Śiśupālavadha · Chapter 19

athottasthe raṇāṭavyāmasuhṛdveṇudāriṇā /
nṛpāṅghripaughasaṃgharṣādagnivadveṇudāriṇā

āpatantamamundūrādūrīkṛtaparākramaḥ /
balo 'valokayāmāsa mātaṅgamiva kesarī

jajaujojājijijjājī taṃ tato 'titatātitut /
bhābho 'bhībhābhibhūbhārārārirarirīraraḥ

bhavanbhavāya lokānāmākampitamahītalaḥ /
nirghāta iva nirghoṣabhīmastasyāpatadrathaḥ

rāme ripuḥ śarānājimaheṣvāsa vicakṣaṇe /
kopādathainaṃ śitamā maheṣvā sa vicakṣaṇe

diśamarkamivāvācīm mūrcchāgatamapāharat /
mandapratāpaṃ taṃ sūtaḥ śīghramājivihāyasaḥ

kṛtvā śineḥ śālvacamūṃ saprabhāvā camūrjitām /
sasarja vaktraiḥ phullābjasaprabhā vācamūrjitām

ulmukena drumaṃ prāpya saṃkucatpatrasaṃpadam /
tejaḥ prakiratā dikṣu sapratāpamadīpyata

pṛthoradhyakṣipadhṛdrukmī yayā cāpamudāyudhaḥ /
tayaiva vācāpagamaṃ yayācāpamudāyudhaḥ

samaṃ samantato rājñāmāpatantīranīkinīḥ /
kārṣṇiḥ pratyagrahīdekaḥ sārasvāniva nimnagāḥ

dadhānairghanasādṛśyaṃ lasadāyasadaṃśanaiḥ /
tatra kāñcanasacchāyā sasṛje taiḥ śarāśaniḥ

nakhāṃśumañjarīkīrṇamasautarurivoccakaiḥ /
babhau vibhramaddhanuḥśākhāmadhirūḍhaśilīmukhām

prapya bhīmamasau janyaṃ saujanyaṃ dadhadānate /
vidhyanmumoca na ripūnaripūgāntakaḥ śaraiḥ

kṛtasya sarvakṣitipairvijayāśaṃsayā puraḥ /
anekasya cakārāsau bāṇairbāṇasya khaṇḍanam

yābabhāra kṛtānekamāyā senā sasāratām /
dhanuḥ sa karṣanrahitamāyāsenāsasāra tām

ojo mahaujāḥ kṛtvādhastatkṣaṇāduttamaujasaḥ /
kurvannājāvamukhyatvamanamannāma mukhyatām

dūrādeva camūrbhallaiḥ kumāro hanti sa sma yāḥ /
na punaḥ sāṃyugīṃ tāḥ sma kumāro hanti sasmayāḥ

nipīḍya tarasā tena muktāḥ kāmamanāsthayā /
upāyayurvilakṣatvaṃ vidviṣo na śilīmukhāḥ

tasyāvadānaiḥ samare sahasā romaharṣibhiḥ /
surairaśaṃsi vyomasthaiḥ saha sāro maharṣibhiḥ

sugandhayaddiśaḥ śubhramamlāni kusumaṃ divaḥ /
bhūri tatrāpatattasmādutpapāta divaṃ yaśaḥ

soḍhuṃ tasya dviṣo nālamavayodharavā raṇam /
ūrṇunāva yaśaśca dyāmapayodharavāraṇam

keśapracuralokasya paryaskāri vikāsinā /
śekhareṇeva yuddhasya śiraḥ kusumalakṣmaṇā

sādaraṃ yuddhamānāpi tenānyanarasādaram /
sā daraṃ pṛtanā ninye hīyamānā rasādaram

ityāliṅgatāmālokya jayalakṣmyā jhaṣadhvajam /
kruddhayeva krudhā sadyaḥ prapede cedibhūpatiḥ

ahitānabhi vāhinyā sa mānī caturaṅgayā /
cacāla vallgatkalabhasamānīcaturaṅgayā

tatastatadhanurmaurvīvisphārasphāriniḥsvanaiḥ /
tūryairyugakṣaye kṣubhyadakūpārānukāriṇī

sakāranānārakāsa kāyasādadasāyakā /
rasāhavāvāhasāra nādavādadavādanā

lolāsikāliyakulā yamasyaiva svasā svayam /
cikīrṣurullasallohavarmaśyāmā sahāyatām

sāsenāgamanārambhe rasenāsīdanāratā /
tāranādajanāmatta dhīranāgamanāmayā

dhūtadhautāsayaḥ praṣṭhāḥ pratiṣṭhantakṣamābhṛtām /
śauryanurāganikaṣaḥ sā hi velānujīvinām

