Language

ENहिગુ
Scripture Library

Śiśupālavadha · Chapter 2

2.1

yiyakṣamāṇenāhūtaḥ pārthenātha dviṣanmuram /
abhicaidyaṃ pratiṣṭhāsurāsītkāryadvayākulaḥ

2.2

sārthamudhdhavasīribhyāmathāsāvasadatsadaḥ /
gurukāvyānugāṃ bibhraccāndrīmabhinabhaḥ śriyam

2.3

jājvalyamānā jagataḥ śāntaye samupeyuṣī /
vyadyotiṣṭasabhāvedyāmasau naraśikhitrayī

2.4

ratnastambheṣu saṃkrāntapratimāste cakāśire /
ekākino 'pi paritaḥ pauruṣeyavṛtā iva

2.5

adhyāsāmāsuruttuṅgahemapīṭhāni yānyamī /
tairūhe keśārikrāntatrikūṭaśikhiropamā

2.6

gurudvayāya guruṇorubhayoratha kāryayoḥ /
harivipratiṣedhaṃ tamamācacakṣe vicakṣaṇaḥ

2.7

dyotitāntaḥsabhaiḥ kundakuḍmalāgradataḥ smitaiḥ /
snapitevābhavattasya śuddhavarṇā sarasvatī

2.8

bhavadgirāmavasarapradānāya vacāṃsi naḥ /
pūrvaraṅgaḥ prasaṅgāya nāṭakīyasya vastunaḥ

2.9

karadīkṛtabhūpālo bhrātṛbhirjitvarairdiśām /
vināpyasmadalaṃbhūṣṇurijyāyai tapasaḥ sutaḥ

2.10

uttiṣṭhamānastu paro nopekṣyaḥ patyamicchatā /
samau hi śiṣṭairāmnātau vartsyantāvāmayaḥ sa ca

2.11

na dūye sātvatīsūnuryanmahyamaparādhyati /
yattu dahyante lokamado duḥkhākarotimām

2.12

mama tāvanmatamidaṃ śrūyatāmaṅga vāmapi /
jñātasāro 'pi khalvekaḥ saṃdigdhe kāryavastuni

2.13

yāvadarthapadāṃ vācamevamādāya mādhavaḥ /
virarāma mahīyāṃsaḥ prakṛtyā mitabhāṣiṇaḥ

2.14

tataḥ sapatnāpanayasmaraṇānuśayasphurā /
oṣṭhena rāmo rāmoṣṭhabimbacumbanacuñcunā

2.15

vivakṣitāmarthavidastatkṣaṇapratisaṃhṛtāṃ /
prāpayanpavanavyādhergiramuttarapakṣatām

2.16

ghūrṇayanmadirāsvādamadapāṭalitadyutī /
revatīvadanocchiṣṭaparipūtapuṭe dṛśau

2.17

āśleṣalolupavadhūstanakārkaśyasākṣiṇīṃ /
mlāpayannabhimānoṣṇairvanamālāṃ mukhānilaiḥ

2.18

dadhatsaṃndhyāruṇavyomasphurattārānukāriṇīḥ /
dvaṣadveṣoparaktāṅgasaṅginīḥ svedavipruṣaḥ

2.19

prollasatkuṇaḍalaprotapadmarāgadalatviṣā /
kṛṣṇottarāsaṅgarucaṃ vidadhaccautapallavīm

2.20

kakudmikanyāvaktrāntarvāsalabdhādhivāsayā /
mukhamodaṃ madirayā kṛtānuvyādhamudvaman

2.21

jagādavadanachadmapadmaparyantapātinaḥ /
nayanmadhulihaḥ śvaityamudagradaśanāṃśubhiḥ

2.22

yadvāsudevenādīnamanādīnavamīritam /
vacasastasya sapadi kriyā kevalamuttaram

2.23

naitallaghvapi bhūyasyā vaco vācātiśayyate /
indhanaughadhagapyagnitviṣā nātyeti pūṣaṇam

2.24

saṃkṣiptasyāpyato 'syaiva vākyasyārthagarīyasaḥ /
suvistaratarā vāco bhūṣyabhūtā bhavantu mo

