamyātha svavṛttāṃtaṃ nivedya ca //
anujñāto'tha ṛṣiṇā vimānastho divaṃ yayau

vismito gādhiputrastu vyādhaścaiva viśeṣataḥ //
vyādho'pyūrjavrataṃ kṛtvā jagāma harimaṃdiram

tasmātsarvaprayatnena kārtike keśavā'grataḥ //
dhātrīchāyāṃ samāśritya kathāśravaṇamācaret

mūṣako'pi ca duryonermukta ūrjakathāśruteḥ //
śṛṇuyācchrāvayedyo vā muktibhāgī na saṃśayaḥ //

dhātrīchāyāṃ samāśritya vanabhojanamācaret //
ādau kṛtvā tathā snānamudake vanasaṃsthite //
kṛtvā karmāṇi nityāni mādhavaṃ pūjayettataḥ

dhātrīchāyāṃ samāśritya harau bhaktisamanvitaḥ //
śṛṇuyācca kathāṃ divyāṃ māsamāhātmyaśaṃsanīm

tatastu brāhmaṇānbhaktyā bhojayedbrahmavittamān //
tato bhuṃjīta vipreṃdra svayaṃ harimanusmaran

evaṃkṛte vrate vipra kārtike harivallabhe //
yatpāpaṃ naśyate putra sāvadhānamanā śṛṇu

harernārpitabhogācca bhojane sūryadarśanāt //
rajasvalāvākchravaṇapāpādbhojanake tathā

bhojanāvasare cānyasparśadoṣastu yadbhavet //
niṣiddhabhojanāttasmādbhojane cā'nnadūṣaṇāt

śuddhasyāpi tathā tyāgātpuṇyakāle haripriye //
etairyatsādhitaṃ pāpaṃ tatsarvaṃ naśyati dhuvam

tasmātsarvaprayatnena dhātryāṃ bhojanamācaret

kārtike māsi vai vipro dhātrīmālāṃ tu yo vahet //
tathaiva tulasīmālāṃ tasya puṇyamanaṃtakam

dhātrīchāyāṃ samāśritya dīpamālārpaṇaṃ naraḥ //
kariṣyati viśeṣeṇa tasya puṇyamanaṃtakam

rādhādāmodarau pūjyau tulasyadho viśeṣataḥ //
tulasyabhāve kartavyā pūjā dhātrītale śubhā

dhātrīchāyātale yena sakṛdbhuktaṃ tu kārtike //
daṃpatyorbhojanaṃ dattamannadoṣātpramucyate

saṃpūrṇe kārtike yastu saṃpūjyāmalakīṃ śubhām //
rādhādāmodaraprītyai bhojayitvā ca daṃpatī //
paścātsvayaṃ tu bhuṃjīta na śrīstasya kṣayaṃ vrajet

yaḥ kaścidvaiṣṇavo loke dhatte dhātrīphalaṃ mune //
priyo bhavati devānāṃ manuṣyāṇāṃ ca kā kathā

dhātrīphalaviliptāṃgo dhātrīphalasamanvitaḥ//
dhātrīphalakṛtāhāro naro nārāyaṇo bhavet

dhātrīphalāni yo nityaṃ vahate karasaṃpuṭe //
tasya nārāyaṇo devo varamiṣṭaṃ prayacchati

śrīkāmaḥ sarvadā snānaṃ kuryādāmalakairnaraḥ //
tuṣyatyāmalakairviṣṇurekādaśyāṃ viśeṣataḥ

navamyāṃ darśe saptamyāṃ saṃkrāṃtau ravivāsare //
candrasūryoparāge ca snānamāmalakaistyajet

dhātrīchāyāṃ samāśritya kuryyātpiṃḍaṃ ta yo naraḥ //
prayāṃti pitaro muktiṃ prasādānmādhavasya tu //

mūrdhni pāṇau mukhe caiva bāhvoḥ kaṃṭhe tu yo naraḥ //
dhatte dhātrīphalaṃ vatsa dhātrīphalavibhūṣitaḥ

yāvalluṭhati kaṇṭhasthā dhātrīmālā narasya hi //
tāvattasya śarīre tu prītyā luṃṭhati keśavaḥ/ ७८ //
dhātrīphalaṃ ca tulasī mṛttikā dvārakodbhavā //
saphalaṃ jīvitaṃ tasya tritayaṃ yasya veśmani

yāvaddināni vahate dhātrīmālāṃ kalau naraḥ //
tāvadyugasahasrāṇi vaikuṇṭhe vasatirbhavet

mālāyugmaṃ vahedyastu dhātrītulasisaṃbhavam //
yo naraḥ kaṃṭhadeśe tu kalpakoṭiṃ divaṃ vaset