divaminyudhā gantuṃ komalāmalasampadam /
dadhau dadhāno 'silatāṃ ko 'malāmalasampadam

kṛtoruvegaṃ yugapadvyajigīṣanta sainikāḥ /
vipakṣaṃ bāhuparighairjaṅghābhiritaretaram

vāhanājani mānāse sārājāvanamā tataḥ /
mattasāragarājebhe bhārīhāvajjanadhvani

nidhvanajjavahārībhā bheje rāgarasāttamaḥ /
tatamānavajārāsā senā mānijanāhavā

abhagnavṛttāḥ prasabhādākṛṣṭā yauvanoddhataiḥ /
cakranduruccakairmuṣṭigrāhyamadhyā dhanurlatāḥ

kareṇuḥ pramthito 'neko reṇurghaṇṭāḥ sahasraśaḥ /
kareṇuḥ śīkaro jajñe reṇustena śamaṃ yayau

dhṛtapratyagraśṛṅgārarasarāgarapi dvipaiḥ /
saroṣasambhramairbarbhre raudra eva raṇe rasaḥ

na tasthau bhartṛtaḥ prāptamānasampratipattiṣu /
raṇaikasargeṣu bhayaṃ mānasaṃ prati pattiṣu

bāṇāhitapūrṇatūṇīrakoṭarairdhanviśākhibhiḥ /
godhāśliṣṭabhujāśākhairabhūdbhīmā raṇāṭavī

nānājāvavajānānā sā janaughaghanaujasā /
parāniha'hānirāpa tānviyātatayānvitā

viṣamaṃ sarvatobhadracakragomūtrikādibhiḥ /
ślokairivamahākāvyaṃ vyūhaistadabhavadbalam

saṃhatyā sātvatāṃ caidyaṃ prati bhāsvarasenayā /
vavale yoddhumutpannapratimā svarasena yā

vistīrṇamāyāmavatī lolalokanirantarā /
narendramārgaṃ rathyeva papāta dviṣatāṃ balam

vāraṇāgagabhīrā sā sārābhīgagaṇāravā /
kāritārivadhā senā nāsedhā vāritārikā

adhināgaṃ prajavino vikasatpicchacāravaḥ /
peturbarhiṇadeśīyāḥ śaṅkavaḥ prāṇahāriṇaḥ

pravṛttevikasaddhvānaṃsādhanepyaviṣādibhiḥ /
vavṛṣevikasaddānaṃyudhamāpyaviṣāṇibhiḥ

puraḥ prayuktairyuddhaṃ taccalitairlabdhaśuddhibhiḥ /
ālāpairiva gāndharvamadīpyata padātibhiḥ

kenacitsvāsinānyeṣāṃ maṇḍalāgrānavadyatā /
prāpe kīrtiplutamahīmaṇḍalāgrānavadyata

vihantuṃ vidviṣastīkṣṇaḥ samameva susaṃhateḥ /
parivārātpṛthakcakre khaḍgaścātmā ca kenacit

anyena vidadhe 'rīṇāmatimātrā vilāsinā /
udgūrṇena camūstūrṇamatimātrāvilāsinā

sahasrapūraṇaḥ kaścillūnamūrdhāsinā dviṣaḥ /
tathordhva eva kābandhīmabhajannartanakriyām

śastravraṇamayaśrīmadalaṅkaraṇabhūṣaṣitaḥ /
dadṛśe 'nyo rāvaṇavadalaṅkaraṇabhūṣitaḥ

dviṣadviśasanacchedanirastoruyugo 'paraḥ /
siktaścāstrairubhayathā babhūvāruṇavigrahaḥ

bhīmatāmaparo 'mbhodhisame 'dhita mahāhave /
dākṣe kopaḥ śivasyeva samedhitamahā have

dantauścicchidire kopātpratipakṣaṃ gajā iva /
paranistriṃśanirlūnakaravālāḥ padātayaḥ

raṇe rabhasanirbhinnadvipapāṭavikāsini /
na tatra gatabhīḥ kaścidvipapāṭa vikāsini

yāvanna satkṛtairbhartuḥ snehasyānṛṇyamicchubhiḥ /
amarṣāditaraistāvattatyaje yudhi jīvitam

ayaśobhidurāloke kopadhāmaraṇādṛte /
ayaśobhidurā loke kopadhā maraṇādṛte

skhalantī nakvacittaikṣṇādabhyagraphalaśālinī /
amoci śaktiḥ śaktikairlohajā na śarīrajā

apādi vyāpṛtanayāṃstathā yuyudhire nṛpāḥ /
āpa divyā pṛtanayā vismayaṃ janatā yathā

svaguṇairāphalaprāpterākṛṣya gaṇikā iva /
kāmukāniva nālīkāṃstriṇantāḥ sahasāmucan