2.25

virodhivacaso mūkānvagīśānapi kurvate /
jaḍānapyanulomārthānpravācaḥ kṛtināṃ giraḥ

2.26

ṣaḍguṇāḥ śaktayastisraḥ siddhayodayāstrayaḥ /
grandhānadhītya vyākartumiti durmedhaso 'pyalam

2.27

anirloḍitakāryasya vāgjālaṃ vāgmino vṛthā /
nimittādaparāddheṣordhānuṣkasyeva valgitam

2.28

sarvakāryaśarīreṣu muktvāṅgaskandapañcakam /
saugatānāmivātmānyo nāsti mantro mahībhṛtām

2.29

mantro yodha ivādhīraḥ sarvāṅgaiḥ saṃvṛtairapi /
ciraṃ na sthātuṃ parebhyo bhedaśaṅkayā

2.30

ātmodayaḥ parajyānirdvayaṃ nītiritīyati /
tadūrīkṛtya kṛtibhirvācaspatyaṃ pratāyate

2.31

tṛptiyogaḥ pareṇāpimahimnā na mahātmanām /
pūrṇaścandrodayākāṅkṣī dṛṣṭānato 'tra mahārṇavaḥ

2.32

saṃpadāsusthiraṃmanyo bhavati svalpayāpi yaḥ /
kṛtakṛtyo vidhirmanye na vardhayanti tasya tām

2.33

śamūlaghātamaghnantaḥ parānnodyanti māninaḥ /
pradhvaṃsitāndhatamasastatrodāharaṇaṃ raviḥ

2.34

vipakṣamamakhilīkṛtya pratiṣṭhā khalu durlabhā /
anītvā paṅkatāṃ dhūlimudakaṃ nāvatiṣṭhate

2.35

dhriyateyāvadeko 'pi ripustāvatkutaḥ sukham /
puraḥ klaśnāti somaṃ hi saiṃhikeyo 'suradruhām

2.36

sakhāgarīyān śatruśchakṛtrimastau hi kāryataḥ /
syātāmamitrau mitreca sahajaprakṛtāvapi

2.37

upakartrariṇā saṃdhirna mitreṇāpakāriṇā /
upakārāpakārau hi lakṣyaṃ lakṣamametayoḥ

2.38

tvayāviprakṛtaścaidyo rukmiṇīṃ haratāhare /
baddhamūlasyamūlaṃ hi mahadvairataroḥ striyaḥ

2.39

tvayi bhaumaṃ gate jetumarautsītsa purīmimām /
proṣitāryamaṇaṃ merorandhakārastaṭīmiva

2.40

ālāpyālamidaṃ babhroyatsa dārānapāharat /
kathāpi khalu pāpānāmalamaśreyase yataḥ

2.41

virāddha evaṃ bhamatā virāddhā bahudhā ca naḥ /
nirvatyate 'riḥ kriyayā sa śrutaśravasaḥ sutaḥ

2.42

vidhāyavairaṃ sāmarṣenare 'rau yaḥ udāsate /
prakṣipyodarciṣaṃ kakṣe śerate te 'bhimārutam

2.43

manāganabhyavṛtyā vā kāmaṃ kṣāmyatatu yaḥ kṣamī /
krayāsamabhihāreṇa virādyantaṃ kṣameta kaḥ

2.44

anyadā bhūṣaṇaṃ puṃsaḥ kṣamā lajjeva yoṣitaḥ /
parākramaḥ paribhave vaiyātyaṃ surateṣviva

2.45

mājīvanyaḥ parāvajñādukhadagdho 'pi jīvati /
tasyājananirevāstu jananīkleśakāriṇaḥ

2.46

padāhataṃ yadutthāya mūrdhānamadhirohati /
svasthādevavapamāne 'pi dehinastadvaraṃ rajaḥ

2.47

asaṃpādayataḥ kañcidarthaṃ jātikriyāguṇaiḥ /
yadṛcchaśabdavatpuṃsaḥ saṃjñāyai janma kevalam

