Śiśupālavadha · Chapter 3

kauberadigbhāgam apāsya mārgam āgastyam iva āśuḥ iva avatārṇaḥ /
apetayuddhābhiniveśasaumyo hariharaprastham atha pratasthe

jagatpavitraiḥ api taṃ na pādaiḥ spraṣṭuṃ jagatpūjyam ayujyata arkaḥ /
yataḥ bṛhatpārvaṇacāru tasyātapatraṃ bibharāṃbabhūve

mṛṇālasūtrāmalamantareṇa sthitaścalacāmarayordvayaṃ saḥ /
bheje 'bhitaḥpātukasiddhasindhorabhūtapūrvāṃ rucamamburāśeḥ

citrābhirasyopari maulibhājāṃ bhābhirmaṇīnāmaṇīyasībhiḥ /
anekadhātucchuritāśmarāśergovanardhanasyākṛtiranvakāri

tasyollasatkāñcanakuṇḍalāgrapratyuptagārugmatarasrabhāsā /
avāpa bālyocitanīlakaṇṭhapicchāvacūḍākalanāmivoraḥ

tamaṅgade mandarakūṭakoṭivyāghaṭṭanottejanatayā maṇīnām /
baṃhīyasā dīptivitānakena cakāsayāmāsaturullasantī

nisargaraktairvalayāvanaddhatāmrāśmaraśmicchuritairnakhāgraiḥ /
vyadyotādyāpi surārivakṣovikṣobhajāsṛksnapitairivāso

ubhauyadi vyomni pṛthakpravāhāvākāśagaṅgāpayasaḥ patetām /
tenopamīyate tamālanīlamāmuktamuktālatamasya vakṣaḥ

tenāmbhasāṃ sārasamayaḥ payodherdadhe maṇidīdhitidīpitāśaḥ /
antarvasanbimbagatastadaṅge sākṣādivālakṣyata yatra lokaḥ

muktāmayaṃ sārasānāvalambisabhāti sma dāmāprapadīyamānasya /
aṅguṣṭhaniṣṭhyūtamivordhvamuccaistrisasrotasaḥ saṃtatadhārāmambhaḥ

sa indranīlasasthalanīlamūrtī rarāja karpūrapiśaṅgavāsāḥ /
visṛtvarairamburuhāṃ rajobhiryamasvasuścitra ivodabhāraḥ

prasādhitasyāsya mudhādviṣo 'bhūdanyaiva lakṣmīriti yuktametat /
vapuṣyaśeṣe 'khilalokakāntā sānanyakāntā hyurasītarā tu

kapāṭavistīrṇamanoramoraḥsthalasthitaśrīlalanasya tasya /
ānanditāśeṣajanā babhūva sarvaṅgasaṅginyaparaiva lakṣmīḥ

prāṇacchidāṃ daityapaternakhānāmupeyuṣāṃ bhūṣaṇatāṃ kṣatena /
prakāśakārkaśyaguṇai dadhānāḥ stanau taruṇyaḥ parivrurenam

ākarṣatevordhvamatikraśīyānatyunnatatvātkucamaṇḍalena /
nanāma madhyo 'tigurutvabhājā nitāntamākrānta ivāṅganānām

yāṃ yāṃ priyaḥ praikṣata kātarāśkṣīṃ sā sā hriyā namramukhī babhūva /
niḥḥśaṅgamanyā samamāhiterṣyāstatrāntare jaghruramuṃ kaṭākṣaiḥ

tasyātasīsūna samānabhāso bhrāmyanmayūkhāvalīmaṇḍalena /
cakreṇa reje yamunājalaughaḥ sphuranmahāgarta ivaikabāhuḥ

virodhināṃ vigrahabhedadakṣā mūrteva śaktiḥ kvacitaskhalantī /
nityaṃ hareḥ saṃnihitā nikāmaṃ modayati sma cetaḥ

na kevalaṃ yaḥ svatayā murārerasādhāraṇatāṃ dadhānaḥ /
atyarthamudvejayitā pareṣāṃ nāmnāpi tasyaiva nandako 'bhūt

na nītamanyena natiṃ kadācikarṇāntikapraptaguṇaṃ krayāsu /
vidheyamasyā bhavadantikasthaṃ śārṅgaṃ dhanurmitramiva draḍhīyaḥ

pravṛddhamandrāmbudadhīranādaḥ kṛṣṇārṇavābhyarṇacaraikahaṃsaḥ /
manedānilāpūrakṛtaṃ dadhāno nidhvānamaśrūyata pāñcajanyaḥ

rarāja saṃpādakamiṣṭasiddheḥ sarvāsu dikṣvaprasidghamārgam /
mahārathaḥ puṣyarathaṃ rathāṅgī kṣipraṃ kṣapānātha ivādhirūḍhaḥ

dhvajāgradhāmā dadṛśe 'thaśauraiḥ saṃkrantamūrtirmaṇimedinīṣu /
phaṇāvatastrāsayituṃ rasāyāstalaṃ vivakṣanniva pannagāriḥ

yiyāsatastasya mahīdharandhrabhidapaṭīyānpaṭahapraṇādaḥ /
jalāntarāṇīva mahārṇavaughaḥ śaśabdāntarāṇyantarāyāñcakāra

yataḥ sa bhartā jagatāṃ jagāma dhartrā dharitryāḥ phaṇinātato 'dhaḥ /
mahābharābhugnaśiraḥsahasrasahāyakavyagrabhujaṃ prasasre

athoccakaistoraṇasaṅgabhaṅgabhayāvanamrākṛtaketanāni /
kriyāphalānīva sunītibhājaṃ sainyāni somānvayanvayustam

śyāmāruṇairvāraṇadānatoyairāloḍitāḥ kāññcanabhūparāḥ /
ānemi magnaiḥ śitikaṇṭhapakṣakṣodadyutaścukṣudire rathaughaiḥ

na laṅghayāmāsa mahājanānāṃ śirāṃsi naivoddhatimājagāma /
aceṣṭatāṣṭāpadabhūmireṇuḥ padāhato yatsadṛśaṃ garimṇaḥ

niruddhyamānā yadubhiḥ kathañcinmuhuryaduccikṣipuragrapādān /
dhruvaṃ gurūnmārgarudhaḥ karāndrānullaṅghya gantuṃ turagāstatīṣuḥ

avekṣitānāyatavalgamagre turaṅgibhiryatnaniruddhavāhaiḥ /
prakīḍitānreṇubhiretya tūrṇaṃ ninyayurjananyaḥ pṛthukānpathibhyaḥ

didṛkṣamāṇaḥ pratirathyamīyurmurārimārādanaghaṃ janaughāḥ /
anekaśaḥ saṃstutamapyanalpā navaṃ navaṃ pratiraho karoti

upeyuṣo vartma nirantarābhirasau nirucchvāsamanīkanībhiḥ /
rathasya tasyāṃ puri dattacakṣurvidvānvidāmāsa śanairna yātam

madhyesamudraṃ kakubhaḥ piśaṅgīryā kurvatī kāñcanavaprabhāsā /
turaṅgakāntāmukhahavyavāhajvāleva bhitvā jalamullalāsa

kṛtāspadā bhūmibhṛtāṃ sahasrairudanvadambhaḥparivītamūrtiḥ /
anirvidā yā vidadhe vidhātrā pṛthivī pṛthivyāḥ pratiyātaneva

tvaṣṭuḥ sadābhyāsagṛhītaśilpavidajñānasaṃpatprasarasya sīmā /
adṛśyatādarśatalāmaleṣu chāyeva yā svarjaladherjaleṣu

rathāṅgabhartre 'bhinavaṃ varāya yasyāḥ piteva pratipāditāyāḥ /
premṇopakaṇṭhaṃ muhuraṅgabhājo ratnavalīrambudhirābabandha

yasyāścaladvāridhivīcichchaṭocchalacchaṅkhakulākulena /
vapreṇa parntacaroḍucakraḥ sumeruvapro 'hamanvakāri

vaṇikpathe pūgakṛtāni yatra bhramāgatairambubhiramburāśiḥ /
lolairalodyutibhāñji muṣṇanratnāni ratnākaratāmavāpa

ambhucyutaḥ komalaratnarāśīnapāṃnidhiḥ phenapinaddhabhāsaḥ /
trātape dātumivādhitalpaṃ vistārāyamāsa taraṅgahastaiḥ

yacchālamuttaṅgatayā vijetuṃ dūrādudasthīyata sāgarasya /
mahormibhivyāhatavāñchitārthairvīḍādivābhyāśagatairvililye

kutūhalena javādupetya prākārabhityā sahasā niṣiddhaḥ /
rasannarodīdbhṛśamambuvarṣavyājena yasyā bahirambuvāhaḥ

yadaṅganarūpasarūpatāyāḥ kañcidguṇaṃ bhedakamicchatībhiḥ /
ārādhito 'ddhā manurapsarobhiścakre prajāḥ svāḥ sanimeṣacihnāḥ

sphurattuṣārāṃśumarīcijālairvinuhnutāḥ sphaṭikapaṅktīḥ /
āruhya nāryaḥ kṣaṇadāsu yatra nabhogatā devya iva vyārājan

kāntendukāntopalakuṭṭimeṣu pratikṣapaṃ harmyataleṣu yatra /
uccairadhapātipayomuco 'pi samūhamūhuḥ payayasāṃ praṇālyaḥ

ratau hriyā yatra niśāmyadīpāñjālagatābhyo 'dhigṛhaṃ gṛhiṇyaḥ /
bibhyurbiḍālekṣaṇabhīṣaṇābhyo vaidūryakuḍyeṣu śaśidyutibhyaḥ

yasyāmatiślakṣaṇatayā gṛheṣu vidhātumālekhyamaśuknuvantaḥ /
cakruryuvānaḥ pratibimbitāṅgāḥ sajīvacitrā iva ratnabhittīḥ

sāvarṇyabhājāṃ pratimāgatānāṃ lakṣyaiḥ smarapāṇḍutayāṅganānām /
yasyāṃ kapolaiḥ kaladhautadhāmastambheṣu bheje maṇidarpaṇaśrīḥ

śukāṅganīlopalanirmitānāṃ lipteṣu bhāsā gṛhadehalīnāṃ /
yasyāmalindeṣu na cakrureva mugdhāṅganā gomayagomukhāni

gopānasīṣu kṣaṇamāsthitānāmālambibhiścandrakāṇāṃ kalāpaiḥ /
harinmaṇiśyāmatṛṇābhirāmaigṛhāṇi nīdhrairiva yatra rejuḥ

bṛhattulairapipyatulairvatānamālāpinaddhairapi cāvitānai /
reje vicitrairapi yā sacitraigṛhairviśālairapi bhūriśālai

cikraṃsayā kṛtrimapattripaṃṅkateḥ kapotapālīṣu niketanānāṃ /
mārjāramapyātaniścalāṅkaṃ yasyāṃ janaḥ kṛtrimameva mene

kṣitipratiṣṭhopi mukhāravindairvadhūjanaścandramadhaścakāra /
atītanakṣatrapathāni yatra prasādaśṛṅgāṇi vṛthādhyarukṣat

ramyā iti prāptavatīḥ patākā rāgaṃ viviktā iti vardhayantīḥ /
yasyāmasevanta namadvalīkāḥ samaṃ vadhūbhirvalabhīryuvānaḥ

sugandhitāmapratiyatnapūrvāṃ bibhranti yatra pramadāya puṃsām /
madhūni vaktrāṇi ca kāminīnāmāmodakarmavyatihāramīyuḥ

ratāntare yatra gṛhāntareṣu vitardiniryūhaviṭaṅnīḍaḥ /
rutāniśruṇvanvayasāṃ gaṇo 'ntevāsitvamāpa sphuṭamaṅganānām

channe 'pi spaṣṭatareṣu yatra svacchāni nārīkucamaṇḍaleṣu /
ākāśasāmyaṃ dadhurambarāṇi na nāmataḥ kevalamarthataḥ'pi

yasyāmajihmā mahatīmapaṅgāḥ sīmānamatyāyatayo 'tyajantaḥ /
janairajāskhalanai jātu dvayepyamucyanta vinītamārgāḥ

paraspasphardhiparārghyarūpāḥ paurastriyo yatra vidhāya vedhāḥ /
śrīnirmitaprāptaguṇakṣataikavarṇopamāvācyamalaṃ mamārja

kṣuṇṇaṃ yadantaḥkaraṇenavṛkṣāḥ phalanti kalpopadāstadeva /
adhyūṣuṣo yāmabhavañjanasya yāḥ sampadastā manaso 'pyagamyāḥ

kalā dadhānaḥ sakalāḥ sbhābhirudbhāsayansaudhasitābhirāśāḥ /
yāṃ revatījāniriyeṣa hātuṃ na rauhiṇīyo na ca rohiṇīśaḥ

bāṇāhavavyāhataśaṃbhuśakterāsattimāsādya janārdanasya /
śarīriṇā jaitraśareṇa yatra niḥśaṅghamūṣe makaradhvajena

niṣevyamāṇena śivaimarudbhiradhyāsyamānā hariṇā cirāya /
udraśmiratnāṅkuradhāmni sindhāvāhāsta merāvamarāvatīṃ yā

snagdhāñjanasyamaruciḥ suvṛttaḥ badvā ivādvaṃsitavarṇakānteḥ /
viśeṣako vā viśiśeṣa yasyāḥ śriyantrilokītilakaḥ sa eva

tāmīkṣamāṇaḥ sa puraṃ purastātprāpatpratolīmatulapratāpaḥ /
vajraprabhodbhāsisurāyudhaśrīryā devaseneva parairalaṅghyā

prajā ivāṅgādaravindanābheḥ śaṃbhorjaṭājūṭataṭādivāpaḥ /
mukhādivātha śrutayo vidhātuḥ purānnirīyurmurajiddhvajinyaḥ