vājinaḥ śatrusainyasya samārabdhanavājinaḥ /
vājinaśca śarā madhyamaviśandrutavājinaḥ

puraskṛtya phalaṃ prāptaiḥ satpakṣāśrayayaśālibhiḥ /
kṛtapuṅkhatayā lebhe lakṣamapyāśu mārgaṇaiḥ

raktaśrutiṃ japāsūnasamarāgāmiṣuvyadhāt /
kaścitpuraḥ sapatneṣu samarāgamiṣuvyadhāt

rayeṇa raṇakāmyantau dūrādupagatavibhau /
gatāsurantarā dantī varaṇḍaka ivābhavat

bhūribhirbhāribhirbhīrairbhūbhārairabhirebhire /
bherīrebhibhirabhrābhairabhīrubhiribhairibhāḥ

niśitāsilatālūnaistathā hastairna hastinaḥ /
yudhyamānā yathā dantairbhagnairāpurvihastatāṃ

nipīḍanādiva mitho dānatoyanāratam /
vapuṣāmadayāpātādibhānāmabhito 'galat

raṇāṅgaṇaṃ sara iva plāvitaṃ madavāribhiḥ /
gajaḥ pṛthukarākṛṣṭaśatapatramaloḍayat

śarakṣate gaje bhṛṅgaiḥ saviṣādiviṣādini /
rutavyājena ruditaṃ tatrāsīdatisīdati

antakasya pṛthau tatra śayanīya ivāhave /
daśanavyasanādīyurmatkuṇatvaṃ mataṅgajāḥ

abhīkamatikeneddhe bhītānandasyanāśane /
kanatsakāmasenāke mandakāmakamasyati

dadhato 'pi raṇe bhīmamabhīkṣṇaṃ bhāvamāsuram /
hatāḥ parairabhimukhāḥ surabhūyamupāyayuḥ

yenāṅgamūhe vraṇavatsarucā parato 'maraiḥ /
samatvaṃ sa yayau khaḍgatsarucāparato 'maraiḥ

nipātitasuhṛtsvāmipitṛvyabhrātṛmātulam /
pāṇinīyamivāvaloki dhīraistatsamarājiram

abhāvi sindhvā sandhyābhrasadṛgrudhiratoyayā /
hṛte yoddhuṃ janaḥ pāṃśau sa dṛgrudhi rato yathā

vidalatpuṣkarākīrṇāḥ patacchaṅkhakulākulāḥ /
taratpatrarathā nadyaḥ prāsarpanraktavārijāḥ

asṛgjano 'strakṣatimānavamajjavasādanam /
rakṣaḥpiśācaṃ mumude navamajjavasādanam

citraṃ cāpairapetajyaiḥ sphuradraktaśatahṛdam /
payodajālamiva tadvīrāśaṃsanamābabhau

bandhau vipanne 'nekena nareṇeha tadantike /
aśoci sainye ghaṇṭābhirna reṇe hatadantike

kṛttaiḥ kīrṇā mahī reje dantairgātraiśca dantinām /
kṣuṇṇalokāsubhirmṛtyormusalolūkhalairiva

yuddhamitthaṃ vidhūtānyamānavānabhiyo gataḥ /
caidyaḥ parānparājigye mānavānabhiyogataḥ

atha vakṣomaṇicchāyācchuritāpītavāsasā /
sphuradindradhanurbhinnataḍiteva taḍittvatā

nīlenānālanalinanilīnollalanālinā /
lalanālālanenālaṃ līlālolena lālinā

apūrvayeva tatkālasamāgamasakāmayā /
dṛṣṭena rājanvapuṣā kaṭākṣairvijayaśriyā

vibhāvī vibhavī bhābho vibhābhāvī vivo vibhīḥ /
bhavābhibhāvī bhāvāvo bhavābhāvo bhuvo vibhuḥ

upaitukāmaistatpāraṃ niścitairyogibhiḥ paraiḥ /
dehatyāgakṛtodyogairadṛśyata paraḥ pumān

taṃ śriyā ghanayānastarucā sāratayā tayā /
yātayā tarasā cārustanayānaghayā śritam

vidviṣo 'dviṣurudvīkṣya tathāpyāsannirenasaḥ /
arucyamapi rogaghnaṃ nisargādeva bheṣajam

viditaṃ divi ke 'nīke taṃ yātaṃ nijitājini /
vigadaṃ gavi roddhāro yoddhā yo natimeti naḥ

niyujyamānena puraḥ karmaṇyatigarīyasi /
āropyamāṇoruguṇaṃ bhartrā kārmukamānamat

tatra bāṇāḥ suparuṣaḥ samadhīyanta cāravaḥ /
dviṣāmabhūtsuparuṣastasyākṛṣṭasya cāravaḥ

paścātkṛtānāmapyasya narāṇāmiva patriṇām /
yoyo guṇena saṃyuktaḥ sa sa karṇāntamāyayau

prape rūpī purārepāḥ paripūrī paraḥ paraiḥ /
ropairapārairupari pupūre 'pi puro 'paraiḥ

diṅmukhavyāpinastīkṣṇānhradino marmabhedinaḥ /
cikṣepaikakṣaṇenaiva sāyakānahitāṃśca saḥ

śaravarṣī mahānādaḥ sphuratkārmukaketanaḥ /
nīlacchavirasau reje keśavacchalanīradaḥ

na kevalaṃ janaistasya laghusaṃdhāyino dhanuḥ /
maṇḍalīkṛtamokāntādbalamaikṣi dviṣāmapi

lokālokī kalo 'kalkakalilo 'likulālakaḥ /
kālo 'kalo 'kaliḥ kāle kolakelikilaḥ kila

akṣitārāsu vivyādha dviṣataḥ sa tanutriṇaḥ /
dāneṣu sthūlalakṣyatvaṃ na hi tasya śarāsane

vararo 'vivaro vairivivārī vārirāravaḥ /
vivavāra varo vairaṃ vīro ravirivaurvaraḥ

muktānekaśaraṃ praṇānaharadbhūyasāṃ dviṣāṃ /
tadīyaṃ dhanuranyasya na hi sehe sajīvatām

rājarājī rurojājerajire 'jo 'jaro 'rajāḥ /
rejārijūrajorjārjī rarājarjurajarjaraḥ

uddhatāndviṣatastasya nidhnato dvitayaṃ yayuḥ /
pānārthe rudhiraṃ dhātau rakṣārthe bhuvanaṃ śarāḥ

krūrārikāri kīrekakārakaḥ kārikākaraḥ /
korakākārakarakaḥ karīraḥ karkaror'karuk

vidhātumavatīrṇo 'pi laghimānamasau bhuvaḥ /
anekamarisaṃghātamakarodbhūmivardhanam

dārī daradaridro 'ridārūdāro 'dridūradaḥ /
dūrādaraudrādadaradrodoruddārurādarī

ekeṣuṇā saṅghatithāndviṣo bhindandrumāniva /
sa janmāntararāmasya cakre sadṛśamātmanaḥ

śūraḥ śauriraśiśirairāśāśairāśu rāśiśaḥ /
śarāruḥ śrīśarīreśaḥ śuśūre 'riśiraḥ śaraiḥ

vktāsīdaritāriṇāṃ yattadīyāstadā muhuḥ /
manohṛto 'pi hṛdaye legureṣāṃ na patriṇaḥ

nāmākṣarāṇāṃ malanā mā bhūdbharturataḥ sphuṭam /
agṛhṇata parāṅganāmasūnasraṃ na mārgaṇāḥ

ācchidya yodhasārthasya prāṇasarvasvamāśugāḥ /
aikāgārikavadbhūmau dūrājjagmuradarśanam

bhīmāstrarājinastasya balasya dhvajarājinaḥ /
kṛtaghorājinaścakre bhuvaḥ sarudhirā jinaḥ

māṃsavyadhocitamukhaiḥ śūnyatāṃ dadhadakriyam /
śakuntibhiḥ śatrubalaṃ vyāpi tasyeṣubhirnabhaḥ

dādado daddaduddādī dādādo dūdadīdadoḥ /
duddādaṃ dadade dudde dadādadadado 'dadaḥ

plutebhakumbhorasijairhṛdayakṣatijanmabhiḥ /
prāvartayannadīrasrairdviṣāṃ tadyoṣitāṃ ca saḥ

sadāmadabalaprāyaḥ samuddhṛraso babhau /
pratītavikramaḥ śrīmanhārirharirivāparaḥ

dvidhā tridhā caturdhā ca tamekamapi śatravaḥ /
paśyantaḥ spardhayā sadyaḥ svayaṃ pañcatvamāyayuḥ

sadaiva saṃpannavapū raṇeṣu sa daivasaṃpannavapūraṇeṣu /
maho dadhe 'stāri mahānitāntaṃ mahodadhestārimahā nitāntam

iṣṭaṃ kṛtvārthaṃ patriṇaḥ śārṅgapāṇer etyādhomukhyaṃ praviśanbhūmimāśu /
śuddhayā yuktānāṃ vairivargasya madhye bhartrā kṣiptānāmetadevānurūpam

satvaṃ mānaviśiṣṭamājirabhasādālambya bhavyaḥ puro labdhāghakṣayaśuddhiruddharataraśrīvatsabhūmirmudā /
muktvā kāmamapāstabhīḥ paramṛgavyādhaḥ sa nādaṃ harer ekaughaiḥ samakālamabhramudayī ropaistadā tastare