2.48

tuṅgatvamitarā nādrau nedaṃ sindhāvāgādhatā /
alaṅghanīyatāheturubhayaṃ tanmanasvini

2.49

tulye 'parādhe svarbhānurbhānumantaṃ cireṇa yat /
himāṃśumāśu grasate tanmradimnaḥ sphuṭaṃ phalam

2.50

svayaṃ praṇate 'lpe 'pi paravāyāvupeyuṣī /
nidarśanamasārāṇāṃ laghurbahutṛṇaṃ naraḥ

2.51

tejasvimadhye tejasvī davīyānapi gaṇyate /
pañcama pañcapasastapano jātavedasām

2.52

akṛtvā helayā pādamuccairmūrdhasu vidvaṣām /
kathaṅkāramanālambā kīrtidyāmadhirohati

2.53

aṅgādhiropitaścandramā mṛgalāñchanaḥ /
keśarī niṣṭhurākṣiptamṛgayūtho mṛgādhipaḥ

2.54

caturthopāyasādhyetu ripau sāntvamapakriyā /
svedyamāmajvaraṃ prājñaḥ ko 'mbhasā pariṣiñcati

2.55

sāmavādāḥ sakopasya tasya pratyuta dīpakāḥ /
prataptasyeva sahasā sarpiṣastoyabindavaḥ

2.56

guṇānāmāyathātathyādarthaṃ viplāvayanti ye /
amātyavyañjanārājñāṃ dūṣyāste śatrusaṃjñitāḥ

2.57

svaśaktyupacaye kecitparasya vyasane 'pare /
yānamāhustadāsīnaṃ tvāmutthāpayati dvayam

2.58

lilaṅghayiṣato lokānalaṅghyānalaghīyasaḥ /
yādavāmbhonidhīnrundhe veleva bhavataḥ kṣamā

2.59

vijayasvayi senāyāḥ sākṣimātre 'pādiśyatām /
phalabhāji samīkṣyokte buddherbhoga ivātmani

2.60

hṛtehiḍimbaripuṇā rājñi dvaimāture yudhi /
cirasya mittravyasani sudamo damaghoṣajaḥ

2.61

nītirāpadi yadgamyaḥ parastanmānino hriye /
vidhurvidhuntasyeva pūrṇastasyotsavāya saḥ

2.62

anyaducchṛṅghalaṃ satvamanyatchchāstraniyantritaṃ /
sāmānādhikaraṇyaṃ hi tejastamirayoḥ kutaḥ

2.63

indraprasthagamastāvatkāri mā santu cedayaḥ /
āsmākadantisānnidhyādvāmanībhūtabhūruhaḥ

2.64

niruddhavīvadhāsāraprasārā gā iva vrajam /
uparundhantu dāśārhāḥ purīṃ māhiṣmatīṃ dviṣaḥ

2.65

yajatāṃ pāṇḍavaḥ svargamavatvindraspasvinaḥ /
vayaṃ hanāma dviṣataḥ sarvaḥ svārthaṃ samīhate

2.66

prāpyatāṃ vidyutāṃ saṃpadsaṃparkādarkarociṣām /
śastraidviṣacchiraśchedaprocchalacchoṇitokṣitaiḥ

2.67

itisaṃrambhiṇo vāṇīrbalasyālekhyadevatāḥ /
sabhābhittipratidhvanairbhayādanvavadanniva

2.68

niśamya tāḥ śeṣagavīramabhidhātumadhokṣajaḥ /
śiṣyāya bṛhatāṃ pratyuḥ prastāvamadiśaddṛśā

2.69

bhāratīmāhitabharāmathānuddhatamuddhavaḥ /
tathyāmutathyānujavajjagādāgre gadāgrajam

2.70

saṃpratyasāṃprataṃ vaktumukte musalapāṇinā /
nirdhāriter'the lekhenakhalūktvā khaluvācikam

2.71

tathāpi yanmayyapi te gururityasti gauravam /
tatprayojakakartṛtvamupaiti mama jalpataḥ

2.72

varṇai katipayaireva grathitasya svarairiva /
anantā vāṅmayasyāho geyasyeva vicitratā

2.73

bahvapi svecchayā kāmaṃ prakīrṇamabhidhīyate /
anujjhitarthasaṃbandhaḥ prabandho durudāharaḥ

2.74

mradīyasīmapi ghanāmanalpaguṇakalpitām /
prasārayanti kuśalāścitrāṃ vācaṃ paṭīmiva

2.75

viśeṣaviduṣaḥ śāstraṃ yattavodgrāhyate puraḥ /
hetuḥ paricayasthairye vakturguṇanikaiva sā

2.76

pajñotsāhavataḥ svāmī yatetādhātumātmani /
tau hi mūlamudeṣyantyā jigīṣorātmasaṃpadaḥ

2.77

sopadhānāṃ dhiyaṃ dhīrāḥ stheyasīṃ khaṭvayanti ye /
tatrāniśaṃ niṣamṇṇāste jānate jātu na śramaṃm

2.78

spṛśanti śaravattīkṣṇastokamantarviśanti ca /
bahuspṛśāpi sthūlena sthīyate bahiraśmavat

2.79

ārabhante 'lpamevājñāḥ kāmaṃ vyagrā bhavanti ca /
mahārambhāḥ kṛtadhiyastiṣṭhanti ca nirākulāḥ

2.80

upāyamasthitasyāpi naśyantyarthāḥ pramādyataḥ /
hanti nopaśayastho 'pi śayālurmṛgayurmṛgān

2.81

udetumatyajannīhāṃ rājasu dvadaśasvapi /
jigīṣureko dinakṛdādityeṣviva kalpate

2.82

buddhiśastraḥ prakṛtyaṅgo ghanasaṃvṛtikañcukaḥ /
cārekṣaṇo dūtamukhaḥ papuruṣaḥ ko 'pi pārthivaḥ

2.83

tejaḥ kṣamā vā naikāntaṃ kālajñasya mahīpateḥ /
naikamojaḥ prasādo vā rasabhāvavidaḥ kaveḥ

2.84

kṛtāpacāro 'pi parairanāviṣkṛtavikriyaḥ /
asādhyaḥ kurute vā rasabhāvavidaḥ kaveḥ

2.85

mṛduvyavahitaṃ tejo bhoktamarthānprakalpate /
pradīpaḥ snehamādatte daśayābhyantarasthayā

2.86

nālambate naiṣṭhikatāṃ na niṣīdati pauruṣe /
śabdārthau satkaviriva dvayaṃ vidvānapekṣate

2.87

sthāyinor'the pravartante bhāvāḥ saṃcāriṇo yathā /
rasasyaikasya bhūyāṃsastathā neturmahībhṛtaḥ

2.88

tantravāpavidā yogairmaṇḍalānyadhiṣṭhitā /
sunigrahānarendreṇa phaṇīndrā iva śatravaḥ

2.89

karapraceyāmuttuṅgaḥ prabhuśaktiṃ pratīyasīm /
prajñābalabṛhanmūlaḥ phalatyutsāhapādapaḥ

2.90

alpatvātprabalatvādvaṃśasyevetare svarāḥ /
vijīgīṣonṛpatayaḥ prayānti parivāratāṃ

2.91

apyanārabhamāṇasya vibhorutpāditāḥ paraiḥ /
vrajanti guṇatāmarthāḥ śabdā iva vihāyasaḥ

2.92

yātavyapārṣṇigrāhādimālāyāmadhikadyutiḥ /
ekārthatantuprotāyāṃ nāyako nāyakāyate

2.93

ṣāḍguṇyamupayuñjīta śaktyapekṣo rasāyanaṃ /
bhavantyasyevamaṅgāni sthāsnūni balavanti ca

2.94

sthāne śamavatāṃ śaktyā vyāyāme vṛddhiraṅgināṃ /
ayathābalamārambho nidānaṃ kṣayasaṃpadaḥ

2.95

tadīśitāraṃ cedināṃ bhavāṃstamavamaṃsta mā /
nihantyarīnekapade ya udāttaḥ svarāniva

2.96

mā vedi yadasāveko jetavyaścedirāḍiti /
rājayakṣmeva rogāṇāṃ samūha sa mahībhṛtāṃ

2.97

saṃpāditaphalastena sapakṣaḥ parabhedanaḥ /
kārmukeṇevaguṇinā bāṇaḥ saṃdhānameṣyati

2.98

ye cānye kālayavanaśālvarukmidrumādayaḥ /
tamaḥsvabhāvaste/pyenaṃ pradoṣamanuyāyinaḥ

2.99

upajāpaḥ kṛtastena tānākopavatastvayi /
āśu dīpayitālpo 'pi sāgnīnedhānivānilaḥ

2.100

bṛhatsahāyaḥ kāryāntaṃ kṣodīyānapi gacchati /
saṃbhūyāmbhodhimabhyeti mahānadyā nagāpagā

2.101

tasya mitrāṇyamitrāste ye ca ye cobhaye nṛpāḥ /
abiyuktaṃ tvayainaṃ te gantārastvāmataḥ pare

2.102

makhavighnāya sakalamitthamityutthāpya rājakam /
hanta jātamajātāreḥ prathamena tvayāriṇā

2.103

saṃbhāvya tvāmatibharakṣamaskandhaṃ sabāndhavaḥ /
sahāyamadhvaradhurāṃ dharmarājo vivakṣate

2.104

mahātmano 'nugṛhṇanti bhajamānānripūnapi /
sapantīḥ prāpayantyabdhiṃ sindhavo naganimnagā

2.105

cirādapi balātkāro balinaḥ siddhaye 'riṣu /
chandānuvṛttiduḥḥsādhyāḥ suhṛdo vimanīkṛtāḥ

2.106

manyase 'rivadhaḥ śreyānprītaye nākināmiti /
puroḍāśabhujāmiṣṭamiṣṭaṃ kartumalantarāṃ

2.107

amṛtaṃ nāma yatsanto mantrajihveṣu juhvati /
śobhaiva mandarakṣubdhakṣubhitāmbhodhivarṇanā

2.108

sahiṣye śatamāgāṃsi sūnosta iti yatvayā /
pratīkṣyantatpratīkṣyāyai pitṛṣvasre pratiśrutam

2.109

tīkṣṇā nāruntudā buddhiḥ karma śāntaṃ pratāpavat /
nopatāpi manaḥ soṣamavāgekā vāgminaḥ sataḥ

2.110

svayaṅkṛtaprasādasya tasyāhno bhānumāniva /
samayāvadhimaprāpyaya nāntāyālaṃ bhavānapi

2.111

kṛtvā kṛtyavidastīrtheṣvantaḥ praṇidhayaḥ padam /
vidāṃ kurvantu mahatastalaṃ vidviṣambhasaḥ

2.112

anutsūtrapadanyāsā sadvṛtti sannibandhanā /
śabdavidyeva no bhāti rājanītiraspaśā

2.113

ajñātadoṣairdeṣajñairuddūṣyobhayavetanaiḥ /
bhedyāḥ śatrorabhivyaktaśāsanaiḥ sāmavāyikāḥ

2.114

upeyivāṃsi kartāraḥ purīmājātaśatravīm /
rājanyakānyupāyajñairekārthāni caraistava

2.115

saviśeṣaṃ sute pāṇḍorbhaktiṃ bhavati tanvati /
vairāyitārastaralāḥ svayaṃ matsariṇastarale

2.116

ya ihātmavido vipakṣamadhye saha saṃvṛddhiyujo 'pi bhūbhujaḥ syuḥ /
balipuṣṭakulādivānyapuṣṭaiḥ pṛthagasmādacireṇa bhāvitā taiḥ

2.117

sahajadoṣacāpalasamuddhataścalitadurbalapakṣaparigrahaḥ /
tava durāsadavīryavibhāvasau śalabhatāṃ labhatāmasuhṛdgaṇaḥ

2.118

iti viśakalitārthamauddhavīṃvācamenāmanugatanayamārgamargalāṃ durnayasya /
janitamudamudasthāduccakairucchritoraḥsthalaniyataniṣaṇṇaśrīśrutāṃ śuśruvānsaḥ

Original text: Śiśupālavadha · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc