Śiśupālavadha · Chapter 2
yiyakṣamāṇenāhūtaḥ pārthenātha dviṣanmuram /
abhicaidyaṃ pratiṣṭhāsurāsītkāryadvayākulaḥ
sārthamudhdhavasīribhyāmathāsāvasadatsadaḥ /
gurukāvyānugāṃ bibhraccāndrīmabhinabhaḥ śriyam
jājvalyamānā jagataḥ śāntaye samupeyuṣī /
vyadyotiṣṭasabhāvedyāmasau naraśikhitrayī
ratnastambheṣu saṃkrāntapratimāste cakāśire /
ekākino 'pi paritaḥ pauruṣeyavṛtā iva
adhyāsāmāsuruttuṅgahemapīṭhāni yānyamī /
tairūhe keśārikrāntatrikūṭaśikhiropamā
gurudvayāya guruṇorubhayoratha kāryayoḥ /
harivipratiṣedhaṃ tamamācacakṣe vicakṣaṇaḥ
dyotitāntaḥsabhaiḥ kundakuḍmalāgradataḥ smitaiḥ /
snapitevābhavattasya śuddhavarṇā sarasvatī
bhavadgirāmavasarapradānāya vacāṃsi naḥ /
pūrvaraṅgaḥ prasaṅgāya nāṭakīyasya vastunaḥ
karadīkṛtabhūpālo bhrātṛbhirjitvarairdiśām /
vināpyasmadalaṃbhūṣṇurijyāyai tapasaḥ sutaḥ
uttiṣṭhamānastu paro nopekṣyaḥ patyamicchatā /
samau hi śiṣṭairāmnātau vartsyantāvāmayaḥ sa ca
na dūye sātvatīsūnuryanmahyamaparādhyati /
yattu dahyante lokamado duḥkhākarotimām
mama tāvanmatamidaṃ śrūyatāmaṅga vāmapi /
jñātasāro 'pi khalvekaḥ saṃdigdhe kāryavastuni
yāvadarthapadāṃ vācamevamādāya mādhavaḥ /
virarāma mahīyāṃsaḥ prakṛtyā mitabhāṣiṇaḥ
tataḥ sapatnāpanayasmaraṇānuśayasphurā /
oṣṭhena rāmo rāmoṣṭhabimbacumbanacuñcunā
vivakṣitāmarthavidastatkṣaṇapratisaṃhṛtāṃ /
prāpayanpavanavyādhergiramuttarapakṣatām
ghūrṇayanmadirāsvādamadapāṭalitadyutī /
revatīvadanocchiṣṭaparipūtapuṭe dṛśau
āśleṣalolupavadhūstanakārkaśyasākṣiṇīṃ /
mlāpayannabhimānoṣṇairvanamālāṃ mukhānilaiḥ
dadhatsaṃndhyāruṇavyomasphurattārānukāriṇīḥ /
dvaṣadveṣoparaktāṅgasaṅginīḥ svedavipruṣaḥ
prollasatkuṇaḍalaprotapadmarāgadalatviṣā /
kṛṣṇottarāsaṅgarucaṃ vidadhaccautapallavīm
kakudmikanyāvaktrāntarvāsalabdhādhivāsayā /
mukhamodaṃ madirayā kṛtānuvyādhamudvaman
jagādavadanachadmapadmaparyantapātinaḥ /
nayanmadhulihaḥ śvaityamudagradaśanāṃśubhiḥ
yadvāsudevenādīnamanādīnavamīritam /
vacasastasya sapadi kriyā kevalamuttaram
naitallaghvapi bhūyasyā vaco vācātiśayyate /
indhanaughadhagapyagnitviṣā nātyeti pūṣaṇam
saṃkṣiptasyāpyato 'syaiva vākyasyārthagarīyasaḥ /
suvistaratarā vāco bhūṣyabhūtā bhavantu mo
virodhivacaso mūkānvagīśānapi kurvate /
jaḍānapyanulomārthānpravācaḥ kṛtināṃ giraḥ
ṣaḍguṇāḥ śaktayastisraḥ siddhayodayāstrayaḥ /
grandhānadhītya vyākartumiti durmedhaso 'pyalam
anirloḍitakāryasya vāgjālaṃ vāgmino vṛthā /
nimittādaparāddheṣordhānuṣkasyeva valgitam
sarvakāryaśarīreṣu muktvāṅgaskandapañcakam /
saugatānāmivātmānyo nāsti mantro mahībhṛtām
mantro yodha ivādhīraḥ sarvāṅgaiḥ saṃvṛtairapi /
ciraṃ na sthātuṃ parebhyo bhedaśaṅkayā
ātmodayaḥ parajyānirdvayaṃ nītiritīyati /
tadūrīkṛtya kṛtibhirvācaspatyaṃ pratāyate
tṛptiyogaḥ pareṇāpimahimnā na mahātmanām /
pūrṇaścandrodayākāṅkṣī dṛṣṭānato 'tra mahārṇavaḥ
saṃpadāsusthiraṃmanyo bhavati svalpayāpi yaḥ /
kṛtakṛtyo vidhirmanye na vardhayanti tasya tām
śamūlaghātamaghnantaḥ parānnodyanti māninaḥ /
pradhvaṃsitāndhatamasastatrodāharaṇaṃ raviḥ
vipakṣamamakhilīkṛtya pratiṣṭhā khalu durlabhā /
anītvā paṅkatāṃ dhūlimudakaṃ nāvatiṣṭhate
dhriyateyāvadeko 'pi ripustāvatkutaḥ sukham /
puraḥ klaśnāti somaṃ hi saiṃhikeyo 'suradruhām
sakhāgarīyān śatruśchakṛtrimastau hi kāryataḥ /
syātāmamitrau mitreca sahajaprakṛtāvapi
upakartrariṇā saṃdhirna mitreṇāpakāriṇā /
upakārāpakārau hi lakṣyaṃ lakṣamametayoḥ
tvayāviprakṛtaścaidyo rukmiṇīṃ haratāhare /
baddhamūlasyamūlaṃ hi mahadvairataroḥ striyaḥ
tvayi bhaumaṃ gate jetumarautsītsa purīmimām /
proṣitāryamaṇaṃ merorandhakārastaṭīmiva
ālāpyālamidaṃ babhroyatsa dārānapāharat /
kathāpi khalu pāpānāmalamaśreyase yataḥ
virāddha evaṃ bhamatā virāddhā bahudhā ca naḥ /
nirvatyate 'riḥ kriyayā sa śrutaśravasaḥ sutaḥ
vidhāyavairaṃ sāmarṣenare 'rau yaḥ udāsate /
prakṣipyodarciṣaṃ kakṣe śerate te 'bhimārutam
manāganabhyavṛtyā vā kāmaṃ kṣāmyatatu yaḥ kṣamī /
krayāsamabhihāreṇa virādyantaṃ kṣameta kaḥ
anyadā bhūṣaṇaṃ puṃsaḥ kṣamā lajjeva yoṣitaḥ /
parākramaḥ paribhave vaiyātyaṃ surateṣviva
mājīvanyaḥ parāvajñādukhadagdho 'pi jīvati /
tasyājananirevāstu jananīkleśakāriṇaḥ
padāhataṃ yadutthāya mūrdhānamadhirohati /
svasthādevavapamāne 'pi dehinastadvaraṃ rajaḥ
asaṃpādayataḥ kañcidarthaṃ jātikriyāguṇaiḥ /
yadṛcchaśabdavatpuṃsaḥ saṃjñāyai janma kevalam
tuṅgatvamitarā nādrau nedaṃ sindhāvāgādhatā /
alaṅghanīyatāheturubhayaṃ tanmanasvini
tulye 'parādhe svarbhānurbhānumantaṃ cireṇa yat /
himāṃśumāśu grasate tanmradimnaḥ sphuṭaṃ phalam
svayaṃ praṇate 'lpe 'pi paravāyāvupeyuṣī /
nidarśanamasārāṇāṃ laghurbahutṛṇaṃ naraḥ
tejasvimadhye tejasvī davīyānapi gaṇyate /
pañcama pañcapasastapano jātavedasām
akṛtvā helayā pādamuccairmūrdhasu vidvaṣām /
kathaṅkāramanālambā kīrtidyāmadhirohati
aṅgādhiropitaścandramā mṛgalāñchanaḥ /
keśarī niṣṭhurākṣiptamṛgayūtho mṛgādhipaḥ
caturthopāyasādhyetu ripau sāntvamapakriyā /
svedyamāmajvaraṃ prājñaḥ ko 'mbhasā pariṣiñcati
sāmavādāḥ sakopasya tasya pratyuta dīpakāḥ /
prataptasyeva sahasā sarpiṣastoyabindavaḥ
guṇānāmāyathātathyādarthaṃ viplāvayanti ye /
amātyavyañjanārājñāṃ dūṣyāste śatrusaṃjñitāḥ
svaśaktyupacaye kecitparasya vyasane 'pare /
yānamāhustadāsīnaṃ tvāmutthāpayati dvayam
lilaṅghayiṣato lokānalaṅghyānalaghīyasaḥ /
yādavāmbhonidhīnrundhe veleva bhavataḥ kṣamā
vijayasvayi senāyāḥ sākṣimātre 'pādiśyatām /
phalabhāji samīkṣyokte buddherbhoga ivātmani
hṛtehiḍimbaripuṇā rājñi dvaimāture yudhi /
cirasya mittravyasani sudamo damaghoṣajaḥ
nītirāpadi yadgamyaḥ parastanmānino hriye /
vidhurvidhuntasyeva pūrṇastasyotsavāya saḥ
anyaducchṛṅghalaṃ satvamanyatchchāstraniyantritaṃ /
sāmānādhikaraṇyaṃ hi tejastamirayoḥ kutaḥ
indraprasthagamastāvatkāri mā santu cedayaḥ /
āsmākadantisānnidhyādvāmanībhūtabhūruhaḥ
niruddhavīvadhāsāraprasārā gā iva vrajam /
uparundhantu dāśārhāḥ purīṃ māhiṣmatīṃ dviṣaḥ
yajatāṃ pāṇḍavaḥ svargamavatvindraspasvinaḥ /
vayaṃ hanāma dviṣataḥ sarvaḥ svārthaṃ samīhate
prāpyatāṃ vidyutāṃ saṃpadsaṃparkādarkarociṣām /
śastraidviṣacchiraśchedaprocchalacchoṇitokṣitaiḥ
itisaṃrambhiṇo vāṇīrbalasyālekhyadevatāḥ /
sabhābhittipratidhvanairbhayādanvavadanniva
niśamya tāḥ śeṣagavīramabhidhātumadhokṣajaḥ /
śiṣyāya bṛhatāṃ pratyuḥ prastāvamadiśaddṛśā
bhāratīmāhitabharāmathānuddhatamuddhavaḥ /
tathyāmutathyānujavajjagādāgre gadāgrajam
saṃpratyasāṃprataṃ vaktumukte musalapāṇinā /
nirdhāriter'the lekhenakhalūktvā khaluvācikam
tathāpi yanmayyapi te gururityasti gauravam /
tatprayojakakartṛtvamupaiti mama jalpataḥ
varṇai katipayaireva grathitasya svarairiva /
anantā vāṅmayasyāho geyasyeva vicitratā
bahvapi svecchayā kāmaṃ prakīrṇamabhidhīyate /
anujjhitarthasaṃbandhaḥ prabandho durudāharaḥ
mradīyasīmapi ghanāmanalpaguṇakalpitām /
prasārayanti kuśalāścitrāṃ vācaṃ paṭīmiva
viśeṣaviduṣaḥ śāstraṃ yattavodgrāhyate puraḥ /
hetuḥ paricayasthairye vakturguṇanikaiva sā
pajñotsāhavataḥ svāmī yatetādhātumātmani /
tau hi mūlamudeṣyantyā jigīṣorātmasaṃpadaḥ
sopadhānāṃ dhiyaṃ dhīrāḥ stheyasīṃ khaṭvayanti ye /
tatrāniśaṃ niṣamṇṇāste jānate jātu na śramaṃm
spṛśanti śaravattīkṣṇastokamantarviśanti ca /
bahuspṛśāpi sthūlena sthīyate bahiraśmavat
ārabhante 'lpamevājñāḥ kāmaṃ vyagrā bhavanti ca /
mahārambhāḥ kṛtadhiyastiṣṭhanti ca nirākulāḥ
upāyamasthitasyāpi naśyantyarthāḥ pramādyataḥ /
hanti nopaśayastho 'pi śayālurmṛgayurmṛgān
udetumatyajannīhāṃ rājasu dvadaśasvapi /
jigīṣureko dinakṛdādityeṣviva kalpate
buddhiśastraḥ prakṛtyaṅgo ghanasaṃvṛtikañcukaḥ /
cārekṣaṇo dūtamukhaḥ papuruṣaḥ ko 'pi pārthivaḥ
tejaḥ kṣamā vā naikāntaṃ kālajñasya mahīpateḥ /
naikamojaḥ prasādo vā rasabhāvavidaḥ kaveḥ
kṛtāpacāro 'pi parairanāviṣkṛtavikriyaḥ /
asādhyaḥ kurute vā rasabhāvavidaḥ kaveḥ
mṛduvyavahitaṃ tejo bhoktamarthānprakalpate /
pradīpaḥ snehamādatte daśayābhyantarasthayā
nālambate naiṣṭhikatāṃ na niṣīdati pauruṣe /
śabdārthau satkaviriva dvayaṃ vidvānapekṣate
sthāyinor'the pravartante bhāvāḥ saṃcāriṇo yathā /
rasasyaikasya bhūyāṃsastathā neturmahībhṛtaḥ
tantravāpavidā yogairmaṇḍalānyadhiṣṭhitā /
sunigrahānarendreṇa phaṇīndrā iva śatravaḥ
karapraceyāmuttuṅgaḥ prabhuśaktiṃ pratīyasīm /
prajñābalabṛhanmūlaḥ phalatyutsāhapādapaḥ
alpatvātprabalatvādvaṃśasyevetare svarāḥ /
vijīgīṣonṛpatayaḥ prayānti parivāratāṃ
apyanārabhamāṇasya vibhorutpāditāḥ paraiḥ /
vrajanti guṇatāmarthāḥ śabdā iva vihāyasaḥ
yātavyapārṣṇigrāhādimālāyāmadhikadyutiḥ /
ekārthatantuprotāyāṃ nāyako nāyakāyate
ṣāḍguṇyamupayuñjīta śaktyapekṣo rasāyanaṃ /
bhavantyasyevamaṅgāni sthāsnūni balavanti ca
sthāne śamavatāṃ śaktyā vyāyāme vṛddhiraṅgināṃ /
ayathābalamārambho nidānaṃ kṣayasaṃpadaḥ
tadīśitāraṃ cedināṃ bhavāṃstamavamaṃsta mā /
nihantyarīnekapade ya udāttaḥ svarāniva
mā vedi yadasāveko jetavyaścedirāḍiti /
rājayakṣmeva rogāṇāṃ samūha sa mahībhṛtāṃ
saṃpāditaphalastena sapakṣaḥ parabhedanaḥ /
kārmukeṇevaguṇinā bāṇaḥ saṃdhānameṣyati
ye cānye kālayavanaśālvarukmidrumādayaḥ /
tamaḥsvabhāvaste/pyenaṃ pradoṣamanuyāyinaḥ
upajāpaḥ kṛtastena tānākopavatastvayi /
āśu dīpayitālpo 'pi sāgnīnedhānivānilaḥ
bṛhatsahāyaḥ kāryāntaṃ kṣodīyānapi gacchati /
saṃbhūyāmbhodhimabhyeti mahānadyā nagāpagā
tasya mitrāṇyamitrāste ye ca ye cobhaye nṛpāḥ /
abiyuktaṃ tvayainaṃ te gantārastvāmataḥ pare
makhavighnāya sakalamitthamityutthāpya rājakam /
hanta jātamajātāreḥ prathamena tvayāriṇā
saṃbhāvya tvāmatibharakṣamaskandhaṃ sabāndhavaḥ /
sahāyamadhvaradhurāṃ dharmarājo vivakṣate
mahātmano 'nugṛhṇanti bhajamānānripūnapi /
sapantīḥ prāpayantyabdhiṃ sindhavo naganimnagā
cirādapi balātkāro balinaḥ siddhaye 'riṣu /
chandānuvṛttiduḥḥsādhyāḥ suhṛdo vimanīkṛtāḥ
manyase 'rivadhaḥ śreyānprītaye nākināmiti /
puroḍāśabhujāmiṣṭamiṣṭaṃ kartumalantarāṃ
amṛtaṃ nāma yatsanto mantrajihveṣu juhvati /
śobhaiva mandarakṣubdhakṣubhitāmbhodhivarṇanā
sahiṣye śatamāgāṃsi sūnosta iti yatvayā /
pratīkṣyantatpratīkṣyāyai pitṛṣvasre pratiśrutam
tīkṣṇā nāruntudā buddhiḥ karma śāntaṃ pratāpavat /
nopatāpi manaḥ soṣamavāgekā vāgminaḥ sataḥ
svayaṅkṛtaprasādasya tasyāhno bhānumāniva /
samayāvadhimaprāpyaya nāntāyālaṃ bhavānapi
kṛtvā kṛtyavidastīrtheṣvantaḥ praṇidhayaḥ padam /
vidāṃ kurvantu mahatastalaṃ vidviṣambhasaḥ
anutsūtrapadanyāsā sadvṛtti sannibandhanā /
śabdavidyeva no bhāti rājanītiraspaśā
ajñātadoṣairdeṣajñairuddūṣyobhayavetanaiḥ /
bhedyāḥ śatrorabhivyaktaśāsanaiḥ sāmavāyikāḥ
upeyivāṃsi kartāraḥ purīmājātaśatravīm /
rājanyakānyupāyajñairekārthāni caraistava
saviśeṣaṃ sute pāṇḍorbhaktiṃ bhavati tanvati /
vairāyitārastaralāḥ svayaṃ matsariṇastarale
ya ihātmavido vipakṣamadhye saha saṃvṛddhiyujo 'pi bhūbhujaḥ syuḥ /
balipuṣṭakulādivānyapuṣṭaiḥ pṛthagasmādacireṇa bhāvitā taiḥ
sahajadoṣacāpalasamuddhataścalitadurbalapakṣaparigrahaḥ /
tava durāsadavīryavibhāvasau śalabhatāṃ labhatāmasuhṛdgaṇaḥ
iti viśakalitārthamauddhavīṃvācamenāmanugatanayamārgamargalāṃ durnayasya /
janitamudamudasthāduccakairucchritoraḥsthalaniyataniṣaṇṇaśrīśrutāṃ śuśruvānsaḥ
Original text: Śiśupālavadha · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0