dhātrīchāyāṃ gato yastu dvādaśyāṃ pūjayeddharim //
tatraiva bhojanaṃ yastu brāhmaṇānāṃ ca kārayet

svayaṃ ca tatra bhuṃkte yaḥ sūpabhakṣādikaṃ tathā //
na tasya punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi

tulasyāścaiva dhātryāśca phalaiḥ patrairhariṃ yajet

tulasī dhātrīyuktā hi sikte sati ca kārtike //
vilayaṃ yāṃti pāpāni brahmahatyādikāni ca

dharmadatto dvijaḥ pūrvaṃ yathā muktimavāpa ha

// nārada uvāca // //
kārtike māsi sā sevyā pūjanīyā sadā naraiḥ //
cāturmāsye na sevyā sā ityuktaṃ bhavatā purā //
tasmātsarvamaśeṣeṇa kathayasva mamāgrataḥ

// brahmovāca // //
kārtike māsi viprarṣe śuklā yā daśamī śubhā //
taddinā''rabhya sā sevyā daive pitrye ca karmaṇi //
daśamyārabhya tatpatraiḥ phalakairmadhusūdanam

pūjayaṃti narā ye vai te vai vaikuṇṭhagāminaḥ //
samāpte kārtikavrate vanabhojanamācaret

daśamyāṃ vā'tha dvādaśyāṃ paurṇamāsyāmathā'pi vā //
paṃcamyāṃ vā mahābhāga vanabhojanamācaret //

sarvopaskarasaṃyukto vṛddhabālaiśca saṃyutaḥ //
vanaṃ praveśayeddhīmāndhātrīvṛkṣaiḥ suśobhitam

cūtairbakaistathā'śvatthaiḥ picumaṃdaiḥ kadaṃbakaiḥ //
nyagrodhatiṃtiṇīvṛkṣaiḥ samaṃtātpariśobhitam

tatra gatvā mahāprājña puṇyā'haṃ kārayetpurā//
vāstupīṭhaṃ tathā pūjyaṃ dhātrīmūle tu kārayet

vedikāṃ caturasrāṃ ca hastamātrāyatāṃ śubhām //
tathopavedikāṃ kṛtvā vedikāgre mahāmate

upaveśāya devasya hyalaṃ kāryaṃ tu dhātubhiḥ //
vedikāpaścimebhāge kārayetkuṇḍamaṃḍapam

mekhalātrayasaṃyuktaṃ pippalacchadasaṃyutam //
hastamātrāyataṃ saumya evaṃ kuṇḍaṃ tu kārayet

paścātsnātvā tato japtvā devapūjāṃ samācaret //
paścādagniṃ samādhāya homaṃ kuryādyathāvidhi

pāyasā''jyaguḍasūpapālāśasamidhā tathā //
grahāṇāṃ vāstudevebhyaścaruṃ kṛtvā prayatnataḥ

dhātrī śāṃtistathā kāṃtirmāyā prakṛtireva ca //
viṣṇupatnī mahālakṣmī ramā mā kamalā tathā

iṃdirā lokamātā ca kalyāṇī kamalā tathā //
sāvitrī ca jagaddhātrī gāyatrī sudhṛtistathā

aṃtajñā viśvarūpā ca sukṛpā hyabdhisaṃbhavā //
pradhānadevatābhistu rakṣāhomaṃ samārabhet

saṃsṛṣṭeti ca maṃtreṇa ṛṣabhaṃ meti maṃtrataḥ //
apūpaṃ guḍasūpābhyāṃ saṃyutaṃ juhuyāddhaviḥ

aṣṭottaraśataṃ hutvā mūlamaṃtreṇa pāyasam //
tato grahādi devāṃstu yathāsaṃkhyena homayet

dhātrīhome mahāprājña rakṣāhome tu pāyasam //
tataḥ sviṣṭakṛtaṃ hutvā balidānaṃ samācaret

iṃdrādi lokapālāṃśca rakṣā pūjyā prayatnataḥ //
dhātrīvṛkṣasya sarvatra vedikāsaṃyutasya ca

sūpena guḍamiśreṇa baliṃ paścānnivedayet //
devi dhātri namastubhyaṃ gṛhāṇa balimuttamam

miśritaṃ guḍasūpābhyāṃ sarvamaṃgaladāyini //
putrāndehi mahāprājñānyaśo dehi śubhapradam

prajñāṃ medhāṃ ca saubhāgyaṃ viṣṇubhaktiṃ ca dehi me //
nīrogaṃ kuru me nityaṃ niṣpāpaṃ kuru sarvadā

varcaskaṃ kuru māṃ devi dhanavaṃtaṃ tathā kuru //
iti tāṃ prārthayeddevīṃ prādakṣiṇyādbaliṃ nyaset

balipradānakāle tu ye kurvaṃti pradakṣiṇam //
te yāṃti viṣṇusālokyaṃ pitṛbhiḥ sārddhameva ca

tataḥ pūrṇāhutiṃ kṛtvā homaśeṣaṃ samāpayet

dhātrīvṛkṣasya mūlasthaṃ maṃdasmitaramāpatim //
te yāṃti viṣṇusāyujyaṃ ye paśyaṃtīha cakṣuṣā

vaiśvadevaṃ tataḥ kṛtvā pūjayedvanadevatāḥ //
gaṃdhākṣatāṃstato dattvā viprebhyaḥ padmasaṃbhava

brāhmaṇānbhojayetpaścātsvayaṃ bhuṃjīta baṃdhubhiḥ //
gṛhaṃ praveśayetpaścādvṛddhānbālādikaiḥ saha

brahmacārī bhavedrātrau kṣitiśāyī bhavettataḥ //
grāmasthaiśca militvā ca svayaṃ vā kārayedbudhaḥ

sarvapāpavimuktyarthaṃ vanabhojanamuttamam //
kṛtvaivaṃ sakalaṃ karma kṛṣṇāya ca samarpayet

aśvamedhasahasrasya rājasūyaśatasya ca //
yatphalaṃ samavāpnoti tatphalaṃ vanabhojane

ato dhātrī mahābhāga pavitrā pāpanāśanī //
dhātrī caiva nṛṇāṃ dhātrī dhātrīvatkurute kriyām

dadātyāyuḥ payaḥpānātsnānādvai dharmasaṃcayam //
alakṣmīnāśanaṃ snānamātrairnirvāṇamāpnuyāt //
vighnāni naiva jāyaṃte dhātrīsnānena vai nṛṇām

tasmāttvaṃ kuru vipreṃdra dhātrīsnānaṃ hi yatnataḥ //
prayāsyasi harerddhāma devatvaṃ prāpya nārada

yatrayatra muniśreṣṭha dhātrīsnānaṃ samācaret //
tīrthe vā'pi gṛhe vā'pi tatratatra hariḥ sthitaḥ

dhātrīsnānena viprarṣe yasyāsthīni kalevare //
prakṣālyaṃte muniśreṣṭha na sa garbhagṛhaṃ vaset

dhātrījalena vipreṃdra yeṣāṃ keśāśca raṃjitāḥ //
te narāḥ keśavaṃ yāṃti nāśayitvā kalermalam

dhātrīphalaṃ mahāpuṇyaṃ snānaṃ puṇyatamaṃ smṛtam //
puṇyātpuṇyataraṃ vatsa bhakṣaṇe munisattama //

na gaṃgā na gayā kāśī na veṇī na ca puṣkaram //
ekaiva hi yathā puṇyā dhātrī mādhavavāsare

dhātrīsnānaṃ harernāma tathaivaikādaśī suta //
gayāśrāddhaṃ tathā vatsa samāni munayo viduḥ

saṃspṛśanyastu vai dhātrīmahanyahani mānavaḥ //
mucyate pātakaiḥ sarvairmanovākkāyasaṃbhavaiḥ

dhātrīphalairamāvāsyāsaptamīnavamīṣu ca //
ravivāre ca saṃkrāṃtau na snāyānmunisattama

yasmingṛhemunivara dhātrī tiṣṭhati sarvadā //
tasmingṛhe na gacchaṃti pretakūṣmāṃḍarākṣasāḥ

dhātrīphalakṛtāṃ mālāṃ kaṃṭhasthāṃ yo vahennahi //
sa vaiṣṇavo na vijñeyo viṣṇorbhaktiparo yadi

na tyājyā tulasīmālā dhātrīmālā viśeṣataḥ //
tathā padmākṣamālā'pi dharmakāmārthamīpsubhiḥ

yāvaddināni vahate dhātrīmālāṃ kalau naraḥ //
tāvadyugasahasrāṇi vaikuṇṭhe vasatirbhavet

sarvadevamayī dhātrī vāsudevamanaḥpriyā //
āropaṇīyā sevyā ca pūjanīyā sadā naraiḥ

etatte sarvamākhyātaṃ dhātrīmāhātmyamuttamam //
śrotavyaṃ ca sadā bhaktaiścaturvargaphalapradam

dhātrīchāyāṃ samāśritya kārtike'nnaṃ bhunakti yaḥ //
annasaṃsargajaṃ pāpamāvarṣaṃ tasya naśyati

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye dhātrīmāhātmyavarṇanaṃnāma dvādaśo'dhyāyaḥ