śliḥṣyadbhiranyonamukhāgrasaṅgaskhalatkhalīnaṃ haribhirvilolaiḥ /
parasparotpīḍitajānubhāgā duḥkhena niśacakramuraśvavārāḥ

nirantarāle 'pi vimucmāne dūraṃ pathi prāṇabhṛtāṃ gaṇena /
tejomahadbhistamaseva dīpairdvīpairasaṃbadhamayāṃbabhūve

śanairanīyanta rayātpatantorathāḥ kṣitiṃ hastinakhādakhedaiḥ /
sayatnasūtāyataraśamibhugnagrīvāgrasaṃsaktayugaisturaṅgai

balormibhistatkṣaṇahīyamānarathyābhujāyā valayairivāsyāḥ /
prāyeṇaniṣkrāmaticakrapāṇai neṣeṭaṃ paro dvāravatītvamāsīt

pārejalaṃnīranidherapaśyanmurārirānīlapalāśarāśīḥ /
vanāvalīrutkalikāsahasrapratikṣaṇotkūlitaśaivalābhāḥ

lakṣībhṛtaḥ'mbhodhitaṭādhivāsāndramānasau nīradanīlabhāsaḥ /
latāvadhūsaṃprayujo 'divelaṃ bahūkṛtānsvāniva paśayati sma

āśliṣṭabhūmiṃ rasitāramuccairloladdhvajākāra bṛhattaraṅgaṃ /
phenāyamānaṃ patimāpagānāmasāvapasmāriṇamāśasaṅge

pītvā jalānāṃ nidhinātigārdhyādvṛddhiṅgate 'pyātmani naiva māntīḥ /
kṣiptā ivendoḥ sa ruco 'dhivelaṃ muktāvalīrākalayāñcakāra

sāṭopamurvīmaniśaṃ nadantaḥ yaiḥ plavayiṣyanti samantataḥ'mī /
tānyakadeśānnibhṛtaṃpayodheḥ so 'mbhāṃsi meghānpibataḥ dadarśa

uddhṛtyameghaistata eva toyamarthaṃ munīndrairiva saṃpraṇītāḥ /
ālokayāmāsa hariḥ patantīrnadīḥ smṛtirvadamivāmburāśim

vikrīya diśyāni dhanānyurūṇidaipyānasāvuttamalābhabājaḥ /
tarīṣu tatratyamaphalgu bhāṇḍaṃ sāṃyāntrikānāvāpataḥ'bhyanandat

utpitsavo 'ntarnadabharturuccairgarīyasā niḥśvasitānilena /
payāṃsi bhaktyā garuḍadhvajasya dhvājānivoccikṣipire phaṇīndrāḥ

tamāgataṃ vīkṣya yugāntabandhumutsaṅgaśayyāśayamamburāśiḥ /
pratyujjagāmeva gurupramodaprasāritottuṅgataraṅgabāhuḥ

utsaṅgitāmbhaḥkaṇaka nabhasvānudanvataḥ svadalavānmamārja /
tasyānuvelaṃ vrajataḥ'dhivelaṃmelālatāsephālanalabedhagandhaḥ

uttālatālīvanasaṃpravṛttasamīrasīmantitaketakīkāḥ /
āsedire lāvaṇasaindhavīnāṃ camūcaraiḥ kacchabhuvāṃ pradeśāḥ

lavaṅgamālākalitāvataṃsāste nārikelāntarapaḥ pibantaḥ /
āsvāditādrakramukāḥ samudrādabhyāgatasya pratipattimīyuḥ

turagaśatākulasya paritaḥ paramekaturaṅgajanmanaḥ pramathitabhūbhṛtaḥ pratipathaṃ mathitasya bhṛśaṃ mahībhṛtā /
paricalataḥ balānujabalasya puraḥ satataṃ dhṛtaśriyaściravigataśriyo jalanidheśca tadābhavadadantaraṃ